Issues
Select Version
Vajirabuddhi-ṭīkā
Vajirabuddhi-ṭīkā

Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

15. KaṇṇasukhatoM0.55 hadayaṅgamatoti vacanameva sandhāya vuttaṃ .
Anattukkaṃsanatotiādi puggalavasena , kaṇṇasukhatoti sotindriyaṃ sandhāya .
Āpāthāramaṇīyatoti ñāṇāpāthāramaṇīyato .
Sayameva heṭṭhāmukhajātaṃ vā , maggo pana asoko hoti .
Tadā hi soko pahīyamāno .
Cariyādianukūlato appaṭikūlaṃ .
‘‘ Madhuramiman ’’ ti vuttattā ‘‘ dhammamiman ’’ ti vacanaṃ adhikaṃ viya dissati .
Tasmā ‘‘ rāgavirāgamiman ’’ ti evaṃ visuṃ visuṃ yojetvā puna piṇḍetvā dhammamimaṃ upehīti yojetabbaṃ ,‘‘ dhammameva saraṇatthamupehī ’’ ti paṭhanti kirāti dīpeti .
Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ dukkhaṃ hiṃsatīti ratanattayaṃ saraṇaṃ nāma .
Tappasādataggarutādīhi vihatakileso tapparāyanatākārappavatto cittuppādoV0.50 saraṇagamanaṃ .
Taṃsamaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati .
Pabhedena pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ lokuttaraṃ lokiyanti .
Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati .
Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesaṃ tadaṅgavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati .
Taṃ atthato ratanattaye saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi .
Lokuttarassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ , sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ .
‘‘ Yo ca buddhañca dhammañca … pe … sabbadukkhā pamuccatī ’’ ti ( dha . pa .190-192) hi vuttaṃ .
Lokiyassa bhavabhogasampadā .
‘‘ Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse ’’ ti ( dī . ni .2.332; saṃ . ni .1.37) hi vuttaṃ .
Lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati , na mahājutikaṃ hoti , na mahāvipphāraṃ .
Lokuttarassa natthi saṃkileso .
Lokiyassa sāvajjo anavajjoti duvidho bhedo .
Tattha aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi sāvajjo hoti , so aniṭṭhaphalo .
Anavajjo kālakiriyāya , so avipākattā aphalo .
Lokuttarassa nevatthi bhedo .
Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisati .
Yo koci saraṇagato gahaṭṭho upāsako .
Ratanattayaupāsanato upāsako .
Pañca veramaṇiyoM0.56 sīlaṃ .
Satthasattamaṃsamajjavisavāṇijjārahitaṃ dhammena jīvikaṃ ājīvo .
Vuttasīlājīvavipatti vipatti nāma .
Viparītā sampatti .
16. Lacchāma nu khoti duggate sandhāya vuttaṃ .
Sakkhissāma nukho noti samiddhe sandhāya .
Tattha verañjāyaṃ .
Paggayhatīti pattaṃ paggaho , tena paggahena pattenāti attho .
Samādāyevāti nidassanaṃ .
Na ca vaṭṭatīti puna pākaṃ kiñcāpi vaṭṭati , tathāpi na suṭṭhu pakkattā vuttaṃ ,‘‘ uttaṇḍulabhattaṃ labhitvāpi pidhetuṃ na vaṭṭatī ’’ ti aṭṭhakathāvacanañcettha sādhakaṃ .
‘‘ Sāvakānaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāmī ’’ ti iminā vacanena ājīvapārisuddhisīlaṃ sandhāya ‘‘ pacchā sīlan ’’ ti vuttaṃ .
Upālittheropi taṃ taṃ vatthuṃ paṭicca bhagavatā bahūni sikkhāpadāni paññattāni atthīti dīpeti .
Yadi evaṃ verañjāyaṃ ‘‘ etassa bhagavā kālo ’’ ti vacanaṃ na sametīti ce ?
Na , tato pubbe sikkhāpadābhāvappasaṅgato .
Thero pana paññattāni ṭhapetvā idāni paññapetabbāni pātimokkhuddesappahonakāni sandhāyāha .
Bhagavāpi ‘‘ na tāva sāriputta satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetī ’’ ti bhaddālisutte ( ma . ni .2.134; ādayo ) viya ekaccesu paññattesupi tato paraṃ paññapetabbāni sandhāyāha .
Idheva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti na ca vaṭṭatī ’’ ti vacanañca , tathā ‘‘ ratticchedo vā vassacchedo vā ’’ tiādivacanāni ca atthi .
Aññathā ‘‘ dvīhākārehi buddhā bhagavanto bhikkhū paṭipucchantī ’’ tiV0.51 idhevedaṃ pāḷiṭhapanaṃ virujjhatīti ācariyena vicāritaṃ , taṃ sundaraṃ pubbepi paññattasikkhāpadasambhavato .
Kintu idha pāḷiṭhapanavirodhavicāraṇā pana nippayojanā viya mama dissati .
Kasmā ?
Upālittherena saṅgītikāle vuttapāṭhattā .
Ratticchedoti sattāhakiccaṃ sandhāya vutto .
‘‘ Sattāhakaraṇīyena gantvā ratticchedo vā vassacchedo vā ekabhikkhunāpi na kato ’’ ti vuttaṃ kira mahāaṭṭhakathāyaṃ , tasmā vassacchedassa kāraṇe sati sattāhakiccaṃ kātuṃ vaṭṭatīti eke .
Vinayadharā pana nicchanti , tasmā aṭṭhakathādhippāyo vīmaṃsitabbo , imāya verañjāyaṃ appicchatādipaṭipadāya pasannā .
Sālīnaṃ vikati sālivikati .
17-8.
Upapannaphaloti bahuphalo .
‘‘ Khuddaṃ madhun ’’ ti pāṭho .
Theraṃ sīhanādaṃ nadāpetuṃ pucchīti iminā ācariyo yaṃ pubbe āṇāya ṭhitānaṃM0.57 sāvakānaṃ mahānubhāvatādassanaṃ ‘‘ verañjāyaṃ nivāsappayojanan ’’ ti amhehi vuttaṃ , taṃ sampādeti , rājagahe verañjāyañcāti ubhayattha vitakkuppāde ekato piṇḍetvā dassento ‘‘ atha kho āyasmato sāriputtassā ’’ tiādimāha .
Kālaṃ sandhāya ciraṃ , ṭhitiṃ sandhāya cirāti viggaho .
Kāmaṃ hinoti attano phalanibbattiyā sahāyaṃ gacchatīti kattari hetu , tathāpi idha tena karaṇabhūtena tassa phalaṃ hinoti pavattatīti hetu .
Tathā ghaṭanti tenāti ghaṭo .
Kilāsunoti payojanābhāvena avāvaṭā .
Abbokiṇṇāni visabhāgehi .
Āgāminiyā anāgateti attho .
Imesaṃyeva noti dassanatthaṃ ‘‘ sabbabuddhānaṃ hī ’’ ti vuttaṃ .
Yāvasāsanapariyantāti yāva buddhā dharanti , tāvāti attho .
Khattiyabrāhmaṇāva uccā , tatthāpi visesaṃ dassetuṃ ‘‘ uccanīcauḷāruḷārabhogā ’’ ti .
‘‘ Manasi katvā ’’ tipi pāṭho .
Upasampādyaupasampādyaiccetaṃ dvayaṃ māgadhe ‘‘ upasampajjā ’’ ti vuccati .
Anupādāyāti ārammaṇakaraṇavasena aggahetvā .
Āsavehīti kattari tatiyāvibhatti .
Cittānīti paccattabahuvacanaṃ .
Vimucciṃsūti kammakārake .
Vimocitānīti adhippāyoti ācariyo .
Āsavehīti padañca paccatte karaṇavacanaṃ katvā gaṇṭhipade attho pakāsito .
Yadi ariyamaggena niruddhānaṃ āsavānaṃ vasena anāsavatā , loke cittānipi anāsavā siyuṃ .
Na hi niruddhāni cittāni ārammaṇāni karontīti tāni aniruddhāsavavasena sāsavānīti ce .
Sotāpannassa maggacittaṃ uparimaggavajjhāsavavasena sāsavaṃ , avasiṭṭhāsavasamucchindanānubhāvattā phalāni sāsavāni siyunti ?
Na , āsavasamucchindanānubhāvāgataphalattā .
Bhiṃsanassa karaṇaṃ bhiṃsanakataṃ , tasmiṃ bhiṃsanakatasmiṃ , bhiṃsanakiriyāyāti attho .
Itthiliṅgaṃ vipallāsaṃ katvā napuṃsakaliṅgaṃ , purisaliṅgaṃ vā katvā .
Nimittattheti ettha –
‘‘ CammaniV0.52 dīpinaṃ hanti , dantesu hanti kuñjaraṃ ;
Vālesu cāmariṃ hanti , siṅgesu sarabho hato ’’ ti .
–
Adhikaraṇaṃ .
20-21.
NaciraṭṭhitikakāraṇeM0.58 kathite ciraṭṭhitikakāraṇaṃ atthato vuttapaṭipakkhavasena kiñcāpi siddhaṃ , tathāpi taṃ therassa vinayapaññattiyācanāya okāsakāraṇādhippāyato vinayapaññattiyācanokāsaṃ pāpetuṃ puna bhagavantaṃ ‘‘ ko pana , bhante , hetū ’’ ti pucchi .
Bhagavāpi yācanaṃ sampaṭicchitukāmo byākāsi .
‘‘ Āsavaṭṭhānīyā saṅghe pātubhavantī ’’ ti puggalassa saṅghapariyāpannattā vuttaṃ .
Ādaratthavasenevettha dvikkhattuṃ vuttan ti yasmā thero pubbe rājagahe , sampati verañjāyanti dvikkhattuṃ kāci , tasmā ādarena punappunaṃ yācayamānaṃ passitvā sayampi bhagavā ādareneva ‘‘ āgamehi tvaṃ sāriputtā ’’ ti āha .
Tenetaṃ dīpeti ‘‘ mā tvaṃ punappunaṃ yācāhi , sampaṭicchitāva mayā te yācanā , pubbenanu tavayācanaṃ sampaṭicchatāva mayā ettake kāle ettakāni sikkhāpadāni paññattāni , na tāva me sāvakānaṃ āṇāpātimokkhuddesānujānanakālo sampatto , takkānumānavasena tayā ‘ etassa bhagavā kālo ’ ti punappunaṃ niddisiyamānopi nesa so kālo , kintu tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī ’’ ti .
Yasmā pana ‘‘ sikkhāpadapaññattikālato pabhuti āṇāpātimokkhameva uddisiyatī ’’ ti vuttaṃ , tasmā pātimokkhuddesappahonakasikkhāpadameva sandhāyāha .
‘‘ Tatthāti sikkhāpadapaññattiyācanāpekkhaṃ bhummavacanan ’’ ti ekameva padaṃ vuttaṃ tassā siddhiyā itarassa siddhito .
‘‘ Sāvakānaṃ visayabhāvanti iminā mahāpadumattheravādo paṭikkhitto ’’ ti anugaṇṭhipade vuttaṃ , taṃ sundaraṃ viya .
Sammukhe garahā .
Parammukhe upavādo .
‘‘ Na , bhikkhave , ūnadasavassena … pe … dukkaṭassā ’’ ti ( mahāva .75) idaṃ sikkhāpadaṃ bhagavā buddhattena dasavassiko hutvā paññapesi ūnadasavassikassa tassa tathā sikkhāpadapaññattiyā abhāvato .
Na tadā atirekadasavassikova dasavassikānaṃ rattaññumahattappattito , tasmā taṃ sikkhāpadaṃ verañjāyaṃ vassāvāsato pubbe rājagahe eva paññattanti siddhaṃ , tasmiṃ siddhe siddhameva ‘‘ yāva na saṅgho rattaññumahattaṃ pattoti vacanaṃ ito pubbe paṭhamayācanāyapi vuttan ’’ ti .
Aṭṭhakathāyampi rattaññumahattappattakāle ‘‘ dve sikkhāpadānī ’’ ti gaṇanaparicchedavacanaṃ paṭhamayācanāya vuttavacanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Aññathā rattaññumahattappattakāle dve eva , na aññanti āpajjati .
‘‘ AthaM0.59 kho āyasmato sāriputtassā ’’ tiādimhi ayamādito paṭṭhāya atthavibhāvanā – ayaṃV0.53 kirāyasmā assajittherato paṭiladdhaṃ ekagāthāmattakaṃ dhammapariyāyaṃ nayasatasahassehi vivecento arahattaṃ patvā sāvakapāramīñāṇe ṭhito ‘‘ aho vata mahānubhāvoyaṃ saddhammo , yo vināpi dhammasāminā parammukhato sutamattepi mayhaṃ mahantaṃ guṇavisesaṃ janesi , sādhu vatāyaṃ saddhammo ciraṃ tiṭṭheyyā ’’ ti cintento ‘‘ katamesānaṃ nu kho buddhānaṃ bhagavantānaṃ … pe … na ciraṭṭhitikan ’’ ti tamatthaṃ , kāraṇañca attano aggasāvakañāṇena paṭivijjhitvā ‘‘ sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattantiādiciraṭṭhitikāraṇan ’’ ti niṭṭhaṃ katvā vinayapaññattiyācanokāsakaraṇatthaṃ bhagavantaṃ pucchi .
Tato pañhassa vissajjane vinayapaññattiyācanokāse sampatte ‘‘ etassa bhagavā kālo , etassa sugata kālo ’’ ti vinayapaññattiṃ yāci .
Tato bhagavā tassā yācanāya sampaṭicchitabhāvaṃ ,‘‘ etassa bhagavā kālo ’’ ti vuttakālassa akālataṃ , kālassa ca anaññavisayataṃ dīpento ‘‘ āgamehi tvan ’’ tiādimāha , tato bhagavā tassa yācanaṃ , sattesu kāruññatañca paṭicca ‘‘ tena kho pana samayena bhikkhū anupajjhāyakā anācariyakā anovadiyamānā ’’ tiādinā ( mahāva .64) nayena vepullamahattataṃ paṭicca satthā sāvakānaṃ upajjhāyavattādīni vinayakammāni , tadanurūpasikkhāpadāni ca paññapesi .
Tato anukkamena dvādasamavassaṃ verañjāyaṃ vasi .
Tadā ca āyasmā sāriputto satthārā niddiṭṭhesu ciraṭṭhitihetūsu jātesu ‘‘ navaṅgasatthusāsanamahattatā ca sampati jātā , vinayapaññatti ca bahutarā jātā , pātimokkhuddeso eveko na tāva sāvakānaṃ anuññāto , so ca parisuddhena saṅghena karīyati .
Saṅghopi etarahi parisuddho pacchimakassa sotāpannattā ’’ ti cintetvā pātimokkhuddesaṃ anujānāpetukāmo yattakehi ca sikkhāpadehi pātimokkhuddeso anujānīyati , tattakānaṃ paññattiyācanapubbaṅgamaṃ pātimokkhuddesaṃ yācanto pubbuppannavitakkasūcanapucchāvissajjanakkamavasena yācanokāse sampatte ‘‘ etassa bhagavā kālo ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyyā ’’ ti pātimokkhuddesappahonakasikkhāpadaṃ sandhāyāha , ayamattho bhaddālisuttena ( ma . ni .2.134 ādayo ) dīpetabboM0.60 .
Tattha hi bahūsu sikkhāpadesu paññattesu , paññapiyamānesu ca ‘‘ na tāva bhaddāli satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetī ’’ tiādi ( ma . ni .2.145) vuttaṃ apaññattaṃ upādāya , tathā idhāpi apaññattaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Parisuddhattā saṅghassa sampati sāvakānaṃ āṇāpātimokkhuddesaṃ nānujānāmīti dassento ‘‘ nirabbudo ’’ tiādimāha .
Na hi parisuddhe saṅghe ovādapātimokkhuddesassa anuddesakāraṇaṃ atthi , tasmiṃ sati āṇāpātimokkhuddesānujānanādhippāyato .
Tathā ca so tato aṭṭhannaṃvassānaṃ accayena anuññāto .
Yathāha pātimokkhaṭhapanakkhandhake ( cūḷava .386)‘‘ na dānāhaṃ , bhikkhave , ito paraṃV0.54 uposathaṃ karissāmi … pe … pātimokkhaṃ uddiseyyāthā ’’ ti .
Yaṃ pana upasampadakkhandhake ( mahāva .129)‘‘ tena kho pana samayena bhikkhū aññataraṃ bhikkhuṃ upasampādetvā ekakaṃ ohāya pakkamiṃsu … pe … so tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā cirena agamāsī ’’ ti vatthu āgataṃ , taṃ sudinnavatthuto parato uppannampi tattha yathādhikāraṃ samodhānetuṃ vuttaṃ .
Tathā tattheva ‘‘ ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni hontī ’’ tiādinā ( pāci .147; a . ni .8.52;10.33) aṅgānipi veditabbāni .
Na hi ādito eva ubhatopātimokkhāni siddhānīti .
Apica ādito paṭṭhāya ayamanukkamo veditabbo , seyyathidaṃ – rāhulakumāre uppanne bodhisatto nikkhamitvā chabbassāni dukkaraṃ katvā sattame abhisambuddho , tasmiṃ eva saṃvacchare kapilavatthuṃ gantvā rāhulakumāraṃ pabbājesi .
Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṭṭhakathāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .2.107 ādayo )‘‘ ayañhi āyasmā sattavassikakāle bhagavantaṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘ dāyajjaṃ me samaṇa dehi , dāyajjaṃ me samaṇa dehī ’ ti dāyajjaṃ yācamāno bhagavatā dhammasenāpatisāriputtattherassa niyyādetvā pabbājito ’’ ti ca vuttaṃ , tasmā rāhulakumāraṃ ārabbha ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , tīhi saraṇagamanehi sāmaṇerapabbajjan ’’ ti ( mahāva .105) vuttattā saraṇagamanūpasampadā paṭhamavassabbhantare eva paṭikkhittā , ñatticatutthakammavasena upasampadā anuññātāti paññāyati .
Apica rāhulavatthumhi ‘‘ na , bhikkhave , ananuññāto mātāpitūhi putto pabbājetabbo , yo pabbājeyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( mahāva .105) sikkhāpadaṃ paññattaṃ , tasmā ito pubbepi sikkhāpadāni paññattānīti siddhaṃ .
SutvāM0.61 ca yo hetunirodhamaggaṃ ,
Nirodhupāyaṃ paṭivijjhi khippaṃ ;
Jātovapekkhena asesametaṃ ,
Lokaṃ vipassī sugataggasisso .
So dhammasenāpati aggasisso ,
Saddhammarājassa tathāgatassa ;
Sayaṃ munindena yasassa patto ,
Anekaso soḷasadhā pasattho .
TasmāV0.55 hi sikkhāpadabandhakālo ,
Ñātumpi loke atibhāriyova ;
Pageva sikkhāpadabhāvabhedo ,
Pageva añño ubhayattha tattha .
Paccekabuddhā api taṃ dvayantu ,
Ñātuṃ na sakkāva pageva netuṃ ;
Nissaṃsayaṃ tattha tathāgatova ,
Jānissaticcāha tathāgatoti .
Iccetamatthaṃ idha bhikkhu ñatvā ,
Sikkhāpadānaṃ kamabhāvabhedaṃ ;
Ñātuṃ sayaṃ no na pare ca netuṃ ,
Pariyesitabbo idha yuttimaggo .
Tattha kamabhedo sikkhāpadānaṃ parato āvi bhavissati .
Bhāvabhedo tāva ukkhittakānuvattanapaccayā bhikkhu anāpattiko , bhikkhunī pana samanubhaṭṭhā pārājikā hoti .
Pārājikāpattipaṭicchādane bhikkhussa dukkaṭaṃ , bhikkhuniyā pārājikaṃ .
Duṭṭhullaṃ ārocentassa , paṭicchādentassa ca pācittiyaṃ .
Mahāsāvajjaṃ pārājikaṃ ārocentassa , paṭicchādentassa ca bhikkhussa dukkaṭaṃ .
Iccevamādīhi abhāvabhedasikkhāpadānaṃ idha bhāvabhedena yuttipariyesanaṃ sādhayamānopi siyā anummādavighātabhāgīti .
Ettāvatā sakalassapi vinayapiṭakassa vitakkayācanakālakālaññūkāraṇaphalapayojanehi sattahi aṅgehi paṭimaṇḍitaṃ nidānamāyasmatā upālittherena nidassitaṃ hoti .
Tattha therassa vinayapaññattiyācanahetubhūtoM0.62 vitakko nāma .
Tasseva ‘‘ etassa bhagavā kālo ’’ tiādinā pavattā yācanā nāma .
Rattaññūvepullalābhaggabāhusaccamahattappatti kālo nāma .
Sabbaññū eva kālaññū nāma .
Āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ pātubhāvo kāraṇaṃ nāma .
‘‘ Tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ paṭighātāyā ’’ ti vacanato āsavaṭṭhānīyadhammapaṭighāto phalaṃ nāma .
‘‘ Yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assā ’’ ti vacanato sāsanabrahmacariyassa ciraṭṭhiti payojanan ti veditabbaṃ .
Hoti cettha –
‘‘ VitakkoV0.56 yācanā kālo , kālaññū kāraṇaṃ phalaṃ ;
Payojananti sattaṅgaṃ , nidānaṃ vinayassidhā ’’ ti .
22. Antimamaṇḍalan ti abbhantaramaṇḍalaṃ .
Tañhi itaresaṃ anto hoti , khuddakamaṇḍalaṃ vā .
Anumatidānavasena tesaṃ bhikkhūnaṃ datvā .
Tesaṃ buddhānaṃ cārikāya vinetabbā veneyyasattā .
Ocinantā viyāti bahupupphaṃ gacchaṃ mālākārā ciraṃ ocinanti , evaṃ bahuveneyyesu gāmādīsu ciraṃ vasantā veneyyapuññaṃ pariharantā caranti .
Santaṃ sukhaṃ , na vedanāsukhaṃ viya saparipphandaṃ .
Dasasahassacakkavāḷeti devānaṃ vasena vuttaṃ .
Manussā pana imasmiṃyeva cakkavāḷe bodhaneyyā uppajjanti .
Mahākaruṇāya dhuvaṃ sattasamavalokanaṃ .
Otiṇṇeti parisamajjhaṃ āgate , ārocite vā .
Yena kāraṇena mayaṃ tumhākaṃ deyyadhammaṃ dadeyyāma , taṃ kuto sakkā laddhuṃ .
Bahukiccā hi gharāvāsāti .
Dutiyavikappe tan ti deyyadhammaṃ .
‘‘ Tumhehi taṃ kuto laddhā ’’ ti anugaṇṭhipade vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ paṭhamaṃ kiriyaṃ pekkhati , dutiyaṃ deyyadhamman ’’ ti vadanti .
Ācariyo pana ‘‘ paṭhamayojanāya yaṃ dānapuññaṃ , taṃ kuto labbhā .
Puññantarāyabahulā hi gharāvāsāti .
Dutiyayojanāya temāsabbhantare yamahaṃ dadeyyaṃ , atikkantakālattā tamahaṃ sampati kuto dadeyyanti dassetī ’’ ti vadati .
Sīlādikusaladhammasandassanādi dhammaratanavassaṃ .
23. Pattuṇṇadese pattuṇṇaṃ paṭavaraṃ .
Mahāyāgan ti mahādānaṃ .
Paripuṇṇasaṅkappan ti temāsaṃ sotabbaṃ ajja suṇinti .
Tatridan ti idaṃ kāraṇaṃ .
UpāliM0.63 dāsakoti ācariyaparamparato .
Bāhirabbhantaranidānaṃ , sikkhāpadānaṃ paññattiṭṭhānasaṅkhātaṃ āveṇikanidānañca sandhāyāha ‘‘ nidānassa pabhedadīpanato ’’ ti .
Theravādādi vatthuppabhedo .
Sakāya paṭiññāya mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethātiādi parasamayavivajjanatotiādi .
Vibhaṅganayabhedadassanatoti tisso itthiyo bhūmaṭṭhaṃ thalaṭṭhantiādi .
Etthāha – kiṃ bhagavato mārāvaṭṭanapaṭighātāya satti natthīti ?
Atthi , tathāpissa pacchā upaguttakāle pasādahetuttā adhivāseti .
Ettha upaguttādhiṭṭhānaṃ vattabbaṃ .
Buddhānaṃ āciṇṇanti dijadassanena kiṃpayojananti ce ?
Mārāvaṭṭanahetu brāhmaṇassa puññantarāyoti payojanaṃ .
DijopiV0.57 so māramanorathassa ,
Bhaṅgaṃ karonto jinapuṅgavassa ;
Sassissasaṅghassa adāsi dānaṃ ,
Asesakaṃ kappiyabhaṇḍabhedaṃ .
Kiṃ bhagavā sasisso tāva mahantaṃ kappiyabhaṇḍaṃ ubbhaṇḍikaṃ katvā agamāsīti ?
Na agamāsi , temāsibhāgiyaṃ pana puññarāsikaṃ deyyadhammaṃ appaṭikkhipanto brāhmaṇassa upāyato satthā adāsi .
Tadaññathā māramanorathova ,
Pūro siyā neva dijassa bhiyyo ;
Pāpaṃ mahantaṃ api pāpuṇeyya ,
Micchābhimānena tathāgate so .
Tasmā bhagavā assādiyanto taṃ deyyadhammaṃ appaṭikkhipanto upāyena brāhmaṇassa puññabuddhiṃ katvā , mārassa ca manorathavighātaṃ katvā agamāsīti ,‘‘ ayaṃ nayo aṭṭhakathaṃ vināpi pāḷinayānulomato siddho ’’ ti vadanti .
Kathaṃ ?
–
‘‘ Satthā sasisso yadi aggahesi ,
Dijassa taṃ cīvaramāditova ;
Nāthassa no vīsativassakāle ,
Virujjhate jīvakayācanāpi ;
Tathāpi sabbaṃ suvicārayitvā ,
Yuttaṃ nayaṃ cintayituṃva yuttan ’’ ti .
IdāniM0.64 āyasmā upālitthero vinayapaññattiyā sādhāraṇanidānaṃ dassetvā sikkhāpadānaṃ pāṭekkaṃ paññattiṭṭhānasaṅkhātaṃ nidānamādiṃ katvā puggalapaññattianupaññattivibhāgāpattibhedantarāpattiādikaṃ nānappakāraṃ vidhiṃ nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ atha kho bhagavā verañjāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā ’’ tiādimāhāti .
Idha ṭhatvā –
SikkhāpadānaV0.58 sabbesaṃ , kamabhedaṃ pakāsaye ;
Tasmiṃ siddhe nidānānaṃ , kamasiddhi yato bhave .
Tattha sabbasikkhāpadānaṃ yathāsambhavaṃ desanākkamo pahānakkamo paṭipattikkamo uppattikkamoti catubbidho kamo labbhati .
Tattha bhagavatā rājagahe bhikkhūnaṃ pātimokkhuddesaṃ anujānantena pātimokkhuddesassa yo desanākkamo anuññāto , taṃ desanākkamamanulomento āyasmā mahākassapo paṭhamaṃ pārājikuddesaṃ pucchi , tadanantaraṃ saṅghādisesuddesaṃ , tato aniyatuddesaṃ vitthāruddesañca pucchitvā tadanantaraṃ bhikkhunīvibhaṅgañca teneva anukkamena pucchi , nidānuddesantogadhānañca sarūpena anuddiṭṭhānaṃ pucchanatthaṃ khandhakepi pucchi .
Etena ca khandhake paññattā thullaccayā saṅgahitā honti .
Pucchitānukkameneva upālitthero taṃ sabbaṃ sāpattibhedādikaṃ desento thullaccayadubbhāsitaāpattisamuṭṭhānādidīpakaṃ antokatvā desesi , ayamettha desanākkamo .
Ubhatovibhaṅgakhandhakato pana uccinitvā tadā parivārapāḷi visuṃ katā .
Imameva nayaṃ sandhāya aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ eteneva upāyena khandhakaparivārepi āropesun ’’ tiādi ( pārā . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ).
Apica pāḷiyā ‘‘ etenevupāyena ubhatovinaye pucchi .
Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesī ’’ ti ettakameva vuttaṃ , tasmā mahākassapo ubhatovibhaṅge eva pucchi .
Vissajjento pana āyasmā upāli nivarasesaṃ desento khandhakaparivāre antokatvā desesi .
Tadā ca khandhakaparivārapāḷi visuṃ katāti ayaṃ desanākkamo .
Yadi evaṃ nidānuddeso paṭhamaṃ desetabboti ce ?
Na , tadasambhavato .
So hi ‘‘ yassa siyā āpattī ’’ tiādinā ( mahāva .134) nayena pavattattā paṭhamaṃ sikkhāpadasaṅgahitāsu āpattīsu adassitāsu na sambhavati .
‘‘ Yāni mayā bhikkhūnaṃ paññattāni sikkhāpadāni , tāni nesaṃ pātimokkhuddesaṃ anujāneyyan ’’ ti vacanato sikkhāpadāneva paṭhamaṃ desetabbānīti pārājikuddesakkamo sambhavati .
PārājikuddesādisaṅgahitānaṃM0.65 āpattiakusalānaṃ yathoḷārikakkamena pahātabbattā pahānakkamopettha sambhavati .
Upasampannasamanantaraṃ ‘‘ tāvadeva cattāri akaraṇīyāni ācikkhitabbānī ’’ ti ( mahāva .129) vacanato ‘‘ samādāya sikkhati sikkhāpadesū ’’ ti ( dī . ni .1.193) vacanato ca yathā garukaṃ ācikkhaṇaṃ sikkhanena paṭipattikkamopettha sambhavati , evamimehi tīhi kamehi desetabbānampetesaṃ sikkhāpadānaṃ yathāsambhavaṃ uppattikkamo sambhavati .
Tathā hi yaṃ yaṃ sādhāraṇaṃ , taṃ taṃ bhikkhuṃ ārabbha uppanne eva vatthusmiṃ ‘‘ yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ ti bhikkhunīnampi paññattaṃ .
Aññathā taṃ bhikkhunīnaṃV0.59 anuppannapaññatti siyā .
Tato ‘‘ anuppannapaññatti tasmiṃ natthī ’’ ti ( pari .247) parivāre etaṃ vacanaṃ virujjhati , ettāvatā purimena kamattayena paṭhamaṃ desetabbataṃ patte pārājikuddese paṭhamuppannattā methunadhammapārājikaṃ sabbapaṭhamaṃ desetukāmo upālitthero ‘‘ tatra sudaṃ bhagavā vesāliyan ’’ ti vesālimeva pāpetvā ṭhapesi .
Aññathā bārāṇasiyaṃ paññattānaṃ ‘‘ na , bhikkhave , manussamaṃsaṃ paribhuñjitabban ’’ ti ( mahāva .280) evamādīnaṃ desanādhippāye sati bārāṇasiṃ pāpetvā ṭhapeyyāti .
Abbhantaranidānakathā niṭṭhitā .
Verañjakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .