1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
189. IdāniP0.83M0.78V0.77 tadanantare saccavibhaṅge cattārīti gaṇanaparicchedo .Ariyasaccānīti paricchinnadhammanidassanaṃ .Dukkhaṃ ariyasaccan tiādimhi pana uddesavāre –
P0.83M0.78V0.77 tadanantare saccavibhaṅge cattārīti gaṇanaparicchedo .Vibhāgato nibbacana-lakkhaṇādippabhedato ;
Atthatthuddhārato ceva , anūnādhikato tathā .
Kamato ariyasaccesu , yaṃ ñāṇaṃ tassa kiccato ;
Antogadhānaṃ pabhedo , upamāto catukkato .
Suññatekavidhādīhi , sabhāgavisabhāgato ;
Vinicchayo veditabbo , viññunā sāsanakkame .
Tattha ‘ vibhāgato ’ ti dukkhādīnañhi cattāro cattāro atthā vibhattā tathā avitathā anaññathā , ye dukkhādīni abhisamentehi abhisametabbā .
Yathāha ,‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho , saṅkhataṭṭho , santāpaṭṭho , vipariṇāmaṭṭho – ime cattāro dukkhassa dukkhaṭṭhā tathā avitathā anaññathā .
Samudayassa āyūhanaṭṭho , nidānaṭṭho , saṃyogaṭṭho , palibodhaṭṭho … pe … nirodhassa nissaraṇaṭṭho , vivekaṭṭho , asaṅkhataṭṭho , amataṭṭho … pe … maggassa niyyānaṭṭho , hetvaṭṭho , dassanaṭṭho , ādhipateyyaṭṭho – ime cattāro maggassa maggaṭṭhā tathā avitathā anaññathā ’’ ti ( paṭi . ma .2.8).
Tathā
V0.78 ‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho , saṅkhataṭṭho , santāpaṭṭho , viparināmaṭṭho , abhisamayaṭṭho ’’ ti ( paṭi . ma .2.11) evamādi .Iti evaṃ vibhattānaṃ catunnaṃ catunnaṃ atthānaṃ vasena dukkhādīni veditabbānīti .
Ayaṃ tāvettha vibhāgato vinicchayo veditabbo .
‘ Nibbacanalakkhaṇādippabhedato ’ ti
P0.84 ettha pana ‘ nibbacanato ’ tāva idha ‘ du ’ iti ayaṃ saddo kucchite dissati ;kucchitañhi puttaṃ duputtoti vadanti .
‘ Khaṃ ’ saddo pana tucche ;
tucchañhi ākāsaṃ khan ti vuccati .
Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato , tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato .
Tasmā kucchitattā tucchattā ca dukkhan ti vuccati .
‘ Saṃ ’ iti ca ayaṃ
M0.79 saddo ‘‘ samāgamo sametan ’’ tiādīsu ( vibha .199; dī . ni .2.396) saṃyogaṃ dīpeti ;‘ u ’ iti ayaṃ saddo ‘‘ uppannaṃ uditan ’’ tiādīsu ( pārā .172; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 141) uppattiṃ .
‘ Aya ’ saddo pana kāraṇaṃ dīpeti .
Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇaṃ .
Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā dukkhasamudayan ti vuccati .
Tatiyasaccaṃ pana yasmā ‘ ni ’ saddo abhāvaṃ ‘ rodha ’ saddo ca cārakaṃ dīpeti , tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā , samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi dukkhanirodhan ti vuccati , dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhanti .
Catutthasaccaṃ pana yasmā etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhībhūtattā , paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā , tasmā dukkhanirodhagāminī paṭipadāti vuccati .
Yasmā panetāni buddhādayo ariyā paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccanti .
Yathāha –
‘‘ catārimāni , bhikkhave , ariyasaccāni ( saṃ . ni .5.1097).
Katamāni … pe … imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni .
Ariyā imāni paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti .
Apica ariyassa saccānītipi ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … sadevamanussāya tathāgato ariyo , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti .
Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ imesaṃ kho , bhikkhave , catunnaṃ ariyasaccānaṃ
V0.79 yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ‘ ariyo ’ ti vuccatī ’’ ti .Apica kho pana ariyāni
P0.85 saccānītipi ariyasaccāni ;ariyānīti tathāni avitathāni avisaṃvādakānīti attho .
Yathāha –
‘‘ imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti .
Evamettha nibbacanato vinicchayo veditabbo .
Kathaṃ ‘ lakkhaṇādippabhedato ’?
Ettha hi bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ , santāpanarasaṃ , pavattipaccupaṭṭhānaṃ .
Pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ , anupacchedakaraṇarasaṃ , palibodhapaccupaṭṭhānaṃ .
Santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ , accutirasaṃ , animittapaccupaṭṭhānaṃ
M0.80 .Niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ , kilesappahānakaraṇarasaṃ , vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ .
Apica pavattipavattakanivattinivattakalakkhaṇāni paṭipāṭiyā .
Tathā saṅkhatataṇhāasaṅkhatadassanalakkhaṇāni cāti evamettha ‘ lakkhaṇādippabhedato ’ vinicchayo veditabbo .
‘ Atthatthuddhārato cevā ’ ti ettha pana atthato tāva ko saccaṭṭhoti ce ?
Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparītako , marīcīva visaṃvādako , titthiyānaṃ attāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti ;
atha kho bādhanapabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva ;
esa aggilakkhaṇaṃ viya , lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo .
Yathāha –
‘‘ idaṃ dukkhanti kho , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro .
Apica –
Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ , dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ ;
Bādhakattaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ .
Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ , na hoti na ca taṃ tato ;
Dukkhahetuniyāmena , iti saccaṃ visattikā .
Nāññā nibbānato santi , santaṃ na ca na taṃ yato ;
Santabhāvaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ .
Maggā
V0.80 aññaṃ na niyyānaṃ , aniyyāno na cāpi so ;Tacchaniyyānabhāvattā , iti so saccasammato .
Iti tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsupi ;
Dukkhādīsvavisesena , saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti .
Evaṃ
P0.86 ‘ atthato ’ vinicchayo veditabbo .Kathaṃ ‘ atthuddhārato ’?
Idhāyaṃ ‘ sacca ’ saddo anekesu atthesu dissati , seyyathidaṃ –
‘‘ saccaṃ bhaṇe , na kujjheyyā ’’ tiādīsu ( dha . pa .224) vācāsacce .
‘‘ Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā ’’ tiādīsu ( jā .2.21.433) viratisacce .
‘‘ Kasmā nu saccāni
M0.81 vadanti nānā , pavādiyāse kusalāvadānā ’’ tiādīsu ( su . ni .891) diṭṭhisacce .‘‘ Ekañhi saccaṃ na dutiyamatthī ’’ tiādīsu ( su . ni .890) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca .
‘‘ Catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā ’’ tiādīsu ( vibha .216) ariyasacce .
Svāyamidhāpi ariyasacce vattatīti evamettha ‘ atthuddhārato ’ pi vinicchayo veditabbo .
‘ Anūnādhikato ’ ti kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni , anūnāni anadhikānīti ce ?
Aññassāsambhavato , aññatarassa ca anapaneyyabhāvato ;
na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti .
Yathāha –
‘‘ idha , bhikkhave , āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘ netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ , aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ .
Ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi .
Yathā cāha –
‘‘ yo hi koci , bhikkhave , samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘ netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ , yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ .
Ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1086).
Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi , nivattiñca saupāyaṃ .
Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ
V0.81 etapparamato cattāreva vuttāni .Tathā pariññeyya pahātabba sacchikātabba bhāvetabbānaṃ , taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhupāyānaṃ , ālayālayarāmatāālayasamugghātaālayasamugghātūpāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti .
Evamettha ‘ anūnādhikato ’ vinicchayo veditabbo .
‘ Kamato ’ ti ayampi desanākkamova .
Ettha ca oḷārikattā sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ
P0.87 vuttaṃ , tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ , hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ , tadadhigamupāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ .Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha .
Taṃ neva akataṃ āgacchati , na issaranimmānādito hoti , ito pana hotīti
M0.82 ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ .Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ .
Tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti evamettha ‘ kamato ’ vinicchayo veditabbo .
‘ Ariyasaccesu yaṃ ñāṇaṃ tassa kiccato ’ ti saccañāṇakiccatopi vinicchayo veditabboti attho .
Duvidhañhi saccañāṇaṃ – anubodhañāṇañca paṭivedhañāṇañca .
Tattha anubodhañāṇaṃ lokiyaṃ anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati .
Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ nirodhārammaṇaṃ katvā kiccato cattāripi saccāni paṭivijjhati .
Yathāha –
‘‘ yo , bhikkhave , dukkhaṃ passati dukkhasamudayampi so passati , dukkhanirodhampi passati , dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1100) sabbaṃ vattabbaṃ .
Yaṃ panetaṃ lokiyaṃ , tattha dukkhañāṇaṃ pariyuṭṭhānābhibhavanavasena pavattamānaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ nivatteti , samudayañāṇaṃ ucchedadiṭṭhiṃ , nirodhañāṇaṃ sassatadiṭṭhiṃ , maggañāṇaṃ akiriyadiṭṭhiṃ ;
dukkhañāṇaṃ vā dhuvasubhasukhattabhāvarahitesu khandhesu dhuvasubhasukhattabhāvasaññāsaṅkhātaṃ phale vippaṭipattiṃ , samudayañāṇaṃ issarappadhānakālasabhāvādīhi loko pavattatīti akāraṇe kāraṇābhimānappavattaṃ hetumhi vippaṭipattiṃ , nirodhañāṇaṃ arūpalokalokathūpikādīsu apavaggaggāhabhūtaṃ nirodhe vippaṭipattiṃ , maggañāṇaṃ kāmasukhallikaattakilamathānuyogappabhede
P0.88 avisuddhimagge visuddhimaggaggāhavasena pavattaṃ upāye vippaṭipattiṃ nivatteti .Tenetaṃ vuccati –
Loke
V0.82 lokappabhave , lokatthagame sive ca tadupāye ;Sammuyhati tāva naro , na vijānāti yāva saccānīti .
Evamettha ‘ ñāṇakiccato ’ pi vinicchayo veditabbo .
‘ Antogadhānaṃ pabhedā ’ ti dukkhasaccasmiñhi , ṭhapetvā taṇhañceva anāsavadhamme ca , sesā sabbadhammā antogadhā ;
samudayasacce chattiṃsa taṇhāvicaritāni ;
nirodhasaccaṃ asammissaṃ ;
maggasacce sammādiṭṭhimukhena vīmaṃsiddhipādapaññindriyapaññābaladhammavicayasambojjhaṅgāni .
Sammāsaṅkappāpadesena tayo nekkhammavitakkādayo , sammāvācāpadesena cattāri vacīsucaritāni , sammākammantāpadesena tīṇi kāyasucaritāni , sammāājīvamukhena appicchatā santuṭṭhitā
M0.83 ca , sabbesaṃyeva vā etesaṃ sammāvācākammantājīvānaṃ ariyakantasīlattā sīlassa ca saddhāhatthena paṭiggahetabbattā tesaṃ atthitāya ca atthibhāvato saddhindriyasaddhābalachandiddhipādā , sammāvāyāmāpadesena catubbidhasammappadhānavīriyindriyavīriyabalavīriyasambojjhaṅgāni , sammāsatiapadesena catubbidhasatipaṭṭhānasatindriyasatibalasatisambojjhaṅgāni , sammāsamādhiapadesena savitakkasavicārādayo tayo tayo samādhī , cittasamādhisamādhindriyasamādhibalapītipassaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgāni antogadhānīti .Evamettha ‘ antogadhānaṃ pabhedā ’ pi vinicchayo veditabbo .
‘ Upamāto ’ ti bhāro viya hi dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ , bhārādānamiva samudayasaccaṃ , bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ , bhāranikkhepanūpāyo viya maggasaccaṃ ;
rogo viya ca dukkhasaccaṃ , roganidānamiva samudayasaccaṃ , rogavūpasamo viya nirodhasaccaṃ , bhesajjamiva maggasaccaṃ ;
dubbhikkhamiva vā dukkhasaccaṃ , dubbuṭṭhi viya samudayasaccaṃ , subhikkhamiva nirodhasaccaṃ
P0.89 , suvuṭṭhi viya maggasaccaṃ .Apica verīveramūlaverasamugghātaverasamugghātupāyehi , visarukkharukkhamūlamūlupacchedatadupacchedupāyehi , bhayabhayamūlanibbhayatadadhigamupāyehi , orimatīramahoghapārimatīrataṃsampāpakavāyāmehi ca yojetvāpetāni upamāto veditabbānīti .
Evamettha ‘ upamāto ’ vinicchayo veditabbo .
‘ Catukkato ’ ti atthi cettha dukkhaṃ na ariyasaccaṃ , atthi ariyasaccaṃ na dukkhaṃ , atthi dukkhañceva
V0.83 ariyasaccañca , atthi neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ .Esa nayo samudayādīsu .
Tattha maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca ‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) vacanato saṅkhāradukkhatāya dukkhaṃ na ariyasaccaṃ .
Nirodho ariyasaccaṃ na dukkhaṃ .
Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ aniccato , na pana yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena .
Sabbākārena pana upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhañceva ariyasaccañca aññatra taṇhāya .
Maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca yassa pariññatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ .
Evaṃ samudayādīsupi yathāyogaṃ yojetvā ‘ catukkato ’ pettha vinicchayo veditabbo .
‘ Suññatekavidhādīhī ’ ti
M0.84 ettha suññato tāva paramatthena hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni .Tenetaṃ vuccati –
Dukkhameva hi na koci dukkhito , kārako na kiriyāva vijjati ;
Atthi nibbuti na nibbuto pumā , maggamatthi gamako na vijjatīti .
Atha vā –
Dhuvasubhasukhattasuññaṃ , purimadvayamattasuññamamatapadaṃ ;
Dhuvasukhaattavirahito , maggo iti suññato tesu .
Nirodhasuññāni
P0.90 vā tīṇi , nirodho ca sesattayasuñño .Phalasuñño vā ettha hetu samudaye dukkhassābhāvato magge ca nirodhassa , na phalena sagabbho pakativādīnaṃ pakati viya .
Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā , na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ hetuphalasamavāyavādīnaṃ dviaṇukādīni viya .
Tenetaṃ vuccati –
Tayamidha nirodhasuññaṃ , tayena tenāpi nibbuti suññā ;
Suñño phalena hetu , phalampi taṃ hetunā suññanti .
Evaṃ
V0.84 tāva ‘ suññato ’ vinicchayo veditabbo .‘ Ekavidhādīhī ’ ti sabbameva cettha dukkhaṃ ekavidhaṃ pavattibhāvato , duvidhaṃ nāmarūpato , tividhaṃ kāmarūpārūpūpapatibhavabhedato , catubbidhaṃ catuāhārabhedato , pañcavidhaṃ pañcupādānakkhandhabhedato .
Samudayopi ekavidho pavattakabhāvato , duvidho diṭṭhisampayuttāsampayuttato , tividho kāmabhavavibhavataṇhābhedato , catubbidho catumaggappaheyyato , pañcavidho rūpābhinandanādibhedato , chabbidho chataṇhākāyabhedato .
Nirodhopi ekavidho asaṅkhatadhātubhāvato , pariyāyena pana duvidho saupādisesaanupādisesato , tividho bhavattayavūpasamato , catubbidho catumaggādhigamanīyato , pañcavidho pañcābhinandanavūpasamato , chabbidho chataṇhākāyakkhayabhedato .
Maggopi ekavidho bhāvetabbato , duvidho samathavipassanābhedato dassanabhāvanābhedato vā
M0.85 , tividho khandhattayabhedato .Ayañhi sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito .
Yathāha –
‘‘ Na kho , āvuso visākha , ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā .
Tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito .
Yā cāvuso visākha , sammāvācā , yo ca sammākammanto , yo ca sammāājīvo – ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā ;
yo ca sammāvāyāmo , yā ca sammāsati , yo ca sammāsamādhi – ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā ;
yā ca sammādiṭṭhi , yo ca sammāsaṅkappo – ime dhammā paññākkhandhe
P0.91 saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462).Ettha hi sammāvācādayo tayo sīlameva .
Tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitā .
Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummena niddeso kato , attho pana karaṇavaseneva veditabbo .
Sammāvāyāmādīsu pana tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti , vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhūpakāro hutvā sakkoti .
Tatrāyaṃ upamā – yathā hi nakkhattaṃ kīḷissāmāti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ na sakkuṇeyya .
Athassa dutiyo
V0.85 onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya .So tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyya .
Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya .
So ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya .
Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Ekato uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā , supupphitacampakarukkho viya ārammaṇaṃ , hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi , piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo , aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo
M0.86 viya sati .Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti , evameva vīriye paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhūpakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ .
Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito .
Vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti .
Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya ‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’ ti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti , vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti .
Kathaṃ ?
Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu
P0.92 oloketukāmo samānopi na cakkhutaleneva parivattetuṃ sakkoti , aṅgulipabbehi pana parivattetvā parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti ;evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti , abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāya ādāya dinnameva nicchetuṃ sakkoti .
Tasmā idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā , sammāsaṅkappo pana kiriyato saṅgahito hoti .
Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ tividho khandhattayabhedato ’’ ti .
Catubbidho sotāpattimaggādivasena .
Apica sabbāneva saccāni ekavidhāni avitathattā abhiññeyyattā vā , duvidhāni lokiyalokuttarato saṅkhatāsaṅkhatato ca , tividhāni dassanabhāvanāhi pahātabbato appahātabbato nevapahātabbanāpahātabbato
V0.86 ca , catubbidhāni pariññeyyādibhedatoti .Evamettha ‘ ekavidhādīhi ’ vinicchayo veditabbo .
‘ Sabhāgavisabhāgato ’ ti sabbāneva ca saccāni aññamaññaṃ sabhāgāni avitathato attasuññato dukkarapaṭivedhato ca .
Yathāha –
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , ānanda , katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā – yo dūratova sukhumena tālacchiggaḷena asanaṃ atipāteyya poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ , yo vā sattadhā
M0.87 bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyā ’’ ti ?‘‘ Etadeva , bhante , dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca – yo sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyā ’’ ti .
‘‘ Tato kho te , ānanda , duppaṭivijjhataraṃ paṭivijjhanti ye idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ paṭivijjhanti … pe … ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ paṭivijjhantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1115).
Visabhāgāni salakkhaṇavavatthānato .
Purimāni ca dve sabhāgāni duravagāhatthena gambhīrattā lokiyattā sāsavattā ca , visabhāgāni phalahetubhedato
P0.93 pariññeyyappahātabbato ca .Pacchimānipi dve sabhāgāni gambhīratthena duravagāhattā lokuttarattā anāsavattā ca , visabhāgāni visayavisayībhedato sacchikātabbabhāvetabbato ca .
Paṭhamatatiyāni cāpi sabhāgāni phalāpadesato , visabhāgāni saṅkhatāsaṅkhatato .
Dutiyacatutthāni cāpi sabhāgāni hetuapadesato , visabhāgāni ekantakusalākusalato .
Paṭhamacatutthāni cāpi sabhāgāni saṅkhatato , visabhāgāni lokiyalokuttarato .
Dutiyatatiyāni cāpi sabhāgāni nevasekkhānāsekkhabhāvato , visabhāgāni sārammaṇānārammaṇato .
Iti evaṃ pakārehi , nayehi ca vicakkhaṇo ;
Vijaññā ariyasaccānaṃ , sabhāgavisabhāgatanti .
Suttantabhājanīyauddesavaṇṇanā niṭṭhitā .