Issues
Select Version
Vajirabuddhi-ṭīkā
Vajirabuddhi-ṭīkā

1. Mahākhandhakavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Mahākhandhakavaṇṇanā

Bodhikathāvaṇṇanā

YaṃM0.391V0.358 khandhake līnapadādibheda-pakāsanaṃ dāni supattakālaṃ ;
Tasmā apubbaṃ vinayatthameva , vakkhāmi saṅkhepagahaṇatthaṃ .
Tattha kenaṭṭhenāyaṃ khandhakoti ?
Khandhānaṃ samūhattā vibhaṅgo viya .
Te pana kathanti ?
Khandhānaṃ pakāsanato dīpanato .
Khandhāti cettha pabbajjādivinayakammasaṅkhātā , cārittavārittasikkhāpadasaṅkhātā ca paññattiyo adhippetā .
Pabbajjādīni hi bhagavatā paññattattā ‘‘ paññattiyo ’’ ti vuccanti .
Paññattiyañca khandha -saddo dissati ‘‘ dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho ’’ tiādīsu viya .
Tesaṃ paññattisaṅkhātānaṃ khandhānaṃ pakāsanato vaṇṇanato pabbajjakkhandhakādayo vīsati ‘‘ khandhakā ’’ ti vuttā , avasāne dve taṃsadisattā velāya sadisattā sīlassa velāti vacanaṃ viya .
Apica bhāgarāsatthatāpettha yujjate tesaṃ paññattīnaṃ bhāgato ca rāsito ca vibhattattā .
Kiṃ panetesaṃ khandhakānaṃ anupubbakāraṇanti ?
Nāyaṃ pucchā sambhavati , aññathā vuttesupi tappasaṅgānatikkamanato .
Atha vā pabbajjupasampadāpubbaṅgamattā sāsanappavesanassa tadatthasaṅgahako mahākhandhako paṭhamaṃ vutto .
KenātiV0.359 ce ?
Dhammasaṅgāhakattherehi .
Bhagavatā pana tattha tattha uppannavatthuṃ paṭicca tathā tathā vuttāni , na iminā anukkamena .
Therā pana taṃ taṃ payojanaṃ paṭicca samānajātike ekajjhaṃ katvā anukkamena sajjhāyiṃsu .
Sesānaṃ payojanaṃ tattha tattheva āvi bhavissati .
Khandhakovidāti paññattibhāgarāsaṭṭhena nesaṃ khandhatthakovidā , niruttipaṭisambhidāpārappattāti attho .
Tesaṃ anuttānatthānaṃ padānaṃ saṃvaṇṇanā .
Kasmā panevaṃ visesitanti ?
Tato sesabhāgā yuttā .
MātikāṭṭhuppattiggahaṇampetthaM0.392 padabhājaniyaggahaṇeneva veditabbaṃ .
Yehi atthā yesaṃ padavisesānaṃ aṭṭhakathāyaṃ pakāsitā , tesaṃ te padavisese puna idha vadeyyāma , vaṇṇanāya pariyosānaṃ kadā bhave te te attheti vuttaṃ , taṃ tassa niddesena yujjati .
Uttānā ceva yā pāḷi , tassā saṃvaṇṇanāya kinti vattabbaṃ ?
Na hi atthā uttānāti sambhavati .
Adhippāyānusandhīhītiādivacanehipi taṃ vacanaṃ sambhavatīti ce ?
Na , atthaggahaṇena cettha padavisesānaṃ gahitattā .
Te hi atthato anapetatthena , abhidhānatthena vā atthopacārena vā atthāti veditabbā .
Saṃvaṇṇanānayoti saṃvaṇṇanā nāma avuttesu uhāpohakkamanidassanato ‘‘ nayo ’’ ti vutto .
1. Uruvelāti yathāvuttavālikarāsivasena laddhanāmako gāmo , tasmā samīpatthe etaṃ bhummaṃ .
Tathābhāvadassanatthaṃ ‘‘ najjā nerañjarāya tīre ’’ tiādi vuttaṃ .
Aññathā tasmiṃ vālikarāsimhi viharatīti āpajjati ,‘‘ uruvelaṃ piṇḍāya pāvisīti yena uruvelasenānigamo ’’ tiādivacanavirodho ca .
Aṭṭhakathāyaṃ pana mūlakāraṇameva dassitaṃ .
Tattha taṃ sandhāya vuttaṃ … pe … daṭṭhabboti nigamanavacanaṃ .
Taṃ kimatthanti ce ?
Gāmaṃ sandhāya yathāvuttapadatthasambhavadassanatthaṃ .
‘‘ So pana gāmo tadupacārena evaṃ nāmaṃ labhatī ’’ ti vacanaṃ pana avuttasiddhanti katvā na vuttanti veditabbaṃ , atha vā yassa ‘‘ uruvelā ’’ ti yathāvuttavālikarāsissa , tassa samīpagāmassapi nāmaṃ .
Tattha āyasmā upālitthero na idha gāmaṃ sandhāya ‘‘ uruvelāyaṃ viharatī ’’ ti āha gocaragāmapayojanābhāvato .
Na hi bhagavā taṃ gāmaṃ gocaraṃ katvā tadā tattha vihāsi , tasmā ettha vālikarāsissa samīpe bodhirukkhamūle vihāraṃ sandhāya so evamāhāti dassetukāmo aṭṭhakathācariyo evamāhāti veditabbaṃ , tasmā bhagavato gāmato dūratare araññe abhisambodhidīpanena dutiyuppattiṭṭhānaniyamaṃ tīhi padehi akāsi theroti veditabbaṃ , aññathā padattayavacanapayojanābhāvato .
Tattha nadantā gacchatīti nadī .
Nelañjalāyāti vattabbe la -kārassa ra -kāraṃ katvā ‘‘ nerañjarāyā ’’ ti vuttaṃ , kaddamasevālavirahitattā niddosajalāyāti attho , nīlajalāyāti tassā nāmameva vā etaṃ .
BodhirukkhamūletiM0.393V0.360 ettha ca bodhi vuccati abhisambodho .
So ca atthato bhagavato catutthamaggañāṇaṃ hoti ‘‘ vimokkhantikametaṃ nāman ’’ ti ( paṭi . ma .1.162) paṭisambhidāvacanato .
Kiñcāpi taṃ nāmakaraṇabhūtaṃ catutthaphalañāṇampi vattuṃ sambhavati , kattabbakiccānaṃ pana karaṇato taṃ catutthamaggañāṇameva ettha bodhīti veditabbaṃ .
Teneva pāḷiyaṃ ‘‘ tatiyavijjāya āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti tadeva dassitaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ bojjhaṅgā ’’ ti ,‘‘ bodhipakkhiyā dhammā ’’ ti ca .
Tattha yasmā catūsu maggesu ñāṇaṃ ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati , tasmā sāmaññato vattukāmatādhippāyavasena ‘‘ bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ ti ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 121) vuttaṃ idhādhippetañāṇassapi tadantogadhattā .
Atha vā pāḷiyaṃ bhagavato ādimaggattayavacanassa vuttaṭṭhānābhāvā catutthamaggañāṇameva bhagavato uppannaṃ , na bhagavā sotāpannādibhāvaṃ patvā buddho jātoti samayantarappasaṅganivāraṇatthaṃ ‘‘ catūsū ’’ ti vuttaṃ ādittayassa catutthaupanissayasambhavena bodhipariyāyasiddhito .
‘‘ Puggalopi senāsanampi upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.9 paccayaniddesa ) vacanato phalahetuko phalajanako rukkho phalarukkhoti viya bodhiheturukkho bodhirukkhoti veditabbo .
Ettha ‘‘ yasmā kevalaṃ bodhīti rukkhassapi nāmaṃ , tasmā bodhī ’’ ti parato vuttaṃ .
Nigrodhādirukkhato assa visesanavacanaṃ pana tadaññabodhimūlappasaṅganivāraṇatthaṃ .
Maggañāṇañhi kusalamūlattā bodhi ca taṃ mūlañcāti saṅkhyaṃ labheyya .
Paṭhamābhisambuddho nisīdatīti sambandho .
Tena abhisambuddhadivasena saddhiṃ aṭṭhāhaṃ ekapallaṅkena nisinnabhāvaṃ dasseti .
Ettha eka -saddo tassa nisajjāsaṅkhātassa pabbajjānuyogānurūpassa pallaṅkassa aññena iriyāpathena anantariyabhāvaṃ athassa akopitabhāvaṃ dasseti .
Vimuttisukhan ti ettha vimuttiyaṃ vā sukhanti na sambhavati .
Pañcamajjhānikattā bhagavato phalasamāpattisaṅkhātā vimutti eva anujaṅghanaṭṭhena nibbānasukhanti vimuttisukhaṃ , taṃ samāpajjanena paṭisaṃvedī anubhavanto nisīdi .
Veneyyakālānatikkamanato taṃ apekkhamāno nisīdi , na vimuttisukhasaṅgena .
Atha khoti adhikārantarārambhe nipātadvayaṃ .
Tena vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno na paṭiccasamuppādaṃ manasākāsi , kintu tato vuṭṭhāyāti dassetiM0.394 .
Paṭivedhavaseneva sumanasikatassa paṭiccasamuppādassa punappunaṃ manasikaraṇaṃ gambhīrattā assādajananato , na apubbanayadassanādhippāyato .
Paccakkhabhūtasabbadhammattā bhagavato asammohato , paṭividdhassa visayato vā manasikaraṇaṃ pana vijitadesapaccavekkhaṇaṃ viya rañño apubbaṃ pītiṃ janeti .
Vuttañhi ‘‘ amānusī ratī hoti , sammā dhammaṃ vipassato ’’ ti ( dha . pa .373).
Rattiyā paṭhamaṃ yāman ti accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ , tena tassa vikappanānattataṃ dasseti .
KiñcāpiV0.361 ‘‘ anulomapaṭilomaṃ manasākāsī ’’ ti ekatova vuttaṃ , tathāpi iminā anukkamenāti dassanatthaṃ ‘‘ avijjāpaccayā ’’ tiādi .
Tattha ca kiñcāpi pavattimattapaccavekkhaṇā adhippetā kathaṃ paññāyatīti ?
Paṭhamabhāvāya , paṭilomamanasikaraṇaṃ pana anulome paccayānaṃ , paccayuppannānañca tathābhāvasādhanatthaṃ .
Yasmā avijjāya eva nirodhā saṅkhāranirodho , na aññathā , tasmā saṅkhārānaṃ avijjā paccayo , tassā ca saṅkhārā phalanti dīpanato .
Tathā nibbānapaccavekkhaṇāya anulomamanasikaraṇaṃ kāraṇanirodhā phalanirodhasādhanatthaṃ .
Ettha ca anubhāvato nibbānaṃ dassitaṃ .
Na hi taṃ avijjādinirodhamattanti .
Tattha ‘‘ yato khayaṃ paccayānaṃ avedī ’’ ti vacanena anulomo nādhippetoti siddhaṃ .
Maggapaccavekkhaṇāya vattabbaṃ natthi , ubhayatthapi kiccato , ārammaṇato ca tassa maggassa visayato ca tattha maggo dassito .
Tatthāha –
‘‘ paṭiccasamuppādaṃ paṭilomaṃ manasākāsī ’’ ti na yujjati , na hi paṭilomāpadesena niddiṭṭhaṃ nibbānaṃ paṭiccasamuppādo bhavitumarahatīti ?
Vuccate – na , tadatthajānanato .
Anulomapaṭilomanti hi bhāvanapuṃsakaṃ .
Anulomato , paṭilomato ca taṃ paṭiccasamuppādaṃ manasākāsīti hi tattha attho .
Aññathā nirodhassa paṭilomappasaṅgāpattiyevāpajjati .
Paṭilome ca panetasmiṃ anukkamaniyamo anulome anukkamaniyamato siddhoti veditabbaṃ .
Evaṃ sati paṭiccasamuppādassa paṭilomo nāma apaṭiccasamuppādoti siddhaṃ hoti .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ nirodho hotīti anuppādo hotī ’’ tiādi .
Evaṃ sante pubbāparavirodho hoti .
Kathaṃ ?
Paṭiccāti hi iminā phalassa paccayapariggahena , paccayānañca paccayāyattupagamanena tassa uppādābhimukhabhāvadīpanatoM0.395 asamuppādo na sambhavati , tasmā apaṭiccasamuppādoti evaṃ ubhayapaṭikkhepena panassa paṭilomatā veditabbāti eke .
Taṃ ayuttaṃ tassa anulomabhāvaniyamanato , atthātisayābhāvato , tasmā appaṭiccasamuppādo tassa paṭilomoti veditabbaṃ .
Teneva bhagavatā pāḷiyaṃ paccayapaccayuppannanirodho vutto .
Tattha hi ‘‘ avijjāya tveva asesavirāganirodhā ’’ ti evaṃ paccayassa samucchinnapaccayabhāvavasena paccayanirodhaṃ , phalassa paccayapaṭiggahābhāvavasena paccayuppannanirodhañca dīpeti .
Duvidho pāḷiyaṃ nirodho atthato anuppādo nāma hotīti katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ nirodho hotīti anuppādo hotī ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ sante nibbānaṃ paccayapaccayuppannānaṃ nirodhamattanti āpajjatīti ce ?
Na , tassānubhāvadīpanādhippāyato .
Viditavelāyan ti manasikatavelāyanti attho , aññathā tato pubbe aviditappasaṅgato .
JhāyatotiV0.362 ettha kāmaṃ lakkhaṇūpanijjhānena jhāyato bodhipakkhiyadhammā pātubhavanti , catuariyasaccadhammā vā pakāsanti , tathāpi pubbabhāge samathādiyānikavibhāgadassanatthaṃ ārammaṇūpanijjhānaggahaṇaṃ .
Catusaccadhammaggahaṇaṃ kāmaṃ anulomapaṭiccasamuppādadassanādhikārena virujjhati , tathāpi ‘‘ yo dukkhaṃ parijānāti , so samudayaṃ pajahatī ’’ ti laddhivasena katanti veditabbaṃ .
2.‘‘ Paccayakkhayassā ’’ ti kiccapariyāyavasena vuttaṃ .
Tena paccayanibbānaṃ , tadupanissayanibbānañcāti duvidhaṃ nibbānaṃ dassitaṃ hotīti .
Kāmañca taṃ na kevalaṃ paccayakkhayamattaṃ karoti , atha kho paccayuppannakkhayampi karoti .
Yato ubhinnampi nirodho dassito , tathāpi hetunirodhā phalanirodhoti katvā ‘‘ paccayakkhayassā ’’ ti vuttaṃ .
Vuttappakārā dhammāti ettha catusaccaggahaṇaṃ paṭhamagāthāyaṃ vuttanayavipallāsena katanti veditabbaṃ .
3. Samudayanirodhasaṅkhāto atthoti ettha samudayo kiccavasena , nirodho ārammaṇakiriyāya .
Etena dvippakārā nirodhā dassitā honti tassa anubhāvassa vasenāti attho .
Yasmā pallaṅkābhujitaṭṭhānañca ‘‘ pallaṅko ’’ ti vuccati , tasmā phalādhigamaṭṭhānaṃ ‘‘ pallaṅkan ’’ ti vuttaṃ .