2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

32. IdāniP0.36 abhidhammabhājanīyaṃ hoti .

Tattha rūpakkhandhaniddeso heṭṭhā rūpakaṇḍe vitthāritanayeneva veditabbo .

34. Vedanākkhandhaniddese ekavidhenāti ekakoṭṭhāsena .

Phassasampayuttoti phassena sampayutto .

Sabbāpi catubhūmikavedanā .

Sahetukaduke sahetukā catubhūmikavedanā , ahetukā kāmāvacarāva .

Iminā upāyena kusalapadādīhi vuttā vedanā jānitabbā .

Apicāyaṃ vedanākkhandho ekavidhena phassasampayuttato dassito , duvidhena sahetukāhetukato , tividhena jātitoV0.34 , catubbidhena bhūmantarato , pañcavidhena indriyato .

Tattha sukhindriyadukkhindriyāni kāyappasādavatthukāni kāmāvacarāneva .

Somanassindriyaṃ chaṭṭhavatthukaṃ vā avatthukaṃ vā tebhūmakaṃM0.34 .

Domanassindriyaṃ chaṭṭhavatthukaṃ kāmāvacaraṃ .

Upekkhindriyaṃ cakkhādicatuppasādavatthukaṃ chaṭṭhavatthukaṃ avatthukañca catubhūmakaṃ .

Chabbidhena vatthuto dassito .

Tattha purimā pañca vedanā pañcappasādavatthukā kāmāvacarāva chaṭṭhā avatthukā vā savatthukā vā catubhūmikā .

Sattavidhena tattha manosamphassajā bhedato dassitā , aṭṭhavidhena tattha kāyasamphassajā bhedato , navavidhena sattavidhabhede manoviññāṇadhātusamphassajā bhedato , dasavidhena aṭṭhavidhabhede manoviññāṇadhātusamphassajā bhedato .

Etesu hi sattavidhabhede manosamphassajā manodhātusamphassajā , manoviññāṇadhātusamphassajāti dvidhā bhinnā .

Aṭṭhavidhabhede tāya saddhiṃ kāyasamphassajāpi sukhā dukkhāti dvidhā bhinnā .

Navavidhabhede sattavidhe vuttā manoviññāṇadhātusamphassajā kusalādivasena tidhā bhinnā .

Dasavidhabhede aṭṭhavidhe vuttā manoviññāṇadhātusamphassajā kusalādivaseneva tidhā bhinnā .

Kusalattiko cettha kevalaṃ pūraṇatthameva vutto .

Sattavidhaaṭṭhavidhanavavidhabhedesu pana nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāneP0.37 nayo dinno .

Abhidhammañhi patvā tathāgatena nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo adinno nāma natthi .

Ayaṃ tāva dukamūlake eko vāro .

Satthā hi imasmiṃ abhidhammabhājanīye vedanākkhandhaṃ bhājento tike gahetvā dukesu pakkhipi , duke gahetvā tikesu pakkhipi , tike ca duke ca ubhatovaḍḍhananīhārena āhari ;

sattavidhena , catuvīsatividhena , tiṃsavidhena , bahuvidhenāti sabbathāpi bahuvidhena vedanākkhandhaṃ dassesi .

Kasmā ?

Puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca .

Dhammaṃ sotuṃ nisinnadevaparisāya hi ye devaputtā tike ādāya dukesu pakkhipitvā kathiyamānaṃ paṭivijjhituṃ sakkonti , tesaṃ sappāyavasena tathā katvā desesi .

Ye itarehi ākārehi kathiyamānaṃ paṭivijjhituṃ sakkonti , tesaṃ tehākārehi desesīti .

Ayamettha ‘ puggalajjhāsayo ’.

Sammāsambuddho pana attano mahāvisayatāya tike vā dukesu pakkhipitvā , duke vā tikesu ubhatovaḍḍhanena vā , sattavidhādinayena vā , yathāM0.35 yathā icchati tathā tathā desetuṃ sakkoti .

Tasmāpi imehākārehi desesīti ayamassa ‘ desanāvilāso ’.

TatthaV0.35 tike ādāya dukesu pakkhipitvā desitavāro dukamūlako nāma .

Duke ādāya tikesu pakkhipitvā desitavāro tikamūlako nāma .

Tike ca duke ca ubhato vaḍḍhetvā desitavāro ubhatovaḍḍhitako nāma .

Avasāne sattavidhenātiādivāro bahuvidhavāro nāmāti ime tāva cattāro mahāvārā .

Tattha dukamūlake dukesu labbhamānena ekekena dukena saddhiṃ tikesu alabbhamāne vedanāttikapītittikasanidassanattike apanetvā , sese labbhamānake ekūnavīsati tike yojetvā , dutiyadukapaṭhamattikayojanavārādīni navavārasatāni paññāsañca vārā honti .

Te sabbepi pāḷiyaṃ saṃkhipitvā tattha tattha dassetabbayuttakaṃ dassetvā vuttā .

Asammuyhantena pana vitthārato veditabbā .

Tikamūlake pi tikesu labbhamānena ekekena tikena saddhiṃ dukesu alabbhamāne paṭhamadukādayo duke apanetvā , sese labbhamānake sahetukadukādayo paññāsa duke yojetvā , paṭhamattikadutiyadukayojanavārādīni navavārasatāni paññāsañcaP0.38 vārā honti .

Tepi sabbe pāḷiyaṃ saṅkhipitvā tattha tattha dassetabbayuttakaṃ dassetvā vuttā .

Asammuyhantena pana vitthārato veditabbā .

Ubhatovaḍḍhitake duvidhabhede dutiyadukaṃ tividhabhede ca paṭhamatikaṃ ādiṃ katvā labbhamānehi ekūnavīsatiyā dukehi labbhamāne ekūnavīsatitike yojetvā dutiyadukapaṭhamatikayojanavārādayo ekūnavīsativārā vuttā .

Esa dukatikānaṃ vasena ubhatovaḍḍhitattā ubhatovaḍḍhitako nāma tatiyo mahāvāro .

Bahuvidhavārassa sattavidhaniddese ādito paṭṭhāya labbhamānesu ekūnavīsatiyā tikesu ekekena saddhiṃ catasso bhūmiyo yojetvā ekūnavīsati sattavidhavārā vuttā .

Catuvīsatividhaniddesepi tesaṃyeva tikānaṃ vasena ekūnavīsativārā vuttā .

Tathā bahuvidhavāre cātiM0.36 .

Tiṃsavidhavāro ekoyevāti sabbepi aṭṭhapaññāsa vārā honti .

Ayaṃ tāvettha vāraparicchedavasena pāḷivaṇṇanā .

IdāniV0.36 atthavaṇṇanā hoti .

Tattha sattavidhaniddeso tāva uttānatthoyeva .

Catuvīsatividhaniddese cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusaloti kāmāvacaraaṭṭhakusalacittavasena veditabbo .

Atthi akusaloti dvādasaakusalacittavasena veditabbo .

Atthi abyākatoti tisso manodhātuyo , tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo , aṭṭha mahāvipākāni , dasa kāmāvacarakiriyāti catuvīsatiyā cittānaṃ vasena veditabbo .

Tattha aṭṭha kusalāni dvādasa akusalāni ca javanavasena labbhanti .

Kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhati .

Dve vipākamanodhātuyo sampaṭicchanavasena , tisso vipākamanoviññāṇadhātuyo santīraṇatadārammaṇavasena , kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanavasena , aṭṭha mahāvipākacittāni tadārammaṇavasena , nava kiriyacittāni javanavasena labbhanti .

Sotaghānajivhākāyadvāresupi eseva nayo .

Manodvāre pana atthi kusaloti catubhūmakakusalavasena kathitaṃ , atthi akusaloti dvādasaakusalavasena .

Atthi abyākatoti ekādasannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ , dasannaṃ kiriyānaṃP0.39 , navannaṃ rūpāvacarārūpāvacarakiriyānaṃ , catunnaṃ sāmaññaphalānanti catuttiṃsacittuppādavasena kathitaṃ .

Tattha catubhūmakakusalañceva akusalañca javanavasena labbhati .

Kiriyato ahetukamanoviññāṇadhātu āvajjanavasena , ekādasa vipākacittāni tadārammaṇavasena , tebhūmakakiriyā ceva sāmaññaphalāni ca javanavaseneva labbhanti .

Tāni sattavidhādīsu yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭanti .

Tiṃsavidhe pana ṭhatvā dīpiyamānāni sukhadīpanāni hontīti tiṃsavidhasmiṃyeva ṭhatvā dīpayiṃsu .

Etāni hi sabbānipi cittāni cakkhudvāre upanissayakoṭiyā , samatikkamavasena , bhāvanāvasenāti tīhākārehi labbhanti .

Tathā sotadvāramanodvāresupi .

Ghānajivhākāyadvāresu pana samatikkamavasena , bhāvanāvasenāti dvīhevākārehi labbhantīti veditabbāni .

Kathaṃ ?

Idha bhikkhu vihāracārikaṃ caramāno kasiṇamaṇḍalaṃ disvā ‘ kiṃ nāmetan ’ ti pucchitvāM0.37 ‘ kasiṇamaṇḍalan ’ ti vutte puna ‘ kiṃ iminā karontī ’ ti pucchati .

Athassa ācikkhanti –

‘ evaṃ bhāvetvā jhānāni uppādetvā , samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā , arahattaṃ pāpuṇantī ’ ti .

Ajjhāsayasampanno kulaputto ‘ bhāriyaṃ etan ’ ti asallakkhetvā ‘ mayāpi esa guṇoV0.37 nibbattetuṃ vaṭṭati , na kho pana sakkā esa nipajjitvā niddāyantena nibbattetuṃ , āditova vīriyaṃ kātuṃ sīlaṃ sodhetuṃ vaṭṭatī ’ ti cintetvā sīlaṃ sodheti .

Tato sīle patiṭṭhāya dasa palibodhe upacchinditvā , ticīvaraparamena santosena santuṭṭho , ācariyupajjhāyānaṃ vattapaṭivattaṃ katvā , kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā , kasiṇaparikammaṃ katvā , samāpattiyo uppādetvā , samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā , arahattaṃ pāpuṇāti .

Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā , aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā , maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ cakkhuviññāṇaṃ catubhūmikavedanānibbattiyā balavapaccayo hotīti catubhūmikavedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ tāva ‘ upanissayavasena ’ labbhanti .

CakkhudvāreP0.40 pana rūpe āpāthagate ‘ iṭṭhe me ārammaṇe rāgo uppanno , aniṭṭhe paṭigho , asamapekkhanāya moho , vinibandhassa pana me māno uppanno , parāmaṭṭhassa diṭṭhi , vikkhepagatassa uddhaccaṃ , asanniṭṭhāgatassa vicikicchā , thāmagatassa anusayo uppanno ’ ti pariggahe ṭhito kulaputto attano kilesuppattiṃ ñatvā ‘ ime me kilesā vaḍḍhamānā anayabyasanāya saṃvattissanti , handa ne niggaṇhāmī ’ ti cintetvā ‘ na kho pana sakkā nipajjitvā niddāyantena kilese niggaṇhituṃ ;

āditova vīriyaṃ kātuṃ vaṭṭati sīlaṃ sodhetun ’ ti heṭṭhā vuttanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti .

Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā , aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā , maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ rūpārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ ‘ samatikkamavasena ’ labbhanti .

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti –

‘ idaṃ rūpaṃ kiṃ nissitan ’ ti ?

Tato naṃ ‘ bhūtanissitan ’ ti ñatvā cattāri mahābhūtāni upādārūpañca rūpanti pariggaṇhāti , tadārammaṇe dhamme arūpanti pariggaṇhāti .

Tato sappaccayaṃ nāmarūpaṃ parigaṇhitvā tīṇi lakkhaṇāni āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti .

Tattha sabbāpiM0.38 parikammavedanā kāmāvacarā , aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā , maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ rūpārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ ‘ bhāvanāvasena ’ labbhanti .

AparoV0.38 bhikkhu suṇāti –

‘ kasiṇaparikammaṃ kira katvā samāpattiyo uppādetvā samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇantī ’ ti .

Ajjhāsayasampanno kulaputto ‘ bhāriyaṃ etan ’ ti asallakkhetvā ‘ mayāpi esa guṇo nibbattetuṃ vaṭṭatī ’ ti purimanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti .

Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā , aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā , maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ sotaviññāṇaṃ catubhūmikavedanāP0.41 nibbattiyā balavapaccayo hotīti catubhūmikavedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ tāva ‘ upanissayavasena ’ labbhanti .

Sotadvāre pana sadde āpāthagateti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ saddārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ ‘ samatikkamavasena ’ labbhanti .

Sotadvāre pana sadde āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ayaṃ saddo kiṃ nissitoti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ saddārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ ‘ bhāvanāvasena ’ labbhanti .

Ghānajivhākāyadvāresu pana gandhārammaṇādīsu āpāthagatesu ‘ iṭṭhe me ārammaṇe rāgo uppanno ’ ti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ gandhārammaṇādīsu uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā ghānajivhākāyasamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ tīsu dvāresu ‘ samatikkamavasena ’ labbhanti .

Ghānadvārādīsu pana gandhādīsu āpāthagatesu eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti –

‘ ayaṃ gandho , ayaṃ raso , idaṃ phoṭṭhabbaṃ kiṃ nissitan ’ ti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ gandhārammaṇādīni sammasitvā nibbattitātiM0.39 ayaṃ vedanā ghānajivhākāyasamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ ‘ bhāvanāvasena ’ labbhanti .

Manodvāre pana tīhipi ākārehi labbhanti .

Ekacco hi jātiṃ bhayato passati , jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ bhayato passati , bhayato disvā ‘ jātijarābyādhimaraṇehi muccituṃ vaṭṭati , na khoV0.39 pana sakkā nipajjitvā niddāyantena jātiādīhi muccituṃ , āditova vīriyaṃ kātuṃ sīlaṃ sodhetuṃ vaṭṭatī ’ ti cintetvā cakkhudvāre vuttanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti .

Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā , aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā , maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ jātijarābyādhimaraṇaṃ catubhūmikavedanānibbattiyā balavapaccayo hotītiP0.42 catubhūmikavedanā manosamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ tāva ‘ upanissayavasena ’ labbhanti .

Manodvāre pana dhammārammaṇe āpāthagateti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ dhammārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā manosamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ ‘ samatikkamavasena ’ labbhanti .

Manodvāre pana dhammārammaṇe āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti –

‘ etaṃ dhammārammaṇaṃ kiṃ nissitan ’ ti ?

‘ Vatthunissitan ’ ti .

‘ Vatthu kiṃ nissitan ’ ti ?

‘ Mahābhūtāni nissitan ’ ti .

So cattāri mahābhūtāni upādārūpañca rūpanti pariggaṇhāti , tadārammaṇe dhamme arūpanti pariggaṇhāti .

Tato sappaccayaṃ nāmarūpaṃ pariggaṇhitvā tīṇi lakkhaṇāni āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti .

Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā , aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā , maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ dhammārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā manosamphassapaccayā nāma jātā .

Evaṃ ‘ bhāvanāvasena ’ labbhanti .

Yā panetā sabbesampi catuvīsatividhādīnaṃ vārānaṃ pariyosānesu cakkhusamphassajā vedanā … pe … manosamphassajā vedanāti cha cha vedanā vuttā , tā sampayuttapaccayavasena vuttāti .

Ayaṃ vedanākkhandhaniddeso .

SaññākkhandhādayopiM0.40 iminā upāyena veditabbā .

Kevalañhi saññākkhandhaniddese tikesu vedanāttikapītittikāpi labbhanti , dukesu ca sukhasahagatadukādayopi .

Saṅkhārakkhandhaniddese phassassāpi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā phassasampayuttoti avatvā cittasampayuttoti vuttaṃ .

Dukesu cettha hetudukādayopi labbhanti .

Tikā saññākkhandhasadisā evaV0.40 .

Viññāṇakkhandhaniddese cakkhusamphassajādibhāvaṃ avatvā cakkhuviññāṇantiādi vuttaṃ .

Na hi sakkā viññāṇaṃ manosamphassajanti niddisituṃ .

Sesamettha saññākkhandhe vuttasadisameva .

Imesaṃ pana tiṇṇampi khandhānaṃ niddeseyevaP0.43 vedanākkhandhaniddesato atirekatikadukā laddhā .

Tesaṃ vasena vārappabhedo veditabboti .

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-aṭṭhakathā

Vibhaṅga-aṭṭhakathā