2. Bhūtagāmavaggo
1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā
89. Pharasuṃ niggahetuṃ asakkontoti dassitabhāvaṃ jānāpeti .
Kasmā ayaṃ pharasuṃ uggirīti ce ?
Manussānan tiādi tassa parihāro .
‘‘ Ākoṭesi chindīti ca vacanato rukkhadevatānaṃ hatthāni chijjanti , na cātumahārājikādīnaṃ viya acchejjānī ’’ ti vadanti .
90-92.
Bhavanti ahuvuñcāti dvikāliko bhūtasaddo .
Yadi bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ , tadeva santakaṃ yadidaṃ .
Sova kukkuṭo maṃsimakkhitoti ayameva hi parihāro .
Aṭṭhakathāsu pi hi ‘‘ bīje bījasaññī ’’ ti likhitaṃ .
Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hoti , tasmiṃ bīje bhūtagāmabījeti yojetvā .
Amūlakattā kira sampuṇṇabhūtagāmo na hoti ,‘‘ samūlapatto eva
V0.266 hi bhūtagāmo nāmā ’’ ti kāraṇaṃ vadanti .‘‘ Abhūtagāmamūlattāti bhūtagāmato anuppannattā abhūtagāmamūlaṃ , bhūtagāmassa amūlakattā vā .
Na hi tato añño bhūtagāmo uppajjatī ’’ ti dvidhāpi likhitaṃ .
Piyaṅgu asanarukkho vaḍḍhanattaco khajjaphalo ,‘‘ pītasālo ’’ tipi vuccati .
Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti nāḷikerassevāyaṃ .
Ghaṭapiṭṭhijātattā , bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthu .
Na vāsetabbaṃ ‘‘ durūpaciṇṇattā ’’ ti likhitaṃ ,‘‘ yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vacanato yesaṃ na ruhati , tesaṃ sākhāya kappiyakaraṇakiccaṃ natthīti siddhan ’’ ti vuttaṃ .
Muddatiṇan ti tassa nāmaṃ .
‘‘ Muñjatiṇan ti pāṭho ’’ ti likhitaṃ .
Samaṇakappehīti samaṇavohārehi , tasmā vattabbaṃ bhikkhunā ‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti .
Tassa āṇattiyā karontenāpi sāmaṇerādinā ‘‘ kappiyan ’’ ti
M0.298 vatvāva aggiparijitaṃ kātabbanti siddhaṃ .Aggiparijitādīni viya kappiyattā abījanibbaṭṭabījānipi ‘‘ pañcahi samaṇakappehī ’’ ti ( cūḷava .250) ettha paviṭṭhāni , yathālābhato vā samaṇakappavacanaṃ gahetabbaṃ .
‘‘ Kappiyan ’ ti vattukāmo ‘ kappan ’ ti ce vadati ,‘ vaṭṭatī ’ ti vadantī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Kappiyan ’ ti vacanaṃ sakasakabhāsāyapi vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
‘‘ Kappiyanti vatvā ’’ ti vuttattā bhikkhunā ‘ kappiyaṃ ’ icceva vattabbaṃ ,‘‘ itarena pana yāya kāyaci bhāsāyā ’’ ti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ .
‘‘ Ucchuṃ kappiyaṃ karissāmīti dāruṃ vijjhatī ’’ ti vacanato kappiyaṃ kātabbaṃ sandhāya viraddheti vuttaṃ hoti , ācariyā pana ‘‘ kappiyaṃ kāretabbaṃ sandhāya kappiyanti sitthādiṃ kāreti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti , tassa kāraṇaṃ vadantā kātuṃ vaṭṭanabhāveneva virajjhitvā katepi kappiyaṃ jātaṃ .
Yadi na vaṭṭeyya , sitthādimhi kate na vaṭṭeyyāti , upaparikkhitabbaṃ .
Uṭṭhitasevālaghaṭaṃ ātape nikkhipituṃ vaṭṭati , vikopetukāmatāya sati dukkaṭaṃ yuttaṃ viya .
‘‘ Puppharajjubhājanagatikā , tasmā na vaṭṭati .
Nāḷe vā baddhapupphakalāpe nāḷasmiṃ katepi vaṭṭati tasmiṃ pupphassa atthitāyā ’’ ti vadanti .
Porāṇagaṇṭhipade ‘‘ bījagāmena bhūtagāmo dassito anavasesapariyādānatthan ’’ ti vuttaṃ .
Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā
98-9.
Aññaṃ vadatīti aññavādakaṃ ,‘‘ vacanaṃ kareyyā ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Tuṇhībhūtassetaṃ nāman ’’ ti pāṭho .
Ugghātetukāmoti samohanitukāmo , antarāyaṃ kattukāmoti porāṇā .
100.‘‘ Sudiṭṭho
V0.267 bhante , na paneso kahāpaṇotiādīsu anāropite dukkaṭena musāvādapācittiyaṃ , aropite pācittiyadvayaṃ hotī ’’ ti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ . 102. Adhammena vā vaggena vā na kammārahassa vāti ettha ‘‘ mayi vutte maṃ vā aññaṃ vā saṅgho adhammena vā kammaṃ , vaggena vā kammaṃ karissati , na
M0.299 kammārahassa vā me , aññassa vā kammaṃ karissatī ’’ ti na kathetīti yojetabbaṃ .Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā
103.‘‘ Chandāyā ’’ ti akkharakkharāyātiādi viya liṅgavipallāsena vuttaṃ , chandatthanti vā attho .
Yesaṃ senāsanāni paññapeti , tesaṃ attani chandatthanti adhippāyo .
106. Anupasampannan tiādīsu karaṇattho gahetabbo .
Aññaṃ anupasampannan ti aññena anupasampannena .
Tassa vāti anupasampannassa .
‘‘ Sammutikāle pañcaṅgavirahādayo asammatā nāmā ’’ ti ,‘‘ upasampannena laddhasammuti sikkhāpaccakkhānena vinassatī ’’ ti ca vuttaṃ .
Saṅghenāti sabbena saṅghena kammavācāya assāvetvā ‘‘ taveso bhāro ’’ ti kevalaṃ āropitabhāro .
Kevala -saddo hettha kammavācāya assāvitabhāvamattameva dīpeti .
Sayamevāti itaresaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā .
Abhūtena khīyanakassa ādikammikassa kathaṃ anāpattīti ce ?
Iminā sikkhāpadena .
Musāvāde āpattiyeva dve pācittiyo vuttā viya dissanti pubbapayoge rukkhādichindanādīsu viya , vicāretabbaṃ .
Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā
110.‘‘ Evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotī ’’ ti vacanato , parivāre ‘‘ ekā paññatti , ekā anupaññattī ’’ ti ( pari .226) vacanato ca idha atthi anupaññattīti siddhaṃ .
Kiñcāpi siddhaṃ ,‘‘ evañca pana , bhikkhave , imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā ’’ tiādinā
V0.268 pana paññattiṭṭhānaṃ na paññāyati , kevalaṃ ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , aṭṭhamāse … pe … nikkhipitun ’’ ti ettakameva vuttaṃ , taṃ kasmātiM0.300 ce ?Paṭhamapaññattiyaṃ vuttanayeneva vattabbato avisesattā na vuttaṃ .
Yadi evaṃ kā ettha anupaññattīti ?
Ajjhokāseti .
Ayamanupaññatti paññattiyampi atthīti ce ?
Atthi , taṃ pana okāsamattadīpanaṃ , dutiyaṃ cātuvassikamāsasaṅkhātakāladīpanaṃ .
Yasmā ubhayampi ekaṃ kālokāsaṃ ekato katvā ‘‘ ajjhokāse ’’ ti vuttanti dīpento bhagavā ‘‘ anujānāmi , bhikkhave … pe … nikkhipitun ’’ ti āhāti veditabbaṃ .
Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ yattha ca yadā ca santharituṃ na vaṭṭati , taṃ sabbamidha ajjhokāsasaṅkhyameva gatanti veditabban ’’ ti .
Hemantakālassa anāpattisamayattā idaṃ sikkhāpadaṃ nidānānapekkhanti siddhaṃ , tathā hi ajjhokāsapadasāmatthiyena ayaṃ viseso – vassānakāle ovassakaṭṭhāne ajjhokāse , maṇḍapādimhi ca na vaṭṭati .
Hemantakāle pakatiajjhokāse na vaṭṭati , sabbamidha ovassakepi maṇḍapādimhi vaṭṭati , tañca kho yattha himavassena senāsanaṃ na temeti , gimhakāle pakatiajjhokāsepi vaṭṭati , tañca kho akālameghādassaneyevāti ayaṃ viseso ‘‘ aṭṭha māse ’’ ti ca ‘‘ avassikasaṅkete ’’ ti ca etesaṃ dvinnaṃ padānaṃ sāmatthiyatopi siddho .
Kiñca bhiyyo – aṭṭhakathāyaṃ sandassitavisesova .
Cammādinā onaddhako vā navavāyimo vā na sīghaṃ vinassati .
Kāyānugatikattāti kāye yattha , tattha gatattā .
Saṅghikamañcādimhi kāyaṃ phusāpetvā viharituṃ na vaṭṭatīti dhammasiritthero .
‘‘ Saṅghikaṃ pana ‘ ajjhokāsaparibhogena paribhuñjatha , bhante , yathāsukhan ’ ti dāyakā denti senāsanaṃ , evarūpe anāpattī ’’ ti andhakaṭṭhakathāyaṃ vacanato , idha ca paṭikkhepābhāvato vaṭṭati .
‘‘ Aññañca evarūpanti apare ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Pādaṭṭhānābhimukhāti nisīdantassa pādapatanaṭṭhānābhimukhā ’’ ti likhitaṃ .
Sammajjantassa pādaṭṭhānābhimukhanti ācariyassa takko .
111.‘‘ Pāduddhārenāti bahiupacāre ṭhitattā ’’ ti likhitaṃ .
Gacchanti , dukkaṭaṃ dhammakathikassa viya .
Kasmā na pācittiyaṃ ?
Pacchā āgatehi vuḍḍhatarehi uṭṭhāpetvā gahetabbato .
Dhammakathikassa pana anuṭṭhapetabbattā .
‘‘ Anāṇattiyā paññattiyampi tassa bhāro ’’ ti vuttaṃ .
112. Pariharaṇeyevāti
V0.269M0.301 ettha gahetvā vicāraṇeti dhammasiritthero .Attano santakakaraṇeti upatissatthero .
Bījanīpattakaṃ caturassabījanī .
113.‘‘ Yo bhikkhu vā sāmaṇero vā … pe … lajjī hotī ’ ti vuttattā alajjiṃ āpucchitvā gantuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Pāṭhe ‘‘ kenaci palibuddhaṃ hotī ’’ ti ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ palibuddhan ’’ ti ca senāsanaṃyeva sandhāya vuttaṃ , tasmā tathāpi atthīti gahetabbaṃ .
‘‘ Anāpucchaṃ vā ’’ ti pāṭho .
Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā
116-7.
Ettakameva vutta maṭṭhakathāsu , tathāpi padaṭṭhādayopi labbhanti eva .
Anugaṇṭhipade ‘‘ aññaṃ attharaṇādi akappiyattā na vuttan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā vihāre vā vihārūpacāre vā ’ ti imināpi saṃsandanatthaṃ ‘ kiñcāpi vutto , atha kho ’ tiādi āraddhan ’’ ti ca vuttaṃ .
Upacāramattañcetaṃ ‘‘ rukkhamūle ’’ ti , tattha vattabbaṃ natthi .
118. Anāpucchitvāpi gantuṃ vaṭṭatīti asatiyā gacchatopi anāpatti , āpucchanaṃ pana vattaṃ sañcicca anāpucchato vattabhedadukkaṭattā .
Puggalikasenāsane saṅghikaseyyaṃ , saṅghikasenāsane vā puggalikaseyyaṃ attharitvā gacchantassa dukkaṭaṃ yuttaṃ viya .
Kasmā ?
‘‘ Seyyāmattameva nasseyyā ’’ ti vuttattā .
Idha pana ‘‘ palibuddhaṃ palibuddho ’’ ti duvidhampi atthi .
Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā
121. Chabbaggiyesuyeva therā bhikkhūti keci .
Pāde dhovitvātiādimhi pavisantassa vā pādadhovanapāsāṇato yāva mañcapīṭhaṃ passāvatthāya nikkhamantassa vā yāva passāvaṭṭhānanti yojanā kātabbā .
Evaṃ sante
M0.302 ‘‘ passāvatthāya nikkhamantassa vā ’’ ti na vattabbaṃ ,‘‘ passāvaṭṭhānato nikkhamantassa vā ’’ ti vattabbaṃ .Passāvaṭṭhānan ti katthaci potthake .
Tathā hi mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā )
V0.270 ‘‘ pavisantassa pādadhovanapāsāṇato yāva mañcapīṭhaṃ nikkhamantassa mañcapīṭhato yāva passāvaṭṭhānaṃ , tāva upacāro ’’ ti vuttaṃ , tasmā ‘‘ pāde dhovitvā pavisantassa , passāvatthāya nikkhamantassa ca dvāre nikkhittapādadhovanapāsāṇato , passāvaṭṭhānato ca mañcapīṭhan ’’ ti katthaci potthake pāṭho , so apāṭho .Kasmā ?
Mañcapīṭhānaṃ upacārassa vuttattā .
Pavisantassa yāva mañcapīṭhānaṃ upacāro , nikkhamantassa tato paṭṭhāya yāva passāvaṭṭhānaṃ vaccakuṭicaṅkamaṭṭhānanti iminā atthena yathā saṃsandati , tathāvidho pāṭhoti ācariyo .
122. Upacāraṃ ṭhapetvāti idha vuttaupacāraṃ ṭhapetvā .
‘‘ Dassanasavanūpacārepi santharantassā ’’ ti likhitaṃ .
Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā
126-7.
Chasattakoṭṭhakāni vāti ettha dvārakoṭṭhakaṃ adhippetaṃ .
‘‘ Nikkhamā ’’ ti vacanaṃ sutvāpi attano ruciyā nikkhamati , anāpatti ;
idha aggisālādi eva upacāroti .
Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā
129.‘‘ Pamāṇamajjhimassa galappamāṇe dinnatulāpi vehāsakuṭiyevā ’’ ti likhitaṃ ,‘‘ na sā idha adhippetā ’’ ti vuttaṃ .
Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā
135. Yāva
M0.303 dvārakosāti dvārasamīpā , yāva bhittīti attho , taṃ suvuttaṃ .Kavāṭavitthārappamāṇoti
V0.271 hatthapāsassādhippetattā , samantā kavāṭavitthārappamāṇaupacārassa gahitattā aparipūraupacārāpi hoti .Ālokaṃ karotīti ālokaṃ sandheti pidhetīti sandhi eva ālokasandhināmakā honti .
Vātapānakavāṭalepakamme appaharitaṭṭhānakiccaṃ natthi .
136. Iṭṭhakāti chadanakapālāsilādiiṭṭhakā .
Chadanūparīti ettha paṭhamaṃ tāva ekavāraṃ aparisesaṃ chādetvā puna chādanadaṇḍake bandhitvā dutiyavāraṃ tatheva chādetabbaṃ .
‘‘ Tatiyavāracatutthavāre sampatte dve magge adhiṭṭhahitvā tatiyamaggaṃ āṇāpetvā pakkamitabban ’’ ti vuttaṃ , taṃ ‘‘ punappunaṃ chādāpetī ’’ ti iminā yujjati .
Porāṇā pana ‘‘ paṭhamavāreyeva tayo magge adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati , catutthato paṭṭhāya āpatti pācittiyaṃ , catutthalepato paṭṭhāya āpattī ’’ ti vadanti .
Tattha chadane vuttavidhinidānena sameti , lepe vuttavidhitikacchedena sameti .
Tathāpi so na yuttova .
Nidāne , aṭṭhakathāya ñca siddhalepattā sabbasovāpi acchanne , channevāpi anekaso pariyāyassa tatiyasseva adhiṭṭhānanti no sametīti ācariyo .
‘‘ Dve magge ’’ ti ,‘‘ dve chadane ’’ ti ca ‘‘ tatiyavārato paṭṭhāya evaṃ chādāpehī ’ ti āṇāpetvā pakkamitabban ’’ ti ca upatissatthero vadati kira .
Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā
140. Sappāṇakasikkhāpadaṃ uttānatthameva .
Samatto vaṇṇanākkamena bhūtagāmavaggo dutiyo .