1. Paccayacatukkaṃ
Tattha yadetaṃ sabbapaṭhame avijjāmūlake naye paccayacatukkaṃ , tasmiṃ paṭhamo nāmarūpaṭṭhāne nāmassa , saḷāyatanaṭṭhāne chaṭṭhāyatanassa ca vuttattā aparipuṇṇaaṅgadvayayutto dvādasaṅgikavāro nāma .
Dutiyo nāmarūpaṭṭhāne nāmasseva , saḷāyatanaṭṭhāne ca na kassaci vuttattā aparipuṇṇaekaṅgayutto ekādasaṅgikavāro nāma .
Tatiyo saḷāyatanaṭṭhāne chaṭṭhāyatanassa vuttattā paripuṇṇaekaṅgayutto dvādasaṅgikavāro nāma .
Catuttho pana paripuṇṇadvādasaṅgikoyeva .
Tattha siyā – ayampi chaṭṭhāyatanapaccayā phassoti vuttattā aparipuṇṇekaṅgayuttoyevāti ?
Na , tassa anaṅgattā .
Phassoyeva hettha aṅgaṃ , na chaṭṭhāyatanaṃ .
Tasmā tassa anaṅgattā nāyaṃ aparipuṇṇekaṅgayuttoti .
Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ –
‘‘ paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhena
P0.201 , dutiyo paccayavisesaṭṭhena , tatiyo gabbhaseyyakasattānaṃ vasena , catuttho opapātikasattānaṃM0.191 vasena gahito .Tathā paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhena , dutiyo paccayavisesaṭṭhena , tatiyo aparipuṇṇāyatanavasena , catuttho paripuṇṇāyatanavasena gahito .
Tathā paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhena , dutiyo
V0.192 mahānidānasuttantavasena ( dī . ni .2.95 ādayo ), tatiyo rūpabhavavasena , catuttho kāmabhavavasena gahito ’’ ti .Tattha paṭhamo imesu dutiyādīsu tīsu vāresu na katthaci na pavisatīti sabbasaṅgāhikoti vutto .
Sesānaṃ viseso parato āvibhavissati .
Tassāvibhāvatthaṃ –
Yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ ;
Yaṃ yathā paccayo yassa , taṃ sabbamupalakkhaye .
Tatrāyaṃ nayo – avisesena tāva catūsupi etesu suttantabhājaniye viya saṅkhārāti avatvā saṅkhāroti vuttaṃ , taṃ kasmāti ?
Ekacittakkhaṇikattā .
Tatra hi nānācittakkhaṇiko paccayākāro vibhatto .
Idha ekacittakkhaṇiko āraddho .
Ekacittakkhaṇe ca bahū cetanā na santīti saṅkhārāti avatvā saṅkhāroti vuttaṃ .
Paṭhamavāre panettha ekacittakkhaṇapariyāpannadhammasaṅgahaṇato sabbaṭṭhānasādhāraṇato ca rūpaṃ chaḍḍetvā ‘‘ viññāṇapaccayā nāman ’’ tveva vuttaṃ .
Tañhi ekacittakkhaṇapariyāpannaṃ sabbaṭṭhānasādhāraṇañca , na katthaci viññāṇappavattiṭṭhāne na pavattati .
Yasmā ca ekacittakkhaṇapariyāpanno ekovettha phasso , tasmā tassānurūpaṃ paccayabhūtaṃ āyatanaṃ gaṇhanto saḷāyatanaṭṭhāne ‘‘ nāmapaccayā chaṭṭhāyatanan ’’ ti ekaṃ manāyatanaṃyeva āha .
Tañhi ekassa akusalaphassassa anurūpaṃ paccayabhūtaṃ .
Kāmañcetaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇanti etthāpi vuttaṃ , hetuphalavisesadassanatthaṃ pana aṅgapuṇṇatthañca puna idha gahitaṃ .
Tatra hi etassa visesena saṅkhāro hetu , avisesena nāmaṃ phalaṃ .
Idha panassa avisesena nāmaṃ hetu , visesena phasso phalanti .
Sokādayo pana yasmā sabbe ekacittakkhaṇe na sambhavanti , sabbasmiñca cittappavattiṭṭhāne ceva citte ca na pavattanti , tasmā na gahitā .
Jātijarāmaraṇāni
P0.202 pana acittakkhaṇamattānipi samānāni cittakkhaṇe antogadhattā aṅgaparipūraṇatthaṃM0.192 gahitāni .Evaṃ tāvettha ‘ yaṃ aññathā vuttaṃ .
Yañca avuttaṃ ’ taṃ veditabbaṃ .
Yaṃ
V0.193 panettha ito paresu vāresu vuttaṃ , tassattho vuttanayeneva veditabbo .Yasmiṃ yasmiṃ pana vāre yo yo viseso āgato , taṃ taṃ tattha tattheva pakāsayissāma .
‘ Yaṃ yathā paccayo yassā ’ ti ettha pana saṅkhārassa avijjā sampayuttadhammasādhāraṇehi sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehi chahi hetupaccayena cāti sattadhā paccayo .
Tattha yasmā parato hetucatukkādīni tīṇi catukkāni avigatasampayuttaaññamaññapaccayavasena vuttāni , tasmā idha tāni apanetvā avasesānaṃ vasena avijjā saṅkhārassa catudhā paccayoti veditabbo .
Saṅkhāro viññāṇassa sādhāraṇehi chahi , kammāhārapaccayehi cāti aṭṭhadhā paccayo .
Idha pana teyeva tayo apanetvā pañcadhā .
Viññāṇaṃ nāmassa sādhāraṇehi chahi , indriyāhārādhipatīhi cāti navadhā .
Idha pana tayo apanetvā chadhā .
Nāmaṃ chaṭṭhāyatanassa sādhāraṇehi chahi .
Kiñci panettha adhipatipaccayena , kiñci āhārapaccayādīhīti anekadhā .
Idha pana teyeva tayo apanetvā tidhā catudhā pañcadhā vā .
Chaṭṭhāyatanaṃ phassassa yathā viññāṇaṃ nāmassa .
Evaṃ phasso vedanāya sādhāraṇehi chahi āhārapaccayena cāti sattadhā .
Idha pana teyeva tayo apanetvā catudhā .
Vedanā taṇhāya sādhāraṇehi chahi jhānindriyapaccayehi cāti aṭṭhadhā .
Idha pana teyeva tayo apanetvā pañcadhā .
Taṇhā upādānassa , yathā avijjā saṅkhārassa .
Evaṃ upādānaṃ bhavassa sādhāraṇehi chahi maggapaccayena cāti sattadhā .
Idha pana teyeva tayo apanetvā catudhā .
Bhavo jātiyā , yasmā jātīti idha saṅkhatalakkhaṇaṃ adhippetaṃ , tasmā pariyāyena upanissayapaccayeneva paccayo .
Tathā jāti jarāmaraṇassāti .
Ye pana evaṃ vadanti –
‘‘ imasmiṃ catukke sabbesampi saṅkhārādīnaṃ avijjādayo sahajātapaccayena paccayā honti .
Sahajātapaccayavaseneva hi paṭhamavāro āraddho ’’ ti , te bhavādīnaṃ tathā abhāvaṃ sesapaccayānañca sambhavaṃ
M0.193 dassetvā paṭikkhipitabbā .Na hi bhavo jātiyā sahajātapaccayo
P0.203 hoti , na jāti jarāmaraṇassa .Ye cetesaṃ saṅkharādīnaṃ avasesā paccayā vuttā , tepi sambhavantiyeva .
Tasmā na sakkā chaḍḍetunti .
Evaṃ tāva paṭhamavāre yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ , yañca yathā yassa paccayo hoti , taṃ veditabbaṃ .
Dutiyavārādīsupi eseva nayo .
Ayaṃ
V0.194 pana viseso – dutiyavāre ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vatvā saḷāyatanaṭṭhāne na kiñci vuttaṃ , taṃ kimatthanti ?Paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahatthañca .
Phassassa hi na kevalañca chaṭṭhāyatanameva paccayo , vedanākkhandhādayo pana tayo khandhāpi paccayāyeva .
Mahānidānasuttante cassa ‘‘ atthi idappaccayā phassoti iti puṭṭhena satā , ānanda , atthītissa vacanīyaṃ .
Kiṃ paccayā phassoti ?
Iti ce vadeyya , nāmapaccayā phassoti iccassa vacanīyan ’’ ti ( dī . ni .2.96).
Evaṃ saḷāyatanaṃ chaḍḍetvā ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto .
Tasmā imassa paccayavisesassa dassanatthaṃ imissā ca mahānidānasuttantadesanāya pariggahatthaṃ dutiyavāre ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vatvā saḷāyatanaṭṭhāne na kiñci vuttanti .
Esa tāva dutiyavāre viseso .
Tatiyavāre pana ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti suttantabhājanīye āgatameva catutthamaṅgaṃ vuttaṃ , taṃ ekacittakkhaṇikattā paccayākārassa idha ayuttanti ce ?
Taṃ nāyuttaṃ .
Kasmā ?
Sakakkhaṇe paccayabhāvato .
Sacepi hi tattha rūpaṃ cittakkhaṇato uddhaṃ tiṭṭhati , tathāpissa taṃ viññāṇaṃ sakakkhaṇe paccayo hoti .
Kathaṃ ?
Purejātassa tāva cittasamuṭṭhānassa aññassa vā pacchājātapaccayena .
Vuttañcetaṃ ‘‘ pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.11).
Sahajātassa pana cittasamuṭṭhānassa nissayapaccayena paccayo .
Yathāha ‘‘ cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ nissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.8).
Yadi
M0.194 evaṃ , purimavāresu kasmā evaṃ na vuttantiP0.204 ?Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā .
Ayañhi paccayākāro rūpappavattidese kāmabhave gabbhaseyyakānañceva aparipuṇṇāyatanaopapātikānañca rūpāvacaradevānañca vasena desito .
Tenevettha ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti avatvā chaṭṭhāyatananti vuttaṃ .
Tattha nāmaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Rūpaṃ pana hadayarūpaṃ veditabbaṃ .
Taṃ panetassa chaṭṭhāyatanassa nissayapaccayena ceva purejātapaccayena cāti dvidhā paccayo hotīti esa tatiyavāre viseso .
Catutthavāro pana yonivasena opapātikānaṃ , āyatanavasena paripuṇṇāyatanānaṃ , bhavavasena kāmāvacarasattānaṃ vasena vutto .
Tenevettha ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha nāmaṃ chaṭṭhāyatanassa
V0.195 sahajātādīhi , cakkhāyatanādīnaṃ pacchājātapaccayena .Rūpe hadayarūpaṃ chaṭṭhāyatanassa nissayapaccayapurejātapaccayehi , cattāri mahābhūtāni cakkhāyatanādīnaṃ sahajātanissayaatthiavigatehi .
Yasmā panesa ekacittakkhaṇiko paccayākāro , tasmā ettha saḷāyatanapaccayāti avatvā ‘‘ chaṭṭhāyatanapaccayā phasso ’’ ti vuttoti ayaṃ catutthavāre viseso .
Evametesaṃ nānākaraṇaṃ ñatvā puna sabbesveva tesu visesena paṭhamakā dve vārā arūpabhave paccayākāradassanatthaṃ vuttāti veditabbā .
Arūpabhavasmiñhi rūpena asammissāni paṭiccasamuppādaṅgāni pavattanti .
Tatiyo rūpabhave paccayākāradassanatthaṃ vutto .
Rūpabhavasmiñhi satipi rūpasammissatte saḷāyatanaṃ na pavattati .
Catuttho kāmabhave paccayākāradassanatthaṃ vutto .
Kāmabhavasmiñhi sakalaṃ saḷāyatanaṃ pavattati .
Tatiyo vā rūpabhave ceva kāmabhave ca aparipuṇṇāyatanānaṃ akusalappavattikkhaṇaṃ sandhāya vutto .
Catuttho vā kāmabhave paripuṇṇāyatanānaṃ .
Paṭhamo vā sabbatthagāmitaṃ sandhāya vutto .
So hi na katthaci cittappavattidese na pavattati .
Dutiyo paccayavisesaṃ sandhāya vutto .
Ekādasaṅgikattañhettha phassassa ca nāmapaccayattaṃ paccayaviseso .
Tatiyo purimayonidvayaṃ sandhāya vutto .
Purimāsu hi dvīsu yonīsu
P0.205 so sambhavati , tattha sadā saḷāyatanassa asambhavato .Catuttho pacchimayonidvayaṃ sandhāya vutto .
Pacchimāsu hi so dvīsu yonīsu sambhavati , tattha sadā saḷāyatanassa sambhavatoti .
Ettāvatā
M0.195 ca yaṃ vuttaṃ catūsupi vāresu –Yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ ;
Yaṃ yathā paccayo yassa , taṃ sabbamupalakkhayeti .
Gāthāya atthadīpanā katā hoti .
Etenevānusārena , sabbametaṃ nayaṃ ito ;
Viseso yo ca taṃ jaññā , catukkesu paresupi .