1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

172. IdāniP0.55M0.52V0.52 tadanantare dhātuvibhaṅge sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā tīhi chakkehi suttantabhājanīyaṃ dassento cha dhātuyotiādimāha .

Tattha chāti gaṇanaparicchedo .

Dhātuyoti paricchinnadhammanidassanaṃ .

Pathavīdhātūtiādīsu dhātvaṭṭho nāma sabhāvaṭṭho , sabhāvaṭṭho nāma suññataṭṭho , suññataṭṭho nāma nissattaṭṭhoti evaṃ sabhāvasuññatanissattaṭṭhena pathavīyeva dhātu pathavīdhātu .

Āpodhātuādīsupi eseva nayo .

Evamettha padasamāsaṃ viditvā evamattho veditabbo – pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu .

Āpodhātūti ābandhanadhātu .

Tejodhātūti paripācanadhātu .

Vāyodhātūti vitthambhanadhātu .

Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu .

Viññāṇadhātūti vijānanadhātu .

173. Pathavīdhātudvayan ti pathavīdhātu dve ayaṃ .

Ayaṃ pathavīdhātu nāma na ekā eva ajjhattikabāhirabhedena pana dve dhātuyo evāti attho .

Tenevāha –

‘‘ atthi ajjhattikā atthi bāhirā ’’ ti .

Tattha ajjhattikāti sattasantānapariyāpannā niyakajjhattā .

Bāhirāti saṅkhārasantānapariyāpannā anindriyabaddhā .

Ajjhattaṃ paccattan ti ubhayampetaṃ niyakajjhattādhivacanameva .

Idāni taṃ sabhāvākārato dassetuṃ kakkhaḷan tiādi vuttaṃ .

Tattha kakkhaḷan ti thaddhaṃ .

Kharigatan ti pharusaṃ .

Kakkhaḷattan ti kakkhaḷabhāvo .

Kakkhaḷabhāvoti kakkhaḷasabhāvo .

Ajjhattaṃ upādinnan ti niyakajjhattasaṅkhātaṃ upādinnaṃ .

Upādinnaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ .

Sarīraṭṭhakañhi kammasamuṭṭhānaṃ vā hotu mā vā , taṃ sandhāya upādinnampi atthi anupādinnampi ;

ādinnaggahitaparāmaṭṭhavasenaV0.53 panaP0.56 sabbampetaṃ upādinnamevāti dassetuṃ ‘‘ ajjhattaṃ upādinnan ’’ ti āha .

Idāni tameva pathavīdhātuṃ vatthuvasena dassetuṃ seyyathidaṃ kesā lomātiādi vuttaṃ .

Tattha seyyathidan ti nipāto .

Tassattho – yā sā ajjhattikā pathavīdhātu sā katamā ?

Yaṃ vā ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ nāma taṃ katamanti ?

Kesā lomātiādi tassā ajjhattikāya pathavīdhātuyā vatthuvasena pabhedadassanaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – kesā nāma ajjhattā upādinnā sarīraṭṭhakā kakkhaḷattalakkhaṇā imasmiṃ sarīre pāṭiyekkoM0.53 koṭṭhāso .

Lomā nāma … pe … karīsaṃ nāma .

Idha pana avuttampi paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.4) pāḷiāruḷhaṃ matthaluṅgaṃ āharitvā matthaluṅgaṃ nāma ajjhattaṃ upādinnaṃ sarīraṭṭhakaṃ kakkhaḷattalakkhaṇaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso .

Parato āpodhātuādīnaṃ niddese pittādīsupi eseva nayo .

Iminā kiṃ dassitaṃ hoti ?

Dhātumanasikāro .

Imasmiṃ pana dhātumanasikāre kammaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇitukāmena kiṃ kattabbaṃ ?

Catupārisuddhisīlaṃ sodhetabbaṃ .

Sīlavato hi kammaṭṭhānabhāvanā ijjhati .

Tassa sodhanavidhānaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ .

Visuddhasīlena pana sīle patiṭṭhāya dasa pubbapalibodhā chinditabbā .

Tesampi chindanavidhānaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ .

Chinnapalibodhena dhātumanasikārakammaṭṭhānaṃ uggaṇhitabbaṃ .

Ācariyenāpi dhātumanasikārakammaṭṭhānaṃ uggaṇhāpentena sattavidhaṃ uggahakosallaṃ dasavidhañca manasikārakosallaṃ ācikkhitabbaṃ .

Antevāsikenāpi ācariyassa santike bahuvāre sajjhāyaṃ katvā nijjaṭaṃ paguṇaṃ kammaṭṭhānaṃ kātabbaṃ .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

‘‘ ādikammikena bhikkhunā jarāmaraṇā muccitukāmena sattahākārehi uggahakosallaṃ icchitabbaṃ , dasahākārehi manasikārakosallaṃ icchitabban ’’ ti .

Tattha vacasā , manasā , vaṇṇato , saṇṭhānato , disato , okāsato , paricchedatoti imehi sattahākārehi imasmiṃ dhātumanasikārakammaṭṭhāne ‘ uggahakosallaṃ ’ icchitabbaṃ .

Anupubbato , nātisīghato , nātisaṇikato , vikkhepapaṭibāhanatoP0.57 , paṇṇattisamatikkamato , anupubbamuñcanato , lakkhaṇato , tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi ‘ manasikārakosallaṃ ’ icchitabbaṃ .

Tadubhayampi parato satipaṭṭhānavibhaṅge āvi bhavissati .

EvaṃV0.54 uggahitakammaṭṭhānena pana visuddhimagge vutte aṭṭhārasa senāsanadose vajjetvā pañcaṅgasamannāgate senāsane vasantena attanāpi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatena pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena vivittokāsagatena kammaṭṭhānaṃ manasikātabbaṃ .

Manasikarontena ca vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasenaM0.54 kesādīsu ekekakoṭṭhāsaṃ manasikaritvā avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo – ime kesā nāma sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā .

Tattha yathā vammikamatthake jātesu kuṇṭhatiṇesu na vammikamatthako jānāti ‘ mayi kuṇṭhatiṇāni jātānī ’ ti , nāpi kuṇṭhatiṇāni jānanti ‘ mayaṃ vammikamatthake jātānī ’ ti , evameva na sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ jānāti ‘ mayi kesā jātā ’ ti , nāpi kesā jānanti ‘ mayaṃ sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Lomā sarīraveṭhanacamme jātā .

Tattha yathā suññagāmaṭṭhāne jātesu dabbatiṇesu na suññagāmaṭṭhānaṃ jānāti ‘ mayi dabbatiṇāni jātānī ’ ti , nāpi dabbatiṇāni jānanti ‘ mayaṃ suññagāmaṭṭhāne jātānī ’ ti , evameva na sarīraveṭhanacammaṃ jānāti ‘ mayi lomā jātā ’ ti , nāpi lomā jānanti ‘ mayaṃ sarīraveṭhanacamme jātā ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti lomā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Nakhā aṅgulīnaṃ aggesu jātā .

Tattha yathā kumārakesu daṇḍakehi madhukaṭṭhike vijjhitvā kīḷantesu na daṇḍakā jānanti ‘ amhesu madhukaṭṭhikā ṭhapitā ’ ti , nāpi madhukaṭṭhikā jānanti ‘ mayaṃ daṇḍakesu ṭhapitā ’ ti , evameva na aṅguliyo jānanti ‘ amhākaṃ aggesu nakhā jātā ’ ti , nāpi nakhā jānanti ‘ mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu jātā ’ ti .

AññamaññaṃP0.58 ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti nakhā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Dantā hanukaṭṭhikesu jātā .

Tattha yathā vaḍḍhakīhi pāsāṇaudukkhalesu kenacideva silesajātena bandhitvā ṭhapitathambhesu na udukkhalāni jānanti ‘ amhesu thambhā ṭhitā ’ ti , nāpi thambhāV0.55 jānanti ‘ mayaṃ udukkhalesu ṭhitā ’ ti , evameva na hanukaṭṭhikā jānanti ‘ amhesu dantā jātā ’ tiM0.55 , nāpi dantā jānanti ‘ mayaṃ hanukaṭṭhikesu jātā ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti dantā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhito .

Tattha yathā allagocammapariyonaddhāya mahāvīṇāya na mahāvīṇā jānāti ‘ ahaṃ allagocammena pariyonaddhā ’ ti , nāpi allagocammaṃ jānāti ‘ mayā mahāvīṇā pariyoddhā ’ ti , evameva na sarīraṃ jānāti ‘ ahaṃ tacena pariyonaddhan ’ ti , nāpi taco jānāti ‘ mayā sarīraṃ pariyonaddhanti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti taco nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Maṃsaṃ aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ .

Tattha yathā mahāmattikāya littāya bhittiyā na bhitti jānāti ‘ ahaṃ mahāmattikāya littā ’ ti , nāpi mahāmattikā jānāti ‘ mayā mahābhitti littā ’ ti , evameva na aṭṭhisaṅghāṭo jānāti ‘ ahaṃ navamaṃsapesisatappabhedena maṃsena litto ’ ti , nāpi maṃsaṃ jānāti ‘ mayā aṭṭhisaṅghāṭo litto ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti maṃsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Nhāru sarīrabbhantare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitā .

Tattha yathā vallīhi vinaddhesu kuṭṭadārūsu na kuṭṭadārūni jānanti ‘ mayaṃ vallīhi vinaddhānī ’ ti , nāpi valliyo jānanti ‘ amhehi kuṭṭadārūni vinaddhānī ’ ti , evameva na aṭṭhīni jānanti ‘ mayaṃ nhārūhi ābaddhānī ’ ti , nāpi nhārū jānanti ‘ amhehi aṭṭhīni ābaddhānī ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitāP0.59 ete dhammā .

Iti nhāru nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Aṭṭhīsu paṇhikaṭṭhi gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ .

Gopphakaṭṭhi jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ .

Jaṅghaṭṭhi ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ .

Ūruṭṭhi kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃM0.56 .

Kaṭiṭṭhi piṭṭhikaṇṭakaṃV0.56 ukkhipitvā ṭhitaṃ .

Piṭṭhikaṇṭako gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito .

Gīvaṭṭhi sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ .

Sīsaṭṭhi gīvaṭṭhike patiṭṭhitaṃ .

Gīvaṭṭhi piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitaṃ .

Piṭṭhikaṇṭako kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito .

Kaṭiṭṭhi ūruṭṭhike patiṭṭhitaṃ .

Ūruṭṭhi jaṅghaṭṭhike patiṭṭhitaṃ .

Jaṅghaṭṭhi gopphakaṭṭhike patiṭṭhitaṃ .

Gopphakaṭṭhi paṇhikaṭṭhike patiṭṭhitaṃ .

Tattha yathā iṭṭhakadārugomayādisañcayesu na heṭṭhimā heṭṭhimā jānanti ‘ mayaṃ uparime uparime ukkhipitvā ṭhitā ’ ti , nāpi uparimā uparimā jānanti ‘ mayaṃ heṭṭhimesu heṭṭhimesu patiṭṭhitā ’ ti , evameva na paṇhikaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na gopphakaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na jaṅghaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na ūruṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na kaṭiṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na piṭṭhikaṇṭako jānāti ‘ ahaṃ gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito ’ ti , na gīvaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na sīsaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ gīvaṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti , na gīvaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitan ’ ti , na piṭṭhikaṇṭako jānāti ‘ ahaṃ kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito ’ ti , na kaṭiṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ ūruṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti , na ūruṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ jaṅghaṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti , na jaṅghaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ gopphakaṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti , na gopphakaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ paṇhikaṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti aṭṭhi nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Aṭṭhimiñjaṃ tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ .

Tattha yathā veḷupabbādīnaṃ anto pakkhittesu sinnavettaggādīsuP0.60 na veḷupabbādīni jānanti ‘ amhesu vettaggādīni pakkhittānī ’ ti , nāpi vettaggādīni jānanti ‘ mayaṃ veḷupabbādīsu ṭhitānīti , evameva na aṭṭhīni jānanti ‘ amhākaṃ anto aṭṭhimiñjaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi aṭṭhimiñjaṃ jānāti ‘ ahaṃ aṭṭhīnaṃ anto ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti aṭṭhimiñjaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

VakkaṃV0.57 galavāṭakato nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ .

Tattha yathā vaṇṭupanibaddheM0.57 ambaphaladvaye na vaṇṭaṃ jānāti ‘ mayā ambaphaladvayaṃ upanibaddhan ’ ti , nāpi ambaphaladvayaṃ jānāti ‘ ahaṃ vaṇṭena upanibaddhan ’ ti , evameva na thūlanhāru jānāti ‘ mayā vakkaṃ upanibaddhan ’ ti , nāpi vakkaṃ jānāti ‘ ahaṃ thūlanhārunā upanibaddhan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti vakkaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Hadayaṃ sarīrabbhantare uraṭṭhipañjaramajjhaṃ nissāya ṭhitaṃ .

Tattha yathā jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhapitāya maṃsapesiyā na jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ jānāti ‘ maṃ nissāya maṃsapesi ṭhapitā ’ ti , nāpi maṃsapesi jānāti ‘ ahaṃ jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhitā ’ ti , evameva na uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ jānāti ‘ maṃ nissāya hadayaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi hadayaṃ jānāti ‘ ahaṃ uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti hadayaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Yakanaṃ antosarīre dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ .

Tattha yathā ukkhalikapālapassamhi lagge yamakamaṃsapiṇḍe na ukkhalikapālapassaṃ jānāti ‘ mayi yamakamaṃsapiṇḍo laggo ’ ti , nāpi yamakamaṃsapiṇḍoP0.61 jānāti ‘ ahaṃ ukkhalikapālapasse laggo ’ ti , evameva na thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti ‘ maṃ nissāya yakanaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi yakanaṃ jānāti ‘ ahaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti yakanaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Kilomakesu paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā ṭhitaṃ , apaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ .

Tattha yathā pilotikapaliveṭhite maṃse na maṃsaṃ jānāti ‘ ahaṃ pilotikāya paliveṭhitan ’ ti , nāpi pilotikā jānāti ‘ mayā maṃsaṃ paliveṭhitan ’ ti , evameva na vakkahadayāni sakalasarīre maṃsañcaV0.58 jānāti ‘ ahaṃ kilomakena paṭicchannan ’ ti , nāpi kilomakaṃ jānāti ‘ mayā vakkahadayāni sakalasarīre maṃsañca paṭicchannan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitāM0.58 ete dhammā .

Iti kilomakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ .

Tattha yathā koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāya gomayapiṇḍiyā na koṭṭhakamatthakapassaṃ jānāti ‘ gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitā ’ ti , nāpi gomayapiṇḍi jānāti ‘ ahaṃ koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā ’ ti , evameva na udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti ‘ pihakaṃ maṃ nissāya ṭhitan ’ ti , nāpi pihakaṃ jānāti ‘ ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti pihakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare hadayañca yakanañca uparichādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ .

Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare olambamāne sakuṇakulāvake na jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti ‘ mayi sakuṇakulāvako olambamāno ṭhito ’ ti , nāpi sakuṇakulāvako jānāti ‘ ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare olambamāno ṭhito ’ tiP0.62 , evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘ mayi papphāsaṃ olambamānaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi papphāsaṃ jānāti ‘ ahaṃ evarūpe sarīrabbhantare olambamānaṃ ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti papphāsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Antaṃ galavāṭakato karīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitaṃ .

Tattha yathā lohitadoṇikāya obhujitvā ṭhapite chinnasīsadhamanikaḷevare na lohitadoṇi jānāti ‘ mayi dhamanikaḷevaraṃ ṭhitan ’ ti , nāpi dhamanikaḷevaraṃ jānāti ‘ ahaṃ lohitadoṇikāyaṃ ṭhitan ’ ti , evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘ mayi antaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi antaṃ jānāti ‘ ahaṃ sarīrabbhantare ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti antaṃ nāmaM0.59 imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

AntaguṇaṃV0.59 antantare ekavīsati antabhoge bandhitvā ṭhitaṃ .

Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitesu rajjukesu na pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti ‘ rajjukā maṃ sibbetvā ṭhitā ’ ti , nāpi rajjukā jānanti ‘ mayaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitā ’ ti , evameva na antaṃ jānāti ‘ antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhitan ’ ti , nāpi antaguṇaṃ jānāti ‘ ahaṃ antaṃ bandhitvā ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti antaguṇaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ .

Tattha yathā suvānadoṇiyaṃ ṭhite suvānavamathumhi na suvānadoṇi jānāti ‘ mayi suvānavamathu ṭhito ’ ti , nāpi suvānavamathu jānāti ‘ ahaṃ suvānadoṇiyaṃ ṭhito ’ ti , evameva na udaraṃ jānāti ‘ mayi udariyaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi udariyaṃ jānāti ‘ ahaṃ udare ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti udariyaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

KarīsaṃP0.63 pakkāsayasaṅkhāte aṭṭhaṅgulaveḷupabbasadise antapariyosāne ṭhitaṃ .

Tattha yathā veḷupabbe omadditvā pakkhittāya saṇhapaṇḍumattikāya na veḷupabbaṃ jānāti ‘ mayi paṇḍumattikā ṭhitā ’ ti , nāpi paṇḍumattikā jānāti ‘ ahaṃ veḷupabbe ṭhitā ’ ti , evameva na pakkāsayo jānāti ‘ mayi karīsaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi karīsaṃ jānāti ‘ ahaṃ pakkāsaye ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti karīsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitaṃ .

Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittāya piṭṭhapiṇḍiyā na lābukaṭāhaṃ jānāti ‘ mayi piṭṭhapiṇḍi ṭhitā ’ ti , nāpi piṭṭhapiṇḍi jānāti ‘ ahaṃ lābukaṭāhe ṭhitā ’ ti , evameva na sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti ‘ mayi matthaluṅgaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi matthaluṅgaṃ jānātiM0.60 ‘ ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti matthaluṅgaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti .

YaṃV0.60 vā panaññampīti iminā āpokoṭṭhāsādīsu tīsu anugataṃ pathavīdhātuṃ lakkhaṇavasena yevāpanakaṃ pathaviṃ katvā dasseti .

Bāhirapathavīdhātuniddese ayoti kāḷalohaṃ .

Lohan ti jātilohaṃ , vijātilohaṃ , kittimalohaṃ , pisācalohanti catubbidhaṃ .

Tattha ayo , sajjhu , suvaṇṇaṃ , tipu , sīsaṃ , tambalohaṃ , vekantakanti imāni satta jātilohāni nāma .

Nāganāsikalohaṃ vijātilohaṃ nāma .

Kaṃsalohaṃ , vaṭṭalohaṃ , ārakūṭanti tīṇi kittimalohāni nāma .

Morakkhakaṃ , puthukaṃ , malinakaṃ , capalakaṃ , selakaṃ , āṭakaṃ , bhallakaṃ , dūsilohanti aṭṭha pisācalohāni nāma .

Tesu pañca jātilohāni pāḷiyaṃ visuṃ vuttāneva .

Tambalohaṃ , vekantakalohanti imehi pana dvīhi jātilohehi saddhiṃ sesaṃ sabbampi idha lohanti veditabbaṃ .

Tipūti setatipu .

Sīsan ti kāḷatipu .

SajjhūtiP0.64 rajataṃ .

Muttāti sāmuddikamuttā .

Maṇīti ṭhapetvā pāḷiāgate veḷuriyādayo seso jotirasādibhedo sabbopi maṇi .

Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇamaṇi .

Saṅkhoti sāmuddikasaṅkho .

Silāti kāḷasilā , paṇḍusilā , setasilātiādibhedā sabbāpi silā .

Pavāḷan ti pavāḷameva .

Rajatan ti kahāpaṇo .

Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .

Lohitaṅkoti rattamaṇi .

Masāragallan ti kabaramaṇi .

Tiṇādīsu bahisārā antamaso nāḷikerādayopi tiṇaṃ nāma .

Antosāraṃ antamaso dārukhaṇḍampi kaṭṭhaṃ nāma .

Sakkharāti muggamattato yāva muṭṭhippamāṇā marumbā sakkharā nāma .

Muggamattato pana heṭṭhā vālikāti vuccati .

Kaṭhalan ti yaṃ kiñci kapālaṃ .

Bhūmīti pathavī .

Pāsāṇoti antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanato paṭṭhāya hatthippamāṇaṃ asampatto pāsāṇo nāma .

Hatthippamāṇato paṭṭhāya pana upari pabbatoM0.61 nāma .

Yaṃ vā panāti iminā tālaṭṭhi-nāḷikera-phalādibhedaṃ sesapathaviṃ gaṇhāti .

Yā ca ajjhattikā pathavīdhātu yā ca bāhirāti iminā dvepi pathavīdhātuyo kakkhaḷaṭṭhena lakkhaṇato ekā pathavīdhātu evāti dasseti .

174. Āpodhātu niddesādīsu heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .

Āpo āpogatan tiādīsu ābandhanavasena āpo .

Tadeva āposabhāvaṃ gatattā āpogataṃ nāma .

Snehavasena sneho .

Soyeva snehasabhāvaṃ gatattā snehagataṃ nāma .

Bandhanattaṃ rūpassāti avinibbhogarūpassa bandhanabhāvo .

Pittaṃ semhan tiādīnipiV0.61 vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasenaP0.65 pariggahetvā dhātuvaseneva manasikātabbāni .

Tatrāyaṃ nayo – pittesu hi abaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ , baddhapittaṃ pittakosake ṭhitaṃ .

Tattha yathā pūvaṃ byāpetvā ṭhite tele na pūvaṃ jānāti ‘ telaṃ maṃ byāpetvā ṭhitan ’ ti , nāpi telaṃ jānāti ‘ ahaṃ pūvaṃ byāpetvā ṭhitan ’ ti , evameva na sarīraṃ jānāti ‘ abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhitan ’ ti , nāpi abaddhapittaṃ jānāti ‘ ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitan ’ ti .

Yathā ca vassodakena puṇṇe kosātakīkosake na kosātakīkosako jānāti ‘ mayi vassodakaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi vassodakaṃ jānāti ‘ ahaṃ kosātakīkosake ṭhitan ’ ti , evameva na pittakosako jānāti mayi baddhapittaṃ ṭhitanti , nāpi baddhapittaṃ jānāti ‘ ahaṃ pittakosake ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti pittaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Semhaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ .

Tattha yathā upari sañjātapheṇapaṭalāya candanikāya na candanikā jānāti ‘ mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi pheṇapaṭalaṃ jānāti ‘ ahaṃ candanikāya ṭhitan ’ ti , evameva na udarapaṭalaṃ jānāti ‘ mayi semhaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi semhaṃ jānāti ‘ ahaṃ udarapaṭale ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti semhaṃM0.62 nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Pubbo anibaddhokāso , yattha yattheva khāṇukaṇṭakappaharaṇaaggijālādīhi abhihaṭe sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati , gaṇḍapīḷakādayo vā uppajjanti , tattha tattheva tiṭṭhati .

Tattha yathā pharasuppahārādivasena paggharitaniyāse rukkhe na rukkhassa pharasuppahārādippadesā jānanti ‘ amhesu niyyāso ṭhito ’ ti , nāpi niyyāso jānāti ‘ ahaṃ rukkhassa pharasuppahārādippadesesu ṭhito ’ ti , evameva na sarīrassa khāṇukaṇṭakādīhi abhihaṭappadesā jānantiP0.66 ‘ amhesu pubbo ṭhito ’ ti , nāpi pubbo jānāti ‘ ahaṃ tesu padesesu ṭhito ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti pubbo nāma imasmiṃV0.62 sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Lohitesu saṃsaraṇalohitaṃ abaddhapittaṃ viya sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ .

Sannicitalohitaṃ yakanaṭṭhānassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapattapūraṇappamāṇaṃ vakkahadayayakanapapphāsāni tementaṃ ṭhitaṃ .

Tattha saṃsaraṇalohite abaddhapittasadisova vinicchayo .

Itaraṃ pana yathā jajjarakapālaṭṭhe udake heṭṭhā leḍḍukhaṇḍāni temayamāne na leḍḍukhaṇḍāni jānanti ‘ mayaṃ udakena temiyamānā ṭhitā ’ ti , nāpi udakaṃ jānāti ‘ ahaṃ leḍḍukhaṇḍāni tememī ’ ti , evameva na yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkādīni vā jānanti ‘ mayi lohitaṃ ṭhitaṃ , amhe vā temayamānaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi lohitaṃ jānāti ‘ ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā vakkādīni temayamānaṃ ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti lohitaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

SedoM0.63 aggisantāpādikālesu kesalomakūpavivarāni pūretvā tiṭṭhati ceva paggharati ca .

Tattha yathā udakā abbūḷhamattesu bhisamuḷālakumudanāḷakalāpesu na bhisādikalāpavivarāni jānanti ‘ amhehi udakaṃ paggharatī ’ ti , nāpi bhisādikalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ jānāti ‘ ahaṃ bhisādikalāpavivarehi paggharāmī ’ ti , evameva na kesalomakūpavivarāni jānanti ‘ amhehi sedo paggharatī ’ ti , nāpi sedo jānāti ‘ ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmī ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti sedo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Medo thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīniP0.67 nissāya ṭhito patthinnasneho .

Tattha yathā haliddipilotikapaṭicchanne maṃsapuñje na maṃsapuñjo jānāti ‘ maṃ nissāya haliddipilotikā ṭhitā ’ ti , nāpi haliddipilotikā jānāti ‘ ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā ’ ti , evameva na sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ jānāti ‘ maṃ nissāya medo ṭhito ’ ti , nāpi medo jānāti ‘ ahaṃ sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhito ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti medo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekkoV0.63 koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto patthinnasneho patthinnayūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Assu yadā sañjāyati tadā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā .

Tattha yathā udakapuṇṇesu taruṇatālaṭṭhikūpakesu na taruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti ‘ amhesu udakaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi udakaṃ jānāti ‘ ahaṃ taruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhitan ’ ti , evameva na akkhikūpakā jānanti ‘ amhesu assu ṭhitan ’ ti , nāpi assu jānāti ‘ ahaṃ akkhikūpakesu ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti assu nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Vasā aggisantāpādikāle hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsapuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitavilīnasneho .

Tattha yathā pakkhittatele ācāmeM0.64 na ācāmo jānāti ‘ maṃ telaṃ ajjhottharitvā ṭhitan ’ ti , nāpi telaṃ jānāti ‘ ahaṃ ācāmaṃ ajjhottharitvā ṭhitan ’ ti , evameva na hatthatalādippadeso jānāti ‘ maṃ vasā ajjhottharitvā ṭhitā ’ ti , nāpi vasā jānāti ‘ ahaṃ hatthatalādippadese ajjhottharitvā ṭhitā ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti vasā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Kheḷo tathārūpe kheḷuppattipaccaye sati ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya tiṭṭhati .

Tattha yathā abbocchinnaudakanissande nadītīrakūpake na kūpatalaṃ jānāti ‘ mayi udakaṃ santiṭṭhatī ’ ti , nāpi udakaṃ jānāti ‘ ahaṃ kūpatale santiṭṭhāmī ’ tiP0.68 , evameva na jivhātalaṃ jānāti ‘ mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo ṭhito ’ ti , nāpi kheḷo jānāti ‘ ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale ṭhito ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti kheḷo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Siṅghāṇikā yadā sañjāyati tadā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā .

Tattha yathāV0.64 pūtidadhibharitāya sippikāya na sippikā jānāti ‘ mayi pūtidadhi ṭhitan ’ ti , nāpi pūtidadhi jānāti ‘ ahaṃ sippikāya ṭhitan ’ ti , evameva na nāsāpuṭā jānanti ‘ amhesu siṅghāṇikā ṭhitā ’ ti , nāpi siṅghāṇikā jānāti ‘ ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitā ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti siṅghāṇikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Lasikā aṭṭhikasandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīsu ṭhitā .

Tattha yathā telabbhañjite akkhe na akkho jānāti ‘ maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhitan ’ ti , nāpi telaṃ jānāti ‘ ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhitan ’ ti , evameva na asītisatasandhayo jānanti ‘ lasikā amhe abbhañjitvāM0.65 ṭhitā ’ ti , nāpi lasikā jānāti ‘ ahaṃ asītisatasandhayo abbhañjitvā ṭhitā ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti lasikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Muttaṃ vatthissa abbhantare ṭhitaṃ .

Tattha yathā candanikāya pakkhitte adhomukhe ravaṇaghaṭe na ravaṇaghaṭo jānāti ‘ mayi candanikāraso ṭhito ’ ti , nāpi candanikāraso jānāti ‘ ahaṃ ravaṇaghaṭe ṭhito ’ ti , evameva na vatthi jānāti ‘ mayi muttaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi muttaṃ jānāti ‘ ahaṃ vatthimhi ṭhitan ’ ti .

Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā .

Iti muttaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti .

Yaṃ vā panāti avasesesu tīsu koṭṭhāsesu āpodhātuṃ sandhāyaP0.69 vuttaṃ .

Bāhiraāpodhātu niddese mūlaṃ paṭicca nibbatto raso mūlaraso nāma .

Khandharasā dīsupi eseva nayo .

Khīrādīni pākaṭāneva .

Yathā pana bhesajjasikkhāpade evamidha niyamo natthi .

Yaṃ kiñci khīraṃ khīrameva .

Sesesupi eseva nayo .

Bhummānīti āvāṭādīsu ṭhitaudakāni .

Antalikkhānīti pathaviṃ appattāni vassodakāni .

Yaṃ vā panāti himodakakappavināsakaudakapathavīsandhārakaudakādīni idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhāni .

175. Tejodhātu niddeseV0.65 tejanavasena tejo .

Tejova tejobhāvaṃ gatattā tejogataṃ .

Usmāti uṇhākāro .

Usmāva usmābhāvaṃ gatattā usmāgataṃ .

Usuman ti caṇḍausumaṃ .

Tadeva usumabhāvaṃ gatattā usumagataṃ .

Yena cāti yena tejogatena kuppitena .

Santappatīti ayaṃ kāyo santappati , ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti .

Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrīyati , indriyavekallataṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti .

Yena ca pariḍayhatīti yena kuppitena ayaṃ kāyo ḍayhati , so caM0.66 puggalo ‘ ḍayhāmi ḍayhāmī ’ ti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepanañceva tālavaṇṭavātañca paccāsīsati .

Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yenetaṃ asitaṃ vā odanādi , pītaṃ vā pānakādi , khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi , sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati , rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho .

Ettha ca purimā tayo tejodhātū catusamuṭṭhānā , pacchimo kammasamuṭṭhānova .

Ayaṃ tāvettha padasaṃvaṇṇanā .

Idaṃ pana manasikāravidhānaṃ – idha bhikkhu ‘ yena santappati , ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātū ’ ti manasi karoti ;

‘ yena jīrīyati , yena pariḍayhati , yena asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati , ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekkoP0.70 koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātū ’ ti manasi karoti .

Yaṃ vā panāti imasmiṃ sarīre pākatiko eko utu atthi , so yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭho .

Bāhiratejodhātu niddese kaṭṭhaṃ paṭicca pajjalito kaṭṭhupādāno aggi kaṭṭhaggi nāma .

Sakalikaggiādīsupi eseva nayo .

Saṅkāraggīti kacavaraṃ saṃkaḍḍhitvā jālāpito kacavaraggi .

Indaggīti asaniaggi .

Aggisantāpoti jālāya vā vītaccikaṅgārānaṃ vā santāpo .

Sūriyasantāpoti ātapo .

Kaṭṭhasannicayasantāpoti kaṭṭharāsiṭṭhāne santāpo .

Sesesupi eseva nayo .

Yaṃ vā panāti petaggi kappavināsaggi nirayaggiādayo idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .

176. Vāyodhātu niddese vāyanavasena vāyo .

Vāyova vāyobhāvaṃ gatattā vāyogataṃ .

Thambhitattaṃ rūpassāti avinibbhogarūpassa thambhitabhāvo .

Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkādi pavattakā uddhaṃ ārohanavātāV0.66 .

Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā .

Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā .

Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā .

Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakāM0.67 vātā .

Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā .

Khurakavātāti khurena viya hadayaṃ phālanavātā .

Uppalakavātāti hadayamaṃsameva uppāṭanakavātā .

AssāsotiP0.71 antopavisananāsikāvato .

Passāsoti bahinikkhamananāsikāvato .

Ettha ca purimā sabbe catusamuṭṭhānā , assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva .

Ayamettha padavaṇṇanā .

Idaṃ pana manasikāravidhānaṃ – idha bhikkhu uddhaṅgamādibhede vāte uddhaṅgamādivasena pariggahetvā ‘ uddhaṅgamā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātū ’ ti manasi karoti .

Sesesupi eseva nayo .

Yaṃ vā panāti sese vāyokoṭṭhāse anugatā vātā idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .

Bāhiravāyodhātu niddese puratthimā vātāti puratthimadisato āgatā vātā .

Pacchimuttaradakkhiṇesu pi eseva nayo .

Sarajā vātāti saha rajena sarajā .

Arajā vātāti rajavirahitā suddhā arajā nāma .

Sītāti sītautusamuṭṭhānā sītavalāhakantare samuṭṭhitā .

Uṇhāti uṇhautusamuṭṭhānā uṇhavalāhakantare samuṭṭhitā .

Parittāti mandā tanukavātā .

Adhimattāti balavavātā .

Kāḷāti kāḷavalāhakantare samuṭṭhitā , yehi abbhāhato chavivaṇṇo kāḷako hoti .

Tesaṃ etaṃ adhivacanantipi eke .

Verambhavātāti yojanato upari vāyanavātā .

Pakkhavātāti antamaso makkhikāyapi pakkhāyūhanasamuṭṭhitā vātā .

Supaṇṇavātāti garuḷavātā .

Kāmañca imepi pakkhavātāva ussadavasena pana visuṃ gahitā .

Tālavaṇṭavātāti tālapaṇṇehi vā aññena vā kenaci maṇḍalasaṇṭhānena samuṭṭhāpitā vātā .

Vidhūpanavātāti bījanapattakena samuṭṭhāpitā vātā .

Imāni ca tālavaṇṭavidhūpanāni anuppannampi vātaṃ uppādenti , uppannampi parivattenti .

Yaṃ vā panāti idha pāḷiāgate ṭhapetvā sesavātā yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .

177. Ākāsadhātu niddeseP0.72 appaṭighaṭṭanaṭṭhena na kassatīti ākāso .

Ākāsova ākāsabhāvaṃ gatattā ākāsagataṃ .

AghaṭṭanīyatāyaM0.68 aghaṃ .

Aghameva aghabhāvaṃ gatattā aghagataṃV0.67 .

Vivaroti antaraṃ .

Tadeva vivarabhāvaṃ gatattā vivaragataṃ .

Asamphuṭṭhaṃ maṃsalohitehīti maṃsalohitehi nissaṭaṃ .

Kaṇṇacchiddantiādi pana tasseva pabhedadassanaṃ .

Tattha kaṇṇacchiddan ti kaṇṇasmiṃ chiddaṃ vivaraṃ maṃsalohitehi asamphuṭṭhokāso .

Sesesupi eseva nayo .

Yenāti yena vivarena etaṃ asitādibhedaṃ ajjhoharaṇīyaṃ ajjhoharati , anto paveseti .

Yatthāti yasmiṃ antoudarapaṭalasaṅkhāte okāse etadeva catubbidhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ tiṭṭhati .

Yenāti yena vivarena sabbampetaṃ vipakkaṃ kasaṭabhāvaṃ āpannaṃ nikkhamati , taṃ udarapaṭalato yāva karīsamaggā vidatthicaturaṅgulamattaṃ chiddaṃ maṃsalohitehi asamphuṭṭhaṃ nissaṭaṃ ākāsadhātūti veditabbaṃ .

Yaṃ vā panāti ettha cammantaraṃ maṃsantaraṃ nhāruntaraṃ aṭṭhintaraṃ lomantaranti idaṃ sabbaṃ yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhaṃ .

Bāhirakaākāsadhātu niddese asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti catūhi mahābhūtehi nissaṭaṃ bhittichiddakavāṭachiddādikaṃ veditabbaṃ .

Iminā yasmiṃ ākāse parikammaṃ karontassa catukkapañcakajjhānāni uppajjanti taṃ kathitaṃ .

178. Viññāṇadhātu niddese cakkhuviññāṇasaṅkhātā dhātu cakkhuviññāṇadhātu .

Sesāsupi eseva nayo .

Iti imāsu chasu dhātūsu pariggahitāsu aṭṭhārasa dhātuyo pariggahitāva honti .

Kathaṃ ?

Pathavītejovāyodhātuggahaṇena tāva phoṭṭhabbadhātu gahitāva hoti , āpodhātuākāsadhātuggahaṇena dhammadhātu , viññāṇadhātuggahaṇena tassā purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hoti .

Cakkhuviññāṇadhātuādayo sutte āgatā eva .

Sesā nava āharitvā dassetabbāP0.73 .

Cakkhuviññāṇadhātuggahaṇena hi tassā nissayabhūtā cakkhudhātu , ārammaṇabhūtā rūpadhātu ca gahitāva honti .

Evaṃ sotaviññāṇadhātuādiggahaṇena sotadhātuādayoti aṭṭhārasāpi gahitāva honti .

Tāsu dasahi dhātūhi rūpapariggaho kathito hoti .

Sattahi arūpapariggaho .

Dhammadhātuyā siyā rūpapariggaho , siyā arūpapariggaho .

Iti aḍḍhekādasahi dhātūhi rūpapariggaho , aḍḍhaṭṭhadhātūhi arūpapariggahoti rūpārūpapariggaho kathito hoti .

Rūpārūpaṃ pañcakkhandhā .

Taṃ hoti dukkhasaccaṃ .

Taṃsamuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃM0.69 .

Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ .

Taṃpajānano maggo maggasaccanti idaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ aṭṭhārasadhātuvasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā matthakaṃ pāpetvā nigamanaṃ kathitanti veditabbaṃ .

179. IdāniV0.68 dutiyachakkaṃ dassento aparāpi cha dhātuyotiādimāha .

Tattha sukhadhātu dukkhadhātūti kāyappasādavatthukāni sukhadukkhāni sappaṭipakkhavasena yugaḷakato dassitāni .

Sukhañhi dukkhassa paṭipakkho , dukkhaṃ sukhassa .

Yattakaṃ sukhena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ dukkhaṃ pharati .

Yattakaṃ dukkhena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ sukhaṃ pharati .

Somanassadhātu domanassadhātūti idampi tatheva yugaḷakaṃ kataṃ .

Somanassañhi domanassassa paṭipakkho , domanassaṃ somanassassa .

Yattakaṃ somanassena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ domanassaṃ pharati .

Yattakaṃ domanassena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ somanassaṃ pharati .

Upekkhādhātu avijjādhātūti idaṃ pana dvayaṃ sarikkhakavasena yugaḷakaṃ kataṃ .

Ubhayampi hetaṃ avibhūtattā sarikkhakaṃ hoti .

Tattha sukhadukkhadhātuggahaṇena taṃ sampayuttā kāyaviññāṇadhātu , vatthubhūtā kāyadhātu , ārammaṇabhūtā phoṭṭhabbadhātu ca gahitāva honti .

Somanassadomanassadhātuggahaṇena taṃ sampayuttā manoviññāṇadhātu gahitā hoti .

Avijjādhātuggahaṇena dhammadhātu gahitā .

Upekkhādhātuggahaṇena cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātumanodhātuyoP0.74 , tāsaṃyeva vatthārammaṇabhūtā cakkhudhāturūpadhātuādayo ca gahitāti evaṃ aṭṭhārasapi dhātuyo gahitāva honti .

Idāni tāsu dasahi dhātūhi rūpapariggahotiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .

Evampi ekassa bhikkhuno yāva arahattā matthakaṃ pāpetvā nigamanaṃ kathitaṃ hotīti veditabbaṃ .

Tattha katamā sukhadhātu yaṃ kāyikaṃ sātan ti ādīni heṭṭhā vuttanayāneva .

181. Tatiyachakke kāmoti dve kāmā – vatthukāmo ca kilesakāmo ca .

Tattha kilesakāmaṃ sandhāya kāmapaṭisaṃyuttā dhātu kāmadhātu , kāmavitakkassetaṃ nāmaṃ .

Vatthukāmaṃ sandhāya kāmoyeva dhātu kāmadhātu , kāmāvacaradhammānametaṃ nāmaṃ .

Byāpādapaṭisaṃyuttā dhātu byāpādadhātu , byāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ .

Byāpādova dhātu byāpādadhātu , dasaāghātavatthukassaM0.70 paṭighassetaṃ nāmaṃ .

Vihiṃsā paṭisaṃyuttā dhātu vihiṃsādhātu , vihiṃsāvitakkassetaṃ nāmaṃ .

Vihiṃsāyeva dhātu vihiṃsādhātu , parasattavihesanassetaṃ nāmaṃ .

Ayaṃ pana heṭṭhā anāgatattā evaṃ atthādivibhāgato veditabbā – vihiṃsanti etāya satte , vihiṃsanaṃ vā etaṃ sattānanti vihiṃsā .

Sā viheṭhanalakkhaṇā , karuṇāpaṭipakkhalakkhaṇā vā ;

parasantāne ubbegajananarasā , sakasantāne karuṇāviddhaṃsanarasā vā ;

dukkhāyatanapaccupaṭṭhānā ;

paṭighapadaṭṭhānāti veditabbā .

NekkhammaṃV0.69 vuccati lobhā nikkhantattā alobho , nīvaraṇehi nikkhantattā paṭhamajjhānaṃ , sabbākusalehi nikkhantattā sabbakusalaṃ .

Nekkhammapaṭisaṃyuttā dhātu nekkhammadhātu , nekkhammavitakkassetaṃ nāmaṃ .

Nekkhammameva dhātu nekkhammadhātu , sabbassāpi kusalassetaṃ nāmaṃ .

Abyāpādapaṭisaṃyuttā dhātu abyāpādadhātu , abyāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ .

Abyāpādova dhātu abyāpādadhātu , mettāyetaṃ nāmaṃ .

Avihiṃsāpaṭisaṃyuttā dhātu avihiṃsādhātu , avihiṃsā vitakkassetaṃP0.75 nāmaṃ .

Avihiṃsāva dhātu avihiṃsādhātu , karuṇāyetaṃ nāmaṃ .

182. Idāni tamevatthaṃ dassetuṃ tattha katamā kāmadhātūti padabhājanaṃ āraddhaṃ .

Tattha paṭisaṃyuttoti saṃpayogavasena paṭisaṃyutto .

Takko vitakkotiādīni vuttatthāneva .

Viheṭhetīti bādheti , dukkhāpeti .

Heṭhanāti pāṇippahārādīhi bādhanā , dukkhuppādanā .

Balavaheṭhanā viheṭhanā .

Hiṃsanti etāyāti hiṃsanā .

Balavahiṃsanā vihiṃsanā .

Rosanāti ghaṭṭanā .

Virosanāti balavaghaṭṭanā .

Sabbattha vā ‘ vi ’ upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .

Upahananti etenāti upaghāto , paresaṃ upaghāto parūpaghāto .

Mettāyanti etāyāti metti .

Mettāyanākāro mettāyanā .

Mettāya ayitassa mettāsamaṅgino bhāvo mettāyitattaṃ .

Byāpādena vimuttassa cetaso vimutti cetovimutti .

Ettha ca purimehi tīhi upacārappattāpi appanāpatāpi mettā kathitā , pacchimena appanāpattāva .

KaruṇāyantiM0.71 etāyāti karuṇā .

Karuṇāyanākāro karuṇāyanā .

Karuṇāya ayitassa karuṇāsamaṅgino bhāvo karuṇāyitattaṃ .

Vihiṃsāya vimuttassa cetaso vimutti cetovimutti .

Idhāpi purimanayeneva upacārappanābhedo veditabbo .

Ubhayatthāpi ca pariyosānapade mettākaruṇāti cetovimuttivisesanatthaṃ vuttaṃ .

Ettha ca kāmavitakko sattesupi uppajjati saṅkhāresupi .

Ubhayattha uppannopi kammapathabhedova .

Byāpādo pana sattesu uppannoyeva kammapathaṃ bhindati , na itaro .

Vihiṃsāyapi eseva nayo .

Ettha ca duvidhā kathā – sabbasaṅgāhikā ceva asambhinnā ca .

Kāmadhātuggahaṇena hi byāpādavihiṃsādhātuyopi gahitā .

Kāmadhātuyāyeva pana nīharitvā nīharitvā dvepi etā dassitāti .

Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikakathāP0.76 .

Ṭhapetvā pana byāpādavihiṃsādhātuyo sesā sabbāpiV0.70 kāmadhātu evāti .

Ayaṃ asambhinnakathā nāma .

Nekkhammadhātuggahaṇenāpi abyāpādaavihiṃsādhātuyo gahitāyeva .

Nekkhammadhātuto pana nīharitvā nīharitvā tadubhayampi dassitanti ayametthāpi sabbasaṅgāhikakathā .

Ṭhapetvā abyāpādaavihiṃsādhātuyo avasesā nekkhammadhātūti ayaṃ asambhinnakathā nāma .

Imāhi ca chahi dhātūhi pariggahitā hi aṭṭhārasa dhātuyo pariggahitāva honti .

Sabbāpi hi tā kāmadhātutova nīharitvā nīharitvā labhāpetabbā aṭṭhārasa dhātuyova hontīti tiṇṇaṃ chakkānaṃ vasena aṭṭhārasa honti .

Evaṃ pana aggahetvā ekekasmiṃ chakke vuttanayena aṭṭhārasa aṭṭhārasa katvā sabbānipi tāni aṭṭhārasakāni ekajjhaṃ abhisaṅkhipitvā aṭṭhāraseva hontīti veditabbā .

Iti imasmiṃ suttantabhājanīye soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve tebhūmikāti evamettha sammasanacārova kathitoti veditabbo .

Suttantabhājanīyavaṇṇanā .

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

183. AbhidhammabhājanīyeM0.72 sarūpeneva sabbāpi dhātuyo dassento aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu rūpadhātūtiādimāha .

Tattha uddesavāre tāva –

Atthato lakkhaṇādito , kamatāvatvasaṅkhato ;

Paccayā atha daṭṭhabbā , veditabbo vinicchayo .

Tattha ‘ atthato ’ ti cakkhatīti cakkhu .

Rūpayatīti rūpaṃ .

Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇan ti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo .

Avisesena pana vidahati , dhīyate , vidhānaṃ , vidhīyate etāya , ettha vā dhīyatīti dhātu .

Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃV0.71 anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahantiP0.77 ;

bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyante dhārīyanteti attho .

Dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato .

Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati ;

tathāvihitañcetaṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti attho .

Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati dhīyatetiādiatthavasena dhātūti vuccati .

Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi , na evametā .

Etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .

Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo silāvayavā dhātuyoti vuccanti , evametāpi dhātuyo viya dhātuyo .

Vicittā hetā ñāṇañeyyāvayavāti .

Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññaṃ visabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā , evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā .

Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti .

Apica dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ .

Tathā hi bhagavā –

‘‘ cha dhāturo ayaṃ , bhikkhu , puriso ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.343-344) jīvasaññāsamūhanatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti .

Tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātuM0.73 … pe … manoviññāṇañca taṃ dhātu cāti manoviññāṇadhātūti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo .

‘ Lakkhaṇādito ’ ti cakkhādīnaṃ lakkhaṇādito pettha veditabbo vinicchayo .

Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni .

‘ Kamato ’ ti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati .

So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto .

Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu .

Cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ .

Evaṃ sabbattha kamato veditabbo vinicchayo .

‘ Tāvatvato ’ ti tāvabhāvato .

Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammapadesesu ābhādhātu , subhadhātu , ākāsānañcāyatanadhātu , viññāṇañcāyatanadhātu , ākiñcaññāyatanadhātuP0.78 , nevasaññānāsaññāyatanadhātu , saññāvedayitanirodhadhātu , kāmadhātu , byāpādadhātu , vihiṃsādhātu , nekkhammadhātu , abyāpādadhātu , avihiṃsādhātu , sukhadhātu , dukkhadhātu , somanassadhātu , domanassadhātu , upekkhādhātuV0.72 , avijjādhātu , ārambhadhātu , nikkamadhātu , parakkamadhātu , hīnadhātu , majjhimadhātu , paṇītadhātu , pathavīdhātu , āpodhātu , tejodhātu , vāyodhātu , ākāsadhātu , viññāṇadhātu , saṅkhatadhātu , asaṅkhatadhātu , anekadhātunānādhātulokoti evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti .

Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce ?

Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā .

Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu .

Subhadhātu pana rūpādippaṭibaddhā .

Kasmā ?

Subhanimittattā .

Subhanimittañhi subhadhātu .

Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati , kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā .

Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātu .

Sesā dhammā dhammadhātu .

Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi ;

dhātudvayanirodhamattameva hi sā .

Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti , yathāha ‘‘ tattha katamā kāmadhātu ?

Kāmapaṭisaṃyutto takko … pe … micchāsaṅkappo ’’ ti ;

aṭṭhārasapi dhātuyoM0.74 vā , yathāha ‘‘ heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā , rūpā , vedanā , saññā , saṅkhārā , viññāṇaṃ – ayaṃ vuccati kāmadhātū ’’ ti .

Nekkhammadhātu dhammadhātu eva ;

‘‘ sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū ’’ ti vā vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva .

Byāpādavihiṃsāabyāpādaavihiṃsāsukhadukkhasomanassadomanassupekkhāavijjāārambhanikkamaparakkamadhātuyo dhammadhātuyeva .

Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasadhātumattameva .

Hīnā hi cakkhādayo hīnadhātu .

Majjhimapaṇītā cakkhādayo majjhimā ceva paṇītā ca dhātū .

Nippariyāyena pana akusalāP0.79 dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu .

Lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu .

Lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu .

Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva .

Āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva .

Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva .

Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu .

Asaṅkhatadhātu pana dhammadhātuekadesova .

Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevāti .

Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti .

Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ jīvasaññāsamūhanatthampi aṭṭhāraseva vuttāV0.73 .

Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino .

Tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇamanoviññāṇadhātubhedena tassā anekattaṃ , cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā .

Kiñca bhiyyo ?

Tathā veneyyajjhāsayavasena ;

ye ca imāya nātisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyā sattā , tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā .

SaṅkhepavitthāranayenaM0.75 tathā tathā hi ,

Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa ;

Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena ,

Veneyyasattahadayesu tamo payātīti .

Evamettha ‘ tāvatvato ’ veditabbo vinicchayo .

‘ Saṅkhato ’ ti cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena .

Tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotapasādādivasena .

Phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati .

Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati .

TathāP0.80 sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo .

Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati .

Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ , soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ , asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsatidhammāti saṅkhaṃ gacchati .

Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattatidhammāti saṅkhaṃ gacchatīti evamettha ‘ saṅkhato ’ veditabbo vinicchayo .

‘ Paccayā ’ ti cakkhudhātuādīnaṃ cakkhuviññāṇadhātuādīsu paccayato veditabbo vinicchayo .

So panetesaṃ paccayabhāvo niddesavāre āvi bhavissati .

‘ Daṭṭhabbā ’ ti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho .

Sabbā eva hi saṅkhatā dhātuyo pubbantāparantavivittato , dhuvasubhasukhattabhāvasuññato , paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā .

Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā , daṇḍo viya rūpadhātu , saddo viya cakkhuviññāṇadhātuV0.74 .

Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu , mukhaṃ viya rūpadhātu , mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu .

Atha vā ucchutilāni viya cakkhudhātu , yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu , ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu .

Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu , uttarāraṇī viya rūpadhātu , aggi viya cakkhuviññāṇadhātu .

Esa nayo sotadhātuādīsupi .

Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā .

Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabboM0.76 ;

saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogā āturā viya ;

puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya , ayathābhuccanimittaggāhakato vanamigo viya ;

saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapuriso viya , jātidukkhānubandhanato rājapurisānubandhacorā viya , sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya ;

rūpaṃ nānāvidhūpaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ .

Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā .

Kasmā ?

Sabbānatthapaṭipakkhabhūtattā .

Manoviññāṇadhātu gahitārammaṇaṃP0.81 muñcitvāpi aññaṃ gahetvāva pavatanato vanamakkaṭo viya , duddamanato assakhaḷuṅko viya , yatthakāmanipātito vehāsaṃ khittadaṇḍo viya , lobhadosādinānappakārakilesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabboti .

184. Niddesavāre cakkhuñca paṭicca rūpe cāti idañca dvayaṃ paṭicca aññañca kiriyāmanodhātuñceva sampayuttakhandhattayañcāti attho .

Cakkhuviññāṇadhātuyā hi cakkhu nissayapaccayo hoti , rūpaṃ ārammaṇapaccayo , kiriyamanodhātu vigatapaccayo , tayo arūpakkhandhā sahajātapaccayo .

Tasmā esā cakkhuviññāṇadhātu ime cattāro paṭicca uppajjati nāma .

Sotañca paṭiccātiādīsupi eseva nayo .

Niruddhasamanantarāti niruddhāya samanantarā .

Tajjā manodhātūti tasmiṃ ārammaṇe jātā kusalākusalavipākato duvidhā manodhātu sampaṭicchanakiccā .

Sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāroti etesu cakkhuviññāṇādīsu sabbadhammesu uppajjamānesu paṭhamasamannāhāro ;

cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃV0.75 vā ārammaṇasaṅkhātesu sabbadhammesu paṭhamasamannāhāroti ayamettha attho veditabbo .

Etena pañcadvārāvajjanakiccā kiriyamanodhātu gahitāti veditabbā .

Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarāti ettha pi -kāro sampiṇḍanattho .

Tasmā manodhātuyāpi manoviññāṇadhātuyāpīti ayamettha attho veditabbo .

Tena yā ca vipākamanodhātuyā uppajjitvā niruddhāya samanantarā uppajjati santīraṇakiccā vipākamanoviññāṇadhātu , yā ca tassā uppajjitvā niruddhāya samanantarā uppajjati voṭṭhabbanakiccā kiriyamanoviññāṇadhātu , yā ca tassā uppajjitvā niruddhāyaM0.77 samanantarā uppajjati javanakiccā manoviññāṇadhātu – tā sabbāpi kathitā hotīti veditabbā .

Manañca paṭiccāti bhavaṅgamanaṃ .

Dhamme cāti catubhūmikadhammārammaṇaṃ .

Uppajjati manoviññāṇan ti sahāvajjanakaṃ javanaṃ nibbattati .

Imasmiṃ pana ṭhāne hatthe gahitapañhaṃ nāma gaṇhiṃsu .

Mahādhammarakkhitatthero kira nāma dīghabhāṇakābhayattheraṃ hatthe gahetvā āha –

‘ paṭiccāti nāma āgataṭṭhāneP0.82 āvajjanaṃ visuṃ na kātabbaṃ , bhavaṅganissitakameva kātabban ’ ti .

Tasmā idha manoti sahāvajjanakaṃ bhavaṅgaṃ .

Manoviññāṇan ti javanamanoviññāṇaṃ .

Imasmiṃ pana abhidhammabhājanīye soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve catubhūmikā lokiyalokuttaramissakā kathitāti .

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .