2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
725. Tattha tisso paṭisambhidā lokiyā .
Atthapaṭisambhidā lokiyalokuttaramissakā
V0.370 .Sā hi nibbānārammaṇānaṃ maggaphalañāṇānaṃ vasena
M0.375 lokuttarāpi hoti .Abhidhammabhājanīye kusalākusalavipākakiriyānaṃ vasena catūhi vārehi vibhattaṃ .
Tattha yattakāni heṭṭhā cittuppādakaṇḍe ( dha . sa .1 ādayo ) kusalacittāni vibhattāni , tesaṃ sabbesampi vasena ekekasmiṃ cittaniddese catasso catasso paṭisambhidā vibhattāti veditabbā .
Akusalacittesupi eseva nayo .
Vipākakiriyavāresu vipākakiriyānaṃ atthena saṅgahitattā , dhammapaṭisambhidaṃ chaḍḍetvā , ekekasmiṃ vipākacitte ca kiriyacitte ca tisso tissova paṭisambhidā vibhattā .
Pāḷi pana mukhamattameva dassetvā saṃkhittā .
Sā heṭṭhā āgatavitthāravaseneva veditabbā .
Kasmā pana yathā kusalākusalavāresu ‘‘ tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti vuttaṃ , evamidha ‘‘ yesaṃ dhammānaṃ ime vipākā , tesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ ti evaṃ na vuttanti ?
Heṭṭhā vuttattā .
Yadi evaṃ ,‘‘ tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti heṭṭhā vuttattā ayaṃ atthapaṭisambhidāpi idha na vattabbā siyāti ?
No na vattabbā .
Kasmā ?
Heṭṭhā vipākakiriyacittuppādavasena avuttattā .
Kiriyavāre ca ‘‘ yesaṃ dhammānaṃ ime kiriyā ’’ ti vacanameva na yujjatīti dvīsupi imesu vāresu tisso tissova paṭisambhidā vibhattā .
Tattha yāya niruttiyā tesaṃ dhammānaṃ paññatti hotīti yāya niruttiyā tesaṃ phasso hotītiādinā nayena vuttānaṃ dhammānaṃ ‘‘ ayaṃ phasso , ayaṃ vedanā ’’ ti evaṃ paññatti hoti .
Tattha dhammaniruttābhilāpe ñāṇan ti tasmiṃ atthe dhamme ca pavattamānāya tassā dhammaniruttiyā sabhāvapaññattiyā abhilāpe ñāṇaṃ .
Abhilāpasaddaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannañāṇameva idhāpi kathitaṃ .
Yena ñāṇenāti yena paṭibhānapaṭisambhidāñāṇena .
Tāni
P0.392 ñāṇāni jānātīti itarāni tīṇi paṭisambhidāñāṇāni jānāti .Idāni yathā yaṃ ñāṇaṃ tāni ñāṇāni jānāti , tathā tassa tesu pavattiṃ dassetuṃ imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti vuttaṃ .
Tattha idamatthajotakānīti imassa atthassa jotakāni pakāsakāni ;
imaṃ nāma atthaṃ jotenti pakāsenti paricchindantīti attho .
Iti ñāṇesu ñāṇan ti iminā ākārena pavattaṃ tīsu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā nāma .
Tattha
M0.376V0.371 kiñcāpi ayaṃ paṭibhānapaṭisambhidā ‘ imissā idaṃ kiccaṃ , imissā idaṃ kiccan ’ ti itarāsaṃ paṭisambhidānaṃ kiccaṃ jānāti , sayaṃ pana tāsaṃ kiccaṃ kātuṃ na sakkoti , bahussutadhammakathiko viya appassutadhammakathikassa .Dve kira bhikkhū .
Eko bahussuto , eko appassuto .
Te ekatova ekaṃ dhammakathāmaggaṃ uggaṇhiṃsu .
Tattha appassuto sarasampanno ahosi , itaro mandassaro .
Tesu appassuto gatagataṭṭhāne attano sarasampattiyā sakalaparisaṃ khobhetvā dhammaṃ kathesi .
Dhammaṃ suṇamānā haṭṭhatuṭṭhamānasā hutvā –
‘ yathā esa dhammaṃ kathesi , eko tipiṭakadharo maññe bhavissatī ’ ti vadanti .
Bahussutabhikkhu pana –
‘ dhammasavane jānissatha ayaṃ tipiṭakadharo vā no vā ’ ti āha .
So kiñcāpi evamāha , yathā pana sakalaparisaṃ khobhetvā dhammaṃ kathetuṃ sakkoti , evamassa kathanasamatthatā natthi .
Tattha kiñcāpi paṭibhānapaṭisambhidā , bahussuto viya appassutassa , itarāsaṃ kiccaṃ jānāti , sayaṃ pana taṃ kiccaṃ kātuṃ na sakkotīti veditabbaṃ .
Sesaṃ uttānatthameva .
746. Evaṃ kusalacittuppādādivasena paṭisambhidā vibhajitvā idāni tāsaṃ uppattiṭṭhānabhūtaṃ khettaṃ dassetuṃ puna catasso paṭisambhidātiādimāha .
Tattha tisso paṭisambhidā kāmāvacarakusalato catūsu ñāṇasampayuttesu cittuppādesūti idaṃ sekkhānaṃ vasena vuttaṃ .
Tesañhipi dhammapaccavekkhaṇakāle heṭṭhā vuttaṃ pañcappakāraṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ katvā catūsu ñāṇasampayuttakusalacittesu dhammapaṭisambhidā uppajjati .
Tathā niruttipaccavekkhaṇakāle saddaṃ ārammaṇaṃ katvā niruttipaṭisambhidā ;
ñāṇaṃ paccavekkhaṇakāle
P0.393 sabbatthakañāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā paṭibhānapaṭisambhidāti .Kiriyato catūsūti idaṃ pana asekkhānaṃ vasena vuttaṃ .
Tesañhi dhammaṃ paccavekkhaṇakāle heṭṭhā vuttaṃ pañcappakāraṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ katvā catūsu ñāṇasampayuttakiriyacittesu dhammapaṭisambhidā uppajjati .
Tathā niruttipaccavekkhaṇakāle saddaṃ ārammaṇaṃ katvā niruttipaṭisambhidā ;
ñāṇaṃ paccavekkhaṇakāle sabbatthakañāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā paṭibhānapaṭisambhidāti .
Atthapaṭisambhidā etesu ceva uppajjatīti idaṃ pana sekkhāsekkhānaṃ vasena vuttaṃ .
Tathā hi sekkhānaṃ atthapaccavekkhaṇakāle heṭṭhā vuttappabhedaṃ atthaṃ ārammaṇaṃ katvā catūsu ñāṇasampayuttakusalacittesu ayaṃ
M0.377 uppajjati , maggaphalakāle ca maggaphalesu .Asekkhassa pana atthaṃ
V0.372 paccavekkhaṇakāle heṭṭhā vuttappabhedameva atthaṃ ārammaṇaṃ katvā catūsu ñāṇasampayuttakiriyacittesu uppajjati , phalakāle ca uparime sāmaññaphaleti .Evametā sekkhāsekkhānaṃ uppajjamānā imāsu bhūmīsu uppajjantīti bhūmidassanatthaṃ ayaṃ nayo dassitoti .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .