1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā
235.‘‘ Okkamantānan ’’ ti
V0.156M0.175 pāṭho .Etthāha –
‘‘ yo pana bhikkhū ’’ ti kārako idha kasmā na niddiṭṭhoti ?
Abhi -niddesena imassa sāpekkhābhāvadassanatthaṃ .
Kathaṃ ?
Kaṇḍuvanādiadhippāyacetanāvasena cetentassa kaṇḍuvanādiupakkamena upakkamantassa , methunarāgavasena ūruādīsu dukkaṭavatthūsu , vaṇādīsu thullaccayavatthūsu ca upakkamantassa sukkavissaṭṭhiyā satipi na saṅghādiseso .
Mocanassādasaṅkhātādhippāyāpekkhāva sukkavissaṭṭhi sati upakkame , na aññathā ‘‘ anāpatti na mocanādhippāyassā ’’ ti vacanato .
Tasmā tadatthadassanatthaṃ idha kārako na niddiṭṭho , aññathā ‘‘ yo pana bhikkhu sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpajjeyyā ’’ ti kārake niddiṭṭhe ‘‘ ceteti na upakkamati muccati , anāpattī ’’ ti vuttavacanavirodho .
‘‘ Sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā aññatra supinantā ’’ ti bhumme niddiṭṭhepi sova virodho āpajjati , tasmā tadubhayavacanakkamaṃ avatvā ‘‘ sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha nimittatthe bhummavacanābhāvato hetutthaniyamo na kato hoti .
Tasmiṃ akate sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādisesāpatti , upakkame asati anāpattīti ayamattho dīpitoti veditabbaṃ .
236-7.
Sañcetanikāti ettha paṭhamaviggahena upasaggassa sātthakatā dassitā , dutiyena ikapaccayassa .
Vātapittasemharuhirādi āsayabhedatoti attho .
Dhātūti ettha ‘‘ pathavīdhātuādayo catasso , cakkhudhātuādayo vā aṭṭhārasā ’’ ti gaṇṭhipade likhitaṃ .
Vatthisīsan ti vatthipuṭassa sīsaṃ .
‘‘ Aṅgajātassa mūlaṃ adhippetaṃ , na aggasīsan ’’ ti vadanti .
Tathevāti ‘‘ nimitte upakkamato ’’ tiādiṃ gaṇhāti .
Tato muccitvāti ‘‘ na sakalakāyato , tasmā pana ṭhānā cutamatte hotū ’’ ti gaṇṭhipade likhitaṃ .
‘‘ Dakasotaṃ otiṇṇamatte ’’ ti iminā na sametīti ce
V0.157 ?Tato dakasotorohaṇañcetthātiādi vuccati .
Tassattho – nimitte upakkamaṃ katvā sukkaṃ ṭhānā cāvetvā puna vippaṭisāravasena dakasotorohaṇaṃ nivāretuṃ adhivāsemīti .
Tato bahi nikkhamante adhivāsetuṃ na sakkā , tathāpi adhivāsanādhippāyena adhivāsetvā antarā dakasotato
M0.176 uddhaṃ nivāretuṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘ anikkhante vā ’’ ti vuttaṃ .Kasmā ?
Ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otaratīti aṭṭhakathādhippāyo gaṇṭhipadādhippāyena sameti .
Tato muccitvāti sakaṭṭhānato .
Sakasarīrato hi bahi nikkhantameva hoti , tato ‘‘ bahi nikkhante vā anikkhante vā ’’ ti vacanaṃ virujjheyya .
Yasmā pana tamhā tamhā sarīrapadesā cutaṃ avassaṃ dakasotaṃ otarati , tasmā vuttaṃ ‘‘ dakasotaṃ otiṇṇamatte ’’ ti , iminā ca āpattiyā pākaṭakālaṃ dasseti , kiṃ vuttaṃ hoti ?
Mocanassādena nimitte upakkamato sukkaṃ bahutarampi sarīrapadesā cutaṃ tattha tattha laggāvasesaṃ yattakaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya , tattake dakasotaṃ otiṇṇamatte saṅghādisesāpatti .
Vuttañhi kaṅkhāvitaraṇiyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā )‘‘ dakasotaṃ anotiṇṇepi saṅghādiseso ’’ tiādi .
Tattakassa bahi nikkhamanaṃ asallakkhento ‘‘ ceteti upakkamati na muccati , āpatti thullaccayassā ’’ ti vacanato thullaccayanti saññāya desentopi na muccati , passāvampi vaṇṇataṃ passitvā vatthikosagatassa picchilatāya vā ñatvā saṅghādisesato vuṭṭhātabbaṃ .
Ayamettha tatiyattheravāde yutti .
Sabbācariyā ime eva tayo therā , tesampi dakasotorohaṇaṃ nimitte upakkamananti ayaṃ dutiyo vinicchayo sādhāraṇato ettha , evaṃ upatissatthero vadati kira .
Ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otaratīti katvā ‘‘ ṭhānā cāvanamattenevettha āpatti veditabbā ’’ ti vuttaṃ .
Dakasotaṃ otiṇṇe eva āpatti .
Sukkassa hi sakalaṃ sarīraṃ ṭhānaṃ , anotiṇṇe ṭhānā cutaṃ nāma na hotīti vīmaṃsitabbaṃ .
Ābhidhammikattā therassa ‘‘ sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hotī ’’ ti ( kathā . aṭṭha .307) kathāvatthuṭṭhakathāyaṃ vuttattā sambhavo cittasamuṭṭhāno ,‘‘ taṃ asuciṃ ekadesaṃ mukhena aggahesi , ekadesaṃ aṅgajāte pakkhipī ’’ ti ( pārā .503) vacanato utusamuṭṭhāno ca dissati , so ca kho avītarāgasseva ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso yaṃ arahato asuci mucceyyā ’’ ti ( mahāva .353; kathā .313) vacanato .
Parūpāhāraṭṭhakathāyaṃ ‘‘ atthi tassa āsayoti tassa sukkassa uccārapassāvānaṃ viya patiṭṭhānokāso atthī ’’ ti
M0.177 ( kathā . aṭṭha .309) canato tassa āsayoti siddhaṃ .Pākatikacittasamuṭṭhānarūpaṃ viya asaṃsaṭṭhattā , nikkhamanato ca ‘‘ vatthisīsaṃ , kaṭi , kāyo ’’ ti tidhā sukkassa ṭhānaṃ pakappenti ācariyā .
Sappavisaṃ viya taṃ
V0.158 daṭṭhabbaṃ , na ca visassa ṭhānaniyamo , kodhavasena phusantassa hoti , evamassa na ca ṭhānaniyamo , rāgavasena upakkamantassa hotīti takko .Khobhakaraṇapaccayo nāma bhesajjasenāsanāhārādipaccayo .
Saṃsaggabhedatopīti etesu dvīhipi tīhipi .
Pahīnavipallāsattāti ettha yaṃ kiñci supinantena sekkhaputhujjanā passanti , taṃ sabbaṃ vipallatthaṃ abhūtamevāti āpajjati .
Tato ‘‘ yaṃ pana pubbanimittato passati .
Taṃ ekantasaccameva hotī ’’ ti idaṃ virujjhati , tasmā na visayaṃ sandhāya vuttaṃ .
So hi sacco vā hoti , aliko vāti katvā tañce sandhāya vuttaṃ siyā ,‘‘ asekkhā pahīnavipallāsattā saccameva passanti , nāsaccan ’’ ti vattabbaṃ siyā .
Kintu dassanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tañhi abhūtaṃ , apassantopi hi passanto viya asuṇantopi suṇanto viya amunantopi munanto viya hoti .
Saccampi vipassatīti no takkoti ācariyo .
Taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti , āgantukapaccuppannaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Kammanimittagatinimittabhūtāni hi rūpanimittādīni bhavaṅgassa ārammaṇāni honti eva .
Tattha kammanimittamatītameva , gatinimittaṃ thokaṃ kālaṃ paccuppannaṃ siyā .
Īdisānīti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitāgantukapaccuppannarūpanimittādiārammaṇāni , rāgādisampayuttāni cāti attho .
Makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti .
So hi rukkhasākhato patanabhayā abhikkhaṇaṃ ummīlati ca supati ca .
Manussā kiñcāpi punappunaṃ ummīlanti subyattataraṃ paṭibuddhā viya passanti , atha kho paṭibuddhānaṃ punappunaṃ bhavaṅgotaraṇaṃ viya supinakālepi tesaṃ bhavaṅgotaraṇaṃ hoti , yena ‘‘ supatī ’’ ti vuccati .
‘‘ Bhavaṅgacittena hi supatī ’’ ti vacanato bhavaṅgotaraṇaṃ karajakāyassa nirussāhasantabhāvūpanissayattā ‘‘ niddā ’’ ti vuccati .
Sā karajakāyassa dubbalabhāvena supinadassanakāle bhavaṅgato uttaraṇe satipi nirussāhasantabhāvappattiyā ‘‘ pavattatī ’’ ti ca vuccati , yato sattā ‘‘ paṭibuddhā ’’ ti na vuccanti , karajakāyassa nirussāhasantasabhāvappattito ca tannissitaṃ
M0.178 hadayavatthu na suppasannaṃ hoti , tato tannissitāpi cittappavatti asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya .Teneva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho ’’ tiādi vuttaṃ .
Gaṇṭhipade pana ‘‘ dubbalavatthukattāti supine upaṭṭhitaṃ nimittampi dubbalan ’’ ti likhitaṃ .
Taṃ anekatthaṃ sabbampi nimittaṃ hoti , na ca dubbalārammaṇavatthukattā cetanā , tāya cittappavatti dubbalā atītānāgatārammaṇāya , paññattārammaṇāya vā adubbalattā , avatthukāya dubbalabhāvo na
V0.159 yujjati cetanāya avatthukāya bhāvanāpabhāvāyātirekabalasabbhāvato .Bhāvanābalasamappitañhi cittaṃ arūpampi samānaṃ atibhāriyampi karajakāyaṃ gahetvā ekacittakkhaṇeneva brahmalokaṃ pāpetvā ṭhapeti .
Tappaṭibhāgaṃ anappitampi kāmāvacaracittaṃ karajakāyaṃ ākāse laṅghanasamatthaṃ karoti , pagevetaraṃ .
Kiṃ panettha taṃ anumānakāraṇaṃ , yena cittasseva ānubhāvoti paññāyeyya cittānubhāvena vā laddhāsevanādikiriyāvisesanibbattidassanato , tasmā dubbalavatthukattāti dubbalahadayavatthukattāti ācariyassa takko .
Attano mandatikkhākārena tannissitassa cittassa mandatikkhabhāvanipphādanasamatthañce , hadayavatthu cakkhusotādivatthu viya indriyaṃ bhaveyya , na cetaṃ indriyaṃ .
Yato dhammasaṅgahe upādāyarūpapāḷiyaṃ uddesārahaṃ na jātaṃ .
Anindriyattā hi taṃ kāyindriyassa anantaraṃ na uddiṭṭhaṃ , vatthurūpattā ca avatthurūpassa jīvitindriyassa anantarampi na uddiṭṭhaṃ , tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘ tassa asuppasannattā tannissitā ca cittappavatti asuppasannā hotī ’’ ti , taṃ na siddhanti ce ?
Siddhameva anindriyānampi sappāyāsappāyautuāhārādīnaṃ paccayānaṃ samāyogato , cittappavattiyā vikāradassanato , paccakkhattā ca .
Yasmā appaṭibuddhopi paṭibuddhaṃ viya attānaṃ maññatīti .
Ettāvatā karajakāyassa nirussāhasantabhāvākāraviseso niddā nāma .
Sā cittassa bhavaṅgotaraṇākāravisesena hoti , tāya samannāgato satto bhavaṅgato uttiṇṇo supinaṃ passati , so ‘‘ kapimiddhapareto ’’ ti vuccati , so sutto appaṭibuddho hotīti ayamattho sādhito hoti .
Yasmā
M0.179 bhavaṅgavāranirantaratāya accantasutto nāma hoti , tasmā ‘‘ yadi tāva sutto passati , abhidhammavirodho āpajjatī ’’ tiādi vuttaṃ .Yasmā pana niddākkhaṇe na paṭibuddho nāma hoti , tasmā ‘‘ atha paṭibuddho passati , vinayavirodho ’’ tiādi vuttaṃ , yasmā ca akhīṇaniddo , anotiṇṇabhavaṅgo ca atthi , tasmā ‘‘ kapimiddhapareto passatī ’’ ti vuttaṃ .
Aññathā ayaṃ neva sutto na paṭibuddho , attanā taṃ niddaṃ anokkanto āpajjeyya .
Ettāvatā ca abhidhammo , vinayo , nāgasenattheravacanaṃ yutti cāti sabbaṃ aññamaññasaṃsanditaṃ hoti .
Tattha kapimiddhaparetoti bhavaṅgato uttiṇṇaniddāpareto .
Sā hi idha kapimiddhaṃ nāma .
‘‘ Tattha katamaṃ middhaṃ ?
Yā kāyassa akalyatā akammaññatā … pe … supanaṃ , idaṃ vuccati middhan ’’ ti ( dha . sa .1163) evamāgataṃ .
Idañhi arūpaṃ , imassa phalabhūto karajakāyassa akalyatā ’ pacalāyikāsupi niddāviseso kāraṇopacārena ‘‘ kapimiddhan ’’ ti pavuccati .
Yañceva ‘‘ kapimiddhapareto kho , mahārāja , supinaṃ passatī ’’ ti ( mi . pa .5.3.5 thokaṃ visadisaṃ ) vuttanti .
Yaṃ
V0.160 taṃ āpattivuṭṭhānan ti ettha yena vinayakammena tato vuṭṭhānaṃ hoti , taṃ idha āpattivuṭṭhānaṃ nāma .Avayave samūhavohārena vāti ettha sākhacchedako rukkhacchedakoti vuccatītiādi nidassanaṃ , vedanākkhandhādi ruḷhīsaddassa nidassanaṃ .
Na ca mayāti vīmaṃsanapadassa tassa kiriyaṃ sandhāya , mocane ca sanniṭṭhānaṃ sandhāya muccanapakatiyā cāti vuttaṃ .
240. Gehan ti pañcakāmaguṇā .
Vanabhaṅgiyan ti pābhatikaṃ .
Sampayuttasukhavedanāmukhena rāgova ‘‘ assādo ’’ ti vutto .
Supantassa cāti idaṃ kapimiddhapareto viya bhavaṅgasantatiṃ avicchinditvā supantaṃ sandhāya vuttanti , vīmaṃsitabbaṃ .
Jagganatthāyāti sodhanatthāya .
266.‘‘ Dārudhītalikalepacittānaṃ aṅgajātapaṭinijjhānepi dukkaṭan ’’ ti vadanti .
‘‘ Uppanne pariḷāhe mocanarāgajo ’’ ti likhanti .
Vālikāya vā ‘‘ hatthikāmaṃ nassatī ’’ ti ettha viya ‘‘ āpatti tvan ’’ ti sabbattha pāṭho .
‘‘ Ehi me tvaṃ , āvuso sāmaṇera , aṅgajātaṃ gaṇhāhī ’’ ti āgatattā ‘‘ vacīkamman ’’ tipi vattuṃ yuttaṃ viya dissati .
Evaṃ sante aññaṃ ‘‘ evaṃ karohī ’’ ti āṇattiyāpi
M0.180 āpatti siyāti saṅkaraṃ hoti .Tasmā na vuttanti gahetabbanti keci .
267.‘‘ Pupphāvaliyaṃ sāsavaḷiyan ’’ ti duvidho kira .
Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .