Kamādivinicchayakathā
Evaṃ pakiṇṇakato khandhe viditvā puna etesuyeva –
Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ , kamatotha visesato ;
Anūnādhikato ceva , upamāto tatheva ca .
Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ , passantassatthasiddhito ;
Vinicchayanayo sammā , viññātabbo vibhāvinā .
Tattha
M0.28V0.28 ‘ kamato ’ ti idha uppattikkamo , pahānakkamo , paṭipattikkamo , bhūmikkamo , desanākkamoti bahuvidho kamo .Tattha ‘‘ paṭhamaṃ kalalaṃ hoti , kalalā hoti abbudan ’’ ti ( saṃ . ni .1.235) evamādi uppattikkamo .
‘‘ Dassanena pahātabbā dhammā , bhāvanāya pahātabbā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo .
‘‘ Sīlavisuddhi , cittavisuddhī ’’ ti ( ma . ni .1.259; paṭi . ma .3.41) evamādi paṭipattikkamo .
‘‘ Kāmāvacarā
P0.30 , rūpāvacarā ’’ ti evamādi bhūmikkamo .‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā ’’ ti ( dī . ni .3.145) vā ‘‘ dānakathaṃ sīlakathan ’’ ti ( ma . ni .2.69; dī . ni .1.298) vā evamādi desanākkamo .
Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati , kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito ;
na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato ;
na paṭipattikkamo akusalānaṃ appaṭipajjanīyato ;
na bhūmikkamo vedanādīnaṃ catubhūmakapariyāpannattā .
Desanākkamo pana yujjati .
Abhedena hi yaṃ pañcasu khandhesu attaggāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attaggāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa janassa sukhaggahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi .
Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃveditaṃ vedanaṃ , yaṃ vedayati taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikaṃ saññaṃ , saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre , tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca viññāṇanti evaṃ tāva ‘ kamato ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Visesato ’ ti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato .
Ko pana tesaṃ viseso ?
Khandhā tāva avisesato vuttā , upādānakkhandhā sāsavaupādānīyabhāvena visesetvā .
Yathāha –
‘‘ Pañca , bhikkhave , khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca , taṃ suṇātha .
Katame ca , bhikkhave , pañcakkhandhā ?
Yaṃ kiñci , bhikkhave , rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … santike vā – ayaṃ vuccati , rūpakkhandho .
Yā kāci vedanā … pe … yā kāci saññā … pe … ye keci saṅkhārā … pe … yaṃ kiñci viññāṇaṃ
V0.29 … pe … santike vā – ayaṃ vuccati , viññāṇakkhandho .Ime vuccanti , bhikkhave , pañcakkhandhā .
Katame ca , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ?
Yaṃ
M0.29 kiñci , bhikkhave , rūpaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ vuccati , rūpūpādānakkhandho .Yā kāci vedanā … pe … yaṃ kiñci viññāṇaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ
P0.31 vuccati , bhikkhave , viññāṇupādānakkhandho .Ime vuccanti , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.48).
Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi sāsavāpi atthi , na evaṃ rūpaṃ .
Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati tasmā khandhesu vuttaṃ .
Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ .
Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā , sāsavā upādānakkhandhesu .
‘ Upādānakkhandhā ’ ti ettha ca upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo .
Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā .
‘ Anūnādhikato ’ ti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti ?
Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato , attattaniyaggāhavatthussa etapparamato , aññesañca tadavarodhato .
Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpaṃ rūpasabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti , vedanā vedanāsabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti .
Esa nayo saññādīsupi .
Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgasaṅgahato pañceva vuttā .
Etaparamañcetaṃ attattaniyaggāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ rūpe kho , bhikkhave , sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati –
‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’ ti ( saṃ . ni .3.207).
Vedanāya … saññāya … saṅkhāresu ….
Viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati –
‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’’ ti .
Tasmā attattaniyaggāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā .
Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā , tepi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti .
Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti .
Evaṃ ‘ anūnādhikato ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Upamāto ’ ti ettha hi gilānasālūpamo rūpupādānakkhandho
P0.32 gilānūpamassa viññāṇupādānakkhandhassaV0.30 vatthudvārārammaṇavasena nivāsanaṭṭhānato , gelaññūpamoM0.30 vedanupādānakkhandho ābādhakattā , gelaññasamuṭṭhānūpamo saññupādānakkhandho kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsambhavā , asappāyasevanūpamo saṅkhārupādānakkhandho vedanāgelaññassa nidānattā .‘‘ Vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharontī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) hi vuttaṃ .
Tathā ‘‘ akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagatan ’’ ti ( dha . sa .556).
Gilānūpamo viññāṇupādānakkhandho vedanāgelaññena aparimuttattā .
Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikūpamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti , evaṃ ‘ upamāto ’ vinicchayanayo viññātabbo .
‘ Daṭṭhabbato dvidhā ’ ti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbato pettha vinicchayanayo viññātabbo .
Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsivisūpame ( saṃ . ni .4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato , bhārasuttavasena ( saṃ . ni .3.22) bhārato , khajjanīyapariyāyavasena ( saṃ . ni .3.79) khādakato , yamakasuttavasena ( saṃ . ni .3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā .
Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ , udakapubbuḷo viya vedanā , marīcikā viya saññā , kadalikkhandho viya saṅkhārā , māyā viya viññāṇaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ , vedanā pubbuḷūpamā ;
Marīcikūpamā saññā , saṅkhārā kadalūpamā ;
Māyūpamañca viññāṇaṃ , desitādiccabandhunā ’’ ti .( saṃ . ni .3.95);
Tattha rūpādīnaṃ pheṇapiṇḍādīhi evaṃ sadisatā veditabbā – yathā hi pheṇapiṇḍo nissārova evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva .
Yathā ca so ‘ iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī ’ ti gahetuṃ na sakkā , gahitopi tamatthaṃ na sādheti bhijjateva ;
evaṃ rūpampi
P0.33 ‘ niccan ’ ti vā ‘ dhuvan ’ ti vā ‘ ahan ’ ti vā ‘ maman ’ ti vā gahetuṃ naV0.31 sakkā , gahitampi na tathā tiṭṭhati , aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti .Evaṃ ‘ pheṇapiṇḍasadisameva ’ hoti .
Yathā
M0.31 vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso , evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ .Kulavasena cettha asīti kimikulāni vasanti .
Tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi .
Na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā ca pheṇapiṇḍo āditova badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti , evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭamattampi hoti , macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatappamāṇampi .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati , thokaṃ gantvāpi , samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati ;
evameva rūpampi kalalabhāvepi bhijjati , abbudādibhāve , antarā pana abhejjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati , maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti .
Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ .
Yathā pana pubbuḷo asāro , evaṃ vedanāpi .
Yathā ca so abalo , agayhupago , na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ , gahitaggahitopi bhijjateva ;
evaṃ vedanāpi abalā , agayhupagā , na sakkā ‘ niccā ’ ti vā ‘ dhuvā ’ ti vā gahetuṃ , gahitāpi na tathā tiṭṭhati .
Evaṃ agayhupagatāyapi vedanā ‘ pubbuḷasadisā ’.
Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva nirujjhati ca , na ciraṭṭhitiko hoti ;
evaṃ vedanāpi uppajjati ceva nirujjhati ca , na ciraṭṭhitikā hoti , ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhyā uppajjitvā nirujjhati .
Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ , udakabinduṃ
P0.34 , udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati ;evaṃ vedanāpi vatthuṃ , ārammaṇaṃ , kilesajālaṃ , phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati .
Evampi vedanā pubbuḷasadisā .
Saññāpi asārakaṭṭhena ‘ marīcisadisā ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena ;
na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ .
Apica yathā marīci vipphandati , sañjātūmivego
V0.32 viya khāyati ;evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati .
Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambheti
M0.32 ,‘ paripuṇṇavāpī viya paripuṇṇanadī viya dissatī ’ ti vadāpeti ;evaṃ saññāpi vippalambheti ,‘ idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ niccan ’ ti vadāpeti .
Pītakādīsupi eseva nayo .
Evaṃ vippalambhanenāpi marīcisadisā .
Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena ‘ kadalikkhandhasadisā ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena .
Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasīādīnamatthāya upanetuṃ , upanītampi na tathā hoti ;
evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ , gahitāpi na tathā honti .
Yathā ca kadalikkhandho bahuvaṭṭisamodhāno hoti , evaṃ saṅkhārakkhandhopi bahudhammasamodhāno .
Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo , aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo , añño tato abbhantarabbhantarānaṃ ;
evameva saṅkhārakkhandhopi aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ , aññaṃ cetanādīnaṃ .
Samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhotveva vuccatīti .
Evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso .
Viññāṇampi asārakaṭṭhena ‘ māyāsadisaṃ ’.
Tathā agayhupagaṭṭhena .
Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā , evaṃ viññāṇaṃ .
Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca .
Teneva hi cittena puriso āgato viya , gato viya , ṭhito viya , nisinno viya hoti .
Aññadeva cāgamanakāle cittaṃ , aññaṃ gamanakālādīsu .
Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ .
Māyā ca mahājanaṃ vañceti , yaṃ kiñcideva ‘ idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā ’ tipi gahāpeti .
Viññāṇampi
P0.35 mahājanaṃ vañceti , teneva cittena āgacchantaṃ viya , gacchantaṃ viya , ṭhitaṃ viya , nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti .Aññadeva ca āgamane cittaṃ , aññaṃ gamanādīsu .
Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ .
Visesato ca subhārammaṇampi oḷārikampi ajjhattikarūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ .
Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ .
‘ Evaṃ passantassatthasiddhito ’ ti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti , tatopi vinicchayanayo viññātabbo , seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhesu ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati .
Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti .
Visesato ca ajjhattikarūpaṃ
V0.33 asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānātiM0.33 , asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati , kāmoghaṃ uttarati , kāmayogena visaṃyujjati , kāmāsavena anāsavo hoti , abhijjhākāyaganthaṃ bhindati , kāmupādānaṃ na upādiyati .Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti , dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati , bhavoghaṃ uttarati , bhavayogena visaṃyujjati , bhavāsavena anāsavo hoti , byāpādakāyaganthaṃ bhindati , sīlabbatupādānaṃ na upādiyati .
Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti , anattani attāti vipallāsaṃ pajahati , diṭṭhoghaṃ uttarati , diṭṭhiyogena visaṃyujjati , diṭṭhāsavena anāsavo hoti , idaṃ saccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati , attavādupādānaṃ na upādiyati .
Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti , anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati , avijjoghaṃ uttarati , avijjāyogena visaṃyujjati , avijjāsavena anāsavo hoti , sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati , diṭṭhupādānaṃ na upādiyati .
Evaṃ mahānisaṃsaṃ , vadhakādivasena dassanaṃ yasmā ;
Tasmā khandhe dhīro , vadhakādivasena passeyyāti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā .