Issues
選擇版本
Vajirabuddhi-ṭīkā
Vajirabuddhi-ṭīkā

4. Samathakkhandhakavaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

4. Samathakkhandhakavaṇṇanā

Sammukhāvinayakathāvaṇṇanā

186-187.
YatthaV0.470M0.515 yattha kammavācāya ‘‘ ayan ’’ ti vā ‘‘ ime ’’ ti vā sammukhāniddesaniyamo atthi , sabbaṃ taṃ kammaṃ sammukhākaraṇīyameva , na kevalaṃ tajjanīyādipañcavidhameva .
Pañcavidhasseva pana uddharitvā dassanaṃ kammakkhandhake tāva tasseva pāḷiāruḷhattā , catuvīsatiyā pārājikesu vijjamānesu pārājikakaṇḍe āgatānaṃyeva catunnaṃ uddharitvā dassanaṃ viyāti veditabbaṃ .
Tattha ‘‘ puggalassa sammukhatā hatthapāsūpagamanamevā ’’ ti vuttaṃ , taṃ kāraṇaṃ sammukhākaraṇīyassapi sammukhāniddesaniyamābhāvato .
Kāmaṃ ayamattho kammakkhandhake yeva ‘‘ tīhi , bhikkhave , aṅgehi samannāgataṃ tajjanīyakammaṃ adhammakammañca hoti … pe … asammukhākataṃ hotī ’’ ti ( cūḷava .4) vacaneneva siddho , tattha pana āpatti na dassitā .
Idha ‘‘ yo kareyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti tattha bhavitabbāpattidassanatthaṃ idaṃ āraddhanti veditabbaṃ .
‘‘ Sammukhāvinayapatirūpakena vūpasantampi sammukhāvinayeneva vūpasantagaṇanaṃ gacchatīti dassetuṃ ‘ adhammavādī puggalo ’ tiādi āraddhan ’’ ti vuttaṃ , likhitañca .
Evaṃ vūpasantaṃ sammukhāvinayapatirūpakena vūpasantaṃ nāma hoti , na sammukhāvinayena ca aññena kenacīti dassetuṃ idamāraddhanti ācariyo .

Sativinayakathāvaṇṇanā

195. Dabbassa kammavācāya ‘‘ saṅgho imaṃ āyasmantaṃ dabban ’’ ti sammukhāniddeso natthi , tathāpi ‘‘ paṭhamaṃ dabbo yācitabbo ’’ ti vacanena sammukhākaraṇīyatā tassa siddhā .
Tathā aññatthāpi yathāsambhavaṃ leso veditabbo .
Sativepullappattassa dātabbo vinayo sativinayo .

Amūḷhavinayakathāvaṇṇanā

196-7.
‘‘ Yassa ummattakassa taṃtaṃvītikkamato anāpatti , tādisasseva amūḷhavinayaṃ dātuṃ vaṭṭatīti amūḷhassa kattabbavinayo amūḷhavinayo ’’ ti likhitaṃ , taṃ yuttaṃ ‘‘ saṅghoV0.471 gaggassa bhikkhuno amūḷhassa amūḷhavinayaṃM0.516 detī ’’ ti vacanato .
‘‘ Tīṇimāni , bhikkhave , adhammikāni amūḷhavinayassa dānānī ’’ ti imassa vibhaṅge ‘‘ na sarāmī ’’ ti vacanaṃ vītikkamakālaṃ sandhāya tassa vibhaṅgassa pavattattā .
Amūḷhavinayadānakāle panassa amūḷhatā vinicchitabbā .

Paṭiññātakaraṇakathāvaṇṇanā

200.‘‘ Appaṭiññāya bhikkhūnaṃ kammāni karontī ’’ ti ārabhantassa kāraṇaṃ vuttameva .
Paṭiññātena karaṇaṃ paṭiññātakaraṇaṃ .

Tassapāpiyasikākathāvaṇṇanā

207.‘‘ Tīhi , bhikkhave , aṅgehi samannāgataṃ tassapāpiyasikākamman ’’ ti ārabhitvā pañca aṅgāni dassetvā pāḷi gatā ,‘‘ sā peyyālena saṅkhipitvā gatāti ñātabban ’’ ti likhitaṃ .
Tathā sukkapakkhepi .

Tiṇavatthārakādikathāvaṇṇanā

214.‘‘ Sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitabban ’’ ti chandadānassa paṭikkhittattā pavāraṇakkhandhakaṭṭhakathāya ñca ‘‘ bhinnassa hi saṅghassa samaggakaraṇakāle , tiṇavatthārakasamathe , imasmiñca pavāraṇasaṅgaheti imesu tīsu ṭhānesu chandaṃ dātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .241) vuttattā idha āgantvā vā chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnāti idaṃ virujjhati viya khāyatīti ce ?
Na khāyati adhippāyaññūnaṃ .
Ayañhettha adhippāyo – visujjhitukāmehi sabbeheva sannipatitabbaṃ , asannipatitassa natthi suddhi chandadāyakassa .
Kevalaṃ taṃ kammaṃ sannipatitānaṃ sampajjati .
Aṭṭhakathāyaṃ visujjhitukāmānaṃ chandaṃ dātuṃ na vaṭṭatīti adhippāyo .
Itarathā pāḷiyā ca virujjhati .
‘‘ Ṭhapetvā ye na tattha hotī ’’ ti hi ayaṃ pāḷi sannipātaṃ āgantvā chandaṃ datvā ṭhitānaṃ atthitaṃ dīpeti .
Nissīmagate sandhāya vuttaṃ siyāti ce ?
Nissīmagate ṭhapetvā idha kiṃ , tasmā yo sāmaggīuposathe chandaṃ datvā tiṭṭhati ce , nānāsaṃvāsakabhūmiyaṃyeva tiṭṭhati , tassa chandadāyakassa pavāraṇasaṅgahopi natthi .
Yo ca tiṇavatthārakakamme nāgacchati , so tāhi āpattīhi na sujjhatīti veditabbaṃ .
Yassa etaṃ na ruccatiV0.472 , tassa parivāre vuttaparisato kammavipattilakkhaṇaṃM0.517 virujjhati , tattha hi kevalaṃ chandārahānaṃ chando anāhaṭo hoti sace , akataṃ tabbiparītena sampattidīpanatoti vuttaṃ hoti .
Tathā pattakallalakkhaṇampi virujjhati .
Tesu tīsu ṭhānesu kammappattāyeva sabbe , na tattha chandāraho atthīti ce ?
Na , catuvaggādikaraṇavibhājane avisesetvā chandārahassa āgatattā , taṃ sāmaññato vuttaṃ .
Idañca āveṇikalakkhaṇaṃ , teneva satipi diṭṭhāvikamme idaṃ paṭikuṭṭhakataṃ na hotīti ce ?
Na , nānattasabhāvato .
Idha hi ye pana ‘‘ na metaṃ khamatī ’ ti aññamaññaṃ diṭṭhāvikammaṃ karontī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .214) vacanato na saṅghassa diṭṭhāvikammaṃ kataṃ .
Tasmiṃ sati paṭikuṭṭhakatameva hoti .
Aññathā pubbabhāgā tā ñattiyo niratthikā siyuṃ , na ca parivāraṭṭhakathāyaṃ chandārahādhikāre nayo dinno .
Pavāraṇakkhandhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tīsu ṭhānesu chandaṃ dātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .241) vuttattā virujjhatīti ce ?
Na , aṭṭhakathāya pamāṇabhāve sati ‘‘ idha chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā ’’ tiādi vacane suddhikāmato eva gahite sabbaṃ na virujjhatīti eke .
‘‘ Āgantvā vā chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā , te āpattīhi na vuṭṭhahantī ’’ ti idaṃ na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Heṭṭhā ‘‘ sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitabban ’’ ti chandadānassa paṭikkhepavacanato aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tīsu ṭhānesu chandaṃ dātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vuttattā , andhakaṭṭhakathāya mpi tatheva vuttattā cāti ?
Na , ekajjhameva kamme karīyamāne yo idha ‘‘ suṇātu me , bhante , saṅgho , amhākaṃ … pe … gihipaṭisaṃyuttan ’’ ti sādhāraṇañattiṃ ṭhapetvā puna ‘‘ suṇantu me , āyasmantā ’’ tiādinā asādhāraṇañattiyo ṭhapetvā ‘‘ suṇātu me , bhante saṅgho , amhākaṃ … pe … evametaṃ dhārayāmī ’’ ti ekatopakkhikānaṃ sandhiyā katāya tadanantare kenaci karaṇīyena chandaṃ datvā gacchati , tassa āpattīhi vuṭṭhānaṃ natthi .
Aparesampi ekatopakkhikānaṃ abbhantare ṭhitattā vibhūtattā karaṇassa ayamatthova vutto .
Sādhāraṇavasena dutiyāya ñattiyā ṭhapitāya ye tasmiṃ khaṇe ñattidutiyakammavācāsu anāraddhāsu , apariyositāsu vā chandaṃ datvā gacchanti , tesampi na vuṭṭhāti eva .
Ye na tattha hontīti padassa ca ye vuttappakārena nayena tattha na hontīti attho gahetabbo .
Vuttappakāratthadīpanatthañca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā ’’ ti idamevaM0.518 avatvā ‘‘ ye pana tehi vā saddhiṃ āpattiṃ āpajjitvāpi tattha anāgatā , āgantvā vā chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā ’’ ti vuttaṃ , evaṃ pubbenāparaṃ sandhīyati .
‘‘ Pāḷiyā ca tattha diṭṭhāvikammena kammassa akuppatā veditabbā ’’ ti vuttaṃ .

Adhikaraṇakathāvaṇṇanā

220. CittuppādoV0.473 vivādo .
Vivādasaddopi kāraṇūpacārena kusalādisaṅkhyaṃ gacchati .
Taṃ sandhāya ‘‘ samathehi ca adhikaraṇīyatāya adhikaraṇan ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā vivādahetubhūtassa cittuppādassa vūpasamena sambhavassa saddassapi vūpasamo hotīti cittuppādassapi samathehi adhikaraṇīyatā pariyāyo sambhavati .
‘‘ Kusalacittā vivadantī ’’ ti vuttavivādepi ‘‘ vipaccatāya vohāro ’’ ti vuttaṃ , na vuttavacanahetuvasenāti veditabbaṃ .
222.‘‘ Āpattiñhi āpajjanto kusalacitto vā ’’ ti vacanato kusalampi siyāti ce ?
Na taṃ āpattādhikaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ , yo āpattiṃ āpajjati , so tīsu cittesu aññataracittasamaṅgī hutvā āpajjatīti dassanatthaṃ ‘‘ yaṃ kusalacitto āpajjatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yo ‘‘ paññattimattaṃ āpattādhikaraṇan ’’ ti vadeyya , tassa akusalādibhāvopi āpattādhikaraṇassa na yujjateva vivādādhikaraṇādīnaṃ viyāti ce ?
Na ,‘‘ natthāpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti iminā virodhasambhavato .
Anugaṇṭhipade pana ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ nāma tathāpavattamānaakausalacittuppādarūpakkhandhānametaṃ adhivacanaṃ .
Avasiṭṭhesu kusalābyākatapaññattīsu ‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’ ti vacanato paññattitāva paṭisiddhā kusalattike apariyāpannattā .
Kusalapaṭisedheneva tena samānagatikattā kiriyābyākatānampi paṭisedho veditabbo , kiriyābyākatānaṃ viya anugamanato vipākābyākatānampi paṭisedho katova hoti , tathāpi abyākatasāmaññato rūpakkhandhena saddhiṃ vipākakiriyābyākatānampi adhivacananti veditabban ’’ ti vuttaṃ .
Tattha ‘‘ kusalacittaṃ aṅgaṃ hotī ’’ ti vinaye apakataññuno sandhāya vuttaṃ appaharitakaraṇādike sati .
Tasmāti yasmāM0.519 ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vattuṃ na sakkā , tasmā kusalacittaṃ aṅgaṃ na hotīti attho .
Yadi evaṃ kasmā ‘‘ ticittaṃ tivedanan ’’ ti vuccatīti ce ?
Taṃ dassetuṃ ‘‘ nayidan ’’ tiādi āraddhanti eke .
Āpattisamuṭṭhāpakacittaṃ aṅgappahonakacittaṃ nāma .
‘‘ Ekantatoti yebhuyyenāti attho , itarathā virujjhati .
Kasmā ?
‘ Yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hotī ’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttattā ’’ ti vadanti .
Tena kiṃ ?
Vipāko natthi , kasmā ?
Ekantākusalattā , tasmā kathāva tattha natthi .
Yattha pana atthi , taṃ dassento ‘‘ yaṃ pana paṇṇattivajjan ’’ tiādimāha .
Asañcicca pana kiñci ajānantassa … pe … abyākataṃ hotīti bhikkhumhi kammaṭṭhānagatacittena nipanne , niddāyante vā mātugāmo ce seyyaṃ kappeti , tassa bhikkhuno vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ na hoti , tasmā tasmiṃ khaṇe seyyākārenaV0.474 vattamānarūpameva āpattādhikaraṇaṃ nāma .
Bhavaṅgacitte vijjamānepi eseva nayo .
Tasmiñhi khaṇe uṭṭhātabbe jāte anuṭṭhānato rūpakkhandhova āpatti nāma , na vipākena saddhiṃ .
Sace pana vadeyya , tassa evaṃvādino acittakānaṃ kusalacittaṃ āpajjeyya .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Eḷakalomaṃ gahetvā kammaṭṭhānamanasikārena tiyojanaṃ atikkamantassa , paṇṇattiṃ ajānitvā padaso dhammaṃ vācentassa ca āpajjitabbāpattiyā kusalacittaṃ āpajjeyyāti .
Āpajjatiyevāti ce ?
Nāpajjati .
Kasmā ?
‘‘ Natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vacanato .
Calito kāyo , pavattā vācā , aññatarameva aṅgan ti aññatarameva āpattīti attho .
Kevalaṃ paññattiyā akusalādibhāvāsambhavato āpattitā na yujjati .
Āpattiṃ āpajjanto tīsu aññatarasamaṅgī hutvā āpajjatīti dassanatthaṃ ‘‘ yaṃ kusalacitto ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho – pathavīkhaṇanādīsu kusalacittakkhaṇe vītikkamavasena pavattarūpasambhavato kusalacitto vā abyākatāpattiṃ āpajjati .
Tathā abyākatacitto vā abyākatarūpasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati , pāṇātipātādīsu akusalacitto vā akusalāpattiṃ āpajjati , rūpaṃ panettha abbohārikaṃ .
Supinapassanakālādīsu pāṇātipātādiṃ karonto sahaseyyādivasena āpajjitabbāpattiṃ āpajjanto akusalacittoM0.520 abyākatāpattiṃ āpajjatīti veditabbo .
Idaṃ vuccati āpattādhikaraṇaṃ akusalan ti akusalacittuppādo .
Porāṇagaṇṭhipadesu pana ‘‘ puthujjano kalyāṇaputhujjano sekkho arahāti cattāro puggale dassetvā tesu arahato āpattādhikaraṇaṃ abyākatameva , tathā sekkhānaṃ , tathā kalyāṇaputhujjanassa asañcicca vītikkamakāle abyākatameva .
Itarassa akusalampi hoti abyākatampi .
Yasmā cassa sañcicca vītikkamakāle akusalameva hoti , tasmā vuttaṃ ‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’ ti .
Sabbattha abyākataṃ nāma tassa vipākābhāvamattaṃ sandhāya evaṃnāmakaṃ jātan ’’ ti likhitaṃ , vicāretvā gahetabbaṃ .
224. Vivādo vivādādhikaraṇan ti yo koci vivādo , so sabbo kiṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma hotīti ekapucchā .
‘‘ Vivādo adhikaraṇan ti vivādādhikaraṇameva vivādo ca adhikaraṇañcāti pucchati .
Tadubhayaṃ vivādādhikaraṇamevāti pucchatīti vuttaṃ hotī ’’ ti porāṇagaṇṭhipade vuttaṃ .
Kesuci potthakesu ayaṃ pucchā natthi .
Yadi evaṃ imāya na bhavitabbaṃ vivādo vivādādhikaraṇaṃ , vivādādhikaraṇaṃ vivādo , vivādādhikaraṇaṃ vivādo ceva adhikaraṇañcāti pañcapañhāhi bhavitabbaṃ siyā .
Kesuci potthakesu tisso , kesuci catasso , pañca natthi .
Tattha dve vibhattā .
Itarāsu adhikaraṇaṃ vivādoti yaṃ kiñci adhikaraṇaṃ , vivādasaṅkhyamevaV0.475 gacchati , vivādo adhikaraṇan ti yo koci vivādo , so sabbo adhikaraṇasaṅkhyaṃ gacchatīti pucchati .
Esa nayo sabbattha .
228. Sammukhāvinayasmin ti sammukhāvinayabhāve .
230.‘‘ Antarenāti kāraṇenā ’’ ti likhitaṃ .
233. Ubbāhikāya khiyyanake pācitti na vuttā tattha chandadānassa natthitāya .
236. Tassa kho etan ti esoti attho ‘‘ etadaggan ’’ ti ettha viya .
238.‘‘ KāM0.521 ca tassa pāpiyasikā ’’ ti kira pāṭho .
242.‘‘ Kiccameva kiccādhikaraṇan ’’ ti vacanato apalokanakammādīnametaṃ adhivacanaṃ , taṃ vivādādhikaraṇādīni viya samathehi sametabbaṃ na hoti , kintu sammukhāvinayena sampajjatīti attho .
Samathakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā .