Padabhājanīyavaṇṇanā
172. Ussukkavacanan ti
M0.155 pākaṭasaddasaññā kira , samānakapadanti vuttaṃ hoti .‘‘ Sutvā bhuñjantī ’’ ti ettha viya sañcicca voropetukāmassa sañciccapadaṃ voropanapadassa ussukkaṃ , sañcetanā ca jīvitā voropanañca ekassevāti vuttaṃ hoti .
Na kevalaṃ cetasikamatteneva hoti , payogopi icchitabbo evāti dassetuṃ vuttānīti kira upatissatthero .
‘‘ Jānitvā sañjānitvā cecca abhivitaritvā ’’ ti vattabbe ‘‘ jānanto … pe … vītikkamo ’’ ti voropanampi dassitaṃ , tasmā byañjane ādaraṃ akatvā attho dassito .
Vītikkamasaṅkhātatthasiddhiyā hi purimacetanā atthasādhikā hoti .
Sabbasukhumaattabhāvan ti rūpaṃ sandhāya vuttaṃ , na arūpaṃ .
Attasaṅkhātānañhi arūpānaṃ khandhavibhaṅge ( vibha .1 ādayo ) viya idha oḷārikasukhumatā anadhippetā .
Mātukucchismin ti yebhuyyavacanaṃ , opapātikamanussepi pārājikameva , arūpakāye upakkamābhāvā taggahaṇaṃ kasmāti ce ?
Arūpakkhandhena saddhiṃ tasseva rūpakāyassa jīvitindriyasambhavato .
Tena sajīvakova manussaviggahopi nāma hotīti siddhaṃ .
Ettha mātukucchismin ti manussamātuyā vā tiracchānamātuyā vā .
Vuttañhi parivāre ( pari .480)–
‘‘ Itthiṃ
V0.138 hane ca mātaraṃ , purisañca pitaraṃ hane ;Mātaraṃ pitaraṃ hantvā , na tenānantaraṃ phuse ;
Pañhā mesā kusalehi cintitā ’’ ti .
Paṭhaman ti paṭisandhicittameva .
Ekabhavapariyāpannāya hi cittasantatiyā paṭisandhicittaṃ paṭhamacittaṃ nāma .
Cuticittaṃ pacchimaṃ nāma .
Aññathā anamatagge saṃsāre paṭhamacittaṃ nāma natthi vinā anantarasamanantaranatthivigatapaccayehi cittuppattiyā abhāvato .
Bhāve vā navasattapātubhāvadosappasaṅgo .
Ayaṃ sabbapaṭhamo manussaviggahoti kiñcāpi imaṃ jīvitā voropetuṃ na sakkā , taṃ ādiṃ katvā santatiyā yāva maraṇā uppajjanakamanussaviggahesu aparimāṇesu ‘‘ sabbapaṭhamo ’’ ti dissati .
Yadā pana yo manussaviggaho pubbāpariyavasena santatippatto hoti , tadā taṃ jīvitā voropetuṃ
M0.156 sakkā .Santatiṃ vikopento hi jīvitā voropeti nāma .
Ettha ca nānattanaye adhippete sati ‘‘ sabbapaṭhamo ’’ ti vacanaṃ yujjati , na pana ekattanaye santatiyā ekattā .
Ekattanayo ca idhādhippeto ‘‘ santatiṃ vikopetī ’’ ti vacanato , tasmā ‘‘ sabbapaṭhamo ’’ ti vacanaṃ na yujjatīti ce ?
Na , santatipaccuppannabahuttā .
Yasmā pana santati nāma anekesaṃ pubbāpariyuppatti vuccati , tasmā ‘‘ ayaṃ sabbapaṭhamo ’’ ti vutto , evamettha dvepi nayā saṅgahaṃ gacchanti , aññathā ‘‘ santatiṃ vikopetī ’’ ti idaṃ vacanaṃ na sijjhati .
Kiñcāpi ettha ‘‘ santatiṃ vikopetī ’’ ti vacanato santatipaccuppannameva adhippetaṃ , na addhāpaccuppannaṃ viya dissati , tathāpi yasmā santatipaccuppanne vikopite addhāpaccuppannaṃ vikopitameva hoti , addhāpaccuppanne pana vikopite santatipaccuppannaṃ vikopitaṃ hotīti ettha vattabbaṃ natthi .
Tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tadubhayampi voropetuṃ sakkā , tasmā tadeva sandhāya ‘ santatiṃ vikopetī ’ ti idaṃ vuttanti veditabban ’’ ti āha .
‘‘ Santatiṃ vikopetī ’’ ti vacanato pakatiyā āyupariyantaṃ patvā maraṇakasatte vītikkame sati anāpatti vītikkamapaccayā santatiyā akopitattā .
Vītikkamapaccayā ce āyupariyantaṃ appatvā antarāva maraṇakasatte vītikkamapaccayā āpatti , kammabaddho cāti no takkoti ācariyo .
‘‘ Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya , maraṇāya vā samādapeyya , ayampi pārājiko hoti asaṃvāso ’’ ti vacanato vā cetanākkhaṇe eva pārājikāpatti ekantākusalattā , dukkhavedanattā , kāyakammattā , vacīkammattā , kiriyattā cāti veditabbaṃ .
Sattaṭṭhajavanavāramattan ti sabhāgārammaṇavasena vuttaṃ , teneva ‘‘ sabhāgasantativasenā ’’ tiādi vuttaṃ
V0.139 .Attano paṭipakkhena samannāgatattā samanantarassa paccayaṃ hontaṃ yathā pure viya ahutvā dubbalassa .
Tan ti jīvitindriyavikopanaṃ .
Ītin ti sattavidhavicchikādīni yuddhe ḍaṃsitvā māraṇatthaṃ vissajjenti .
Pajjarakan ti sarīraḍāhaṃ .
Sūcikan ti sūlaṃ .
Visūcikan ti sukkhamātisāraṃvasayaṃ .
Pakkhandiyan ti rattātisāraṃ .
Dvattibyāmasatappamāṇe mahākāye nimminitvā ṭhitanāguddharaṇaṃ , kujjhitvā olokite paresaṃ kāye visamaraṇaṃ vā ḍāhuppādanaṃ vā payogo nāma .
Kecīti
M0.157 mahāsaṅghikā .Ayaṃ itthī .
Kulumbassāti gabbhassa .
Kathaṃ sā itarassāti ce ?
Tassa duṭṭhena manasānupakkhite so ca gabbho sā ca iddhīti ubhayampi saheva nassati , ghaṭaggīnaṃ bhedanibbāyanaṃ viya ekakkhaṇe hoti .
‘‘ Tesaṃ suttantikesu ocariyamānaṃ na sametī ’’ ti likhitaṃ ,‘‘ tesaṃ mataṃ gahetvā ‘ thāvarīnampi ayaṃ yujjatī ’ ti vutte tikavasena paṭisedhitabbanti apare ’’ ti vuttaṃ .
Sāhatthikanissaggiyapayogesu sanniṭṭhāpakacetanāya sattamāya sahuppannakāyaviññattiyā sāhatthikatā veditabbā .
Āṇattike pana sattahipi cetanāhi saha vacīviññattisambhavato sattasatta saddā ekato hutvā ekekakkharabhāvaṃ gantvā yattakehi akkharehi attano adhippāyaṃ viññāpeti , tadavasānakkharasamuṭṭhāpikāya sattamacetanāya sahajātavacīviññattiyā āṇattikatā veditabbā .
Tathā vijjāmayapayoge .
Kāyenāṇattiyaṃ pana sāhatthike vuttanayova .
Thāvarapayoge yāvatā parassa maraṇaṃ hoti , tāvatā kammabaddho , āpatti ca .
Tato paraṃ atisañcaraṇe kammabaddhātibahuttaṃ veditabbaṃ sati paraṃ maraṇe .
Pārājikāpatti panettha ekā .
Atthasādhakacetanā yasmā ettha ca dutiyapārājike ca labbhati , na aññattha , tasmā dvinnampi sādhāraṇā imā gāthāyo –
‘‘ Bhūtadhammaniyāmā ye , te dhammā niyatā matā ;
Bhāvidhammaniyāmā ye , teva aniyatā idha .
‘‘ Bhūtadhammaniyāmānaṃ , ṭhitāva sā paccayaṭṭhiti ;
Bhāvidhammaniyāmānaṃ , sāpekkhā paccayaṭṭhiti .
‘‘ Tenaññā hetuyā atthi , sāpi dhammaniyāmatā ;
Tassā phalaṃ aniyataṃ , phalāpekkhā niyāmatā .
‘‘ Evañhi
V0.140 sabbadhammānaṃ , ṭhitā dhammaniyāmatā ;Laddhadhammaniyāmā yā , sātthasādhakacetanā .
‘‘ Cetanāsiddhito pubbe , pacchā tassātthasiddhito ;
Avisesena sabbāpi , chabbidhā atthasādhikā .
‘‘ Āṇattiyaṃ
M0.158 yato sakkā , vibhāvetuṃ vibhāgato ;Tasmā āṇattiyaṃyeva , vuttā sā atthasādhikā .
‘‘ Micchatte vāpi sammatte , niyatāniyatā matā ;
Abhidhamme na sabbatthi , tattha sā niyatā siyā .
‘‘ Yā theyyacetanā sabbā , sahatthāṇattikāpi vā ;
Abhidhammanayenāyaṃ , ekantaniyatā siyā .
‘‘ Pāṇātipātaṃ nissāya , sahatthāṇattikādikā ;
Abhidhammavasenesā , paccekaṃ taṃ dukaṃ bhaje .
‘‘ Jīvitindriyupacchedo , cetanā ceti taṃ dvayaṃ ;
Na sāhatthikakammena , pagevāṇattikāsamaṃ .
‘‘ Jīvitindriyupacchedo , cetanā ceti taṃ dvayaṃ ;
Na sāhatthikakammena , pagevāṇattikāsamaṃ .
‘‘ Jīvitindriyupacchedakkhaṇe vadhakacetanā ;
Cirāṭhitāti ko dhammo , niyāmeti āpattikaṃ .
‘‘ Jīvitindriyupacchedakkhaṇe ce vadhako siyā ;
Mato sutto pabuddho vā , kusalo vadhako siyā .
‘‘ Kusalattikabhedo
V0.141 ca , vedanāttikabhedopi ;Siyā tathā gato siddho , sahatthā vadhakacetanā ’’ ti .
Yāni pana bījautukammadhammacittaniyāmāni pañca aṭṭhakathāya ānetvā nidassitāni , tesu ayamatthasādhakacetanā yogaṃ gacchatīti maññe ‘‘ ayaṃ atthasādhakacetanāniyamo natthī ’’ ti cetanānaṃ micchattasammattaniyatānampi natthibhāvappasaṅgato .
Bhajāpiyamānā yena , tena sabbepi yathāsambhavaṃ kammacittaniyāme bhajanti gacchantīti veditabbaṃ .
Jīvite ādīnavo maraṇavaṇṇadassane na vibhattova , idha pana saṅkappapade atthato ‘‘ maraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyo ’’ ti evaṃ avibhūtattā vibhatto , apākaṭattā , anoḷārikattā vā avibhāgā kāritā
M0.159 vā .Nayidaṃ vitakkassa nāman ti na vitakkasseva nāmaṃ , kintu saññācetanānampi nāmanti gahetabbaṃ .
Kaṅkhāvitaraṇiya mpi evameva vuttaṃ .
174. Kāyatoti vuttattā ‘‘ sattiñasū ’’ ti vattabbe vacanasiliṭṭhatthaṃ ‘‘ ususattiādinā ’’ ti vuttaṃ .
Anuddesike kammassārammaṇaṃ so vā hoti , añño vā .
Ubhayehīti kiñcāpi paṭhamappahāro na sayameva sakkoti , dutiyaṃ labhitvā pana sakkonto jīvitavināsanahetu ahosi , tadatthameva hi vadhakena so dinno , dutiyo pana aññena cittena dinno , tena suṭṭhu vuttaṃ ‘‘ paṭhamappahārenevā ’’ ti ,‘‘ cetanā nāma dāruṇāti garuṃ vatthuṃ ārabbha pavattapubbabhāgacetanā pakatisabhāvavadhakacetanā , no dāruṇā hotī ’’ ti ācariyena likhitaṃ .
‘‘ Pubbabhāgacetanā parivārā , vadhakacetanāva dāruṇā hotī ’’ ti vuttaṃ .
Yathādhippāyan ti ubhopi paṭivijjhati , sāhatthikopi saṅketattā na muccati kira .
Kiriyāviseso aṭṭhakathāsu anāgato .
‘‘ Evaṃ vijjha , evaṃ pahara , evaṃ ghāhehī ’ ti pāḷiyā sametīti ācariyena gahito ’’ ti vadanti .
Purato paharitvātiādi vatthuvisaṅketameva kira .
Etaṃ gāme ṭhitan ti puggalova niyamito .
Yo pana liṅgavasena ‘‘ dīghaṃ … pe … mārehī ’’ ti āṇāpeti aniyametvā .
Yadi niyametvā vadati ,‘‘ etaṃ dīghan ’’ ti vadeyyāti apare .
Ācariyā pana ‘‘ dīghanti vutte niyamitaṃ hoti , evaṃ aniyametvā vadati , na pana āṇāpako dīghādīsu aññataraṃ mārehīti adhippāyo ’’ ti vadanti kira .
‘‘ Attho pana cittena ekaṃ sandhāyapi aniyametvā āṇāpetī ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Itaro aññaṃ tādisaṃ māreti , āṇāpako muccatī ’’ ti vuttaṃ yathādhippāyaṃ na gatattā .
‘‘ Evaṃ dīghādivasenāpi cittena aniyamitassevāti yuttaṃ viya dissatī ’’ ti aññatarasmiṃ gaṇṭhipade likhitaṃ , suṭṭhu vīmaṃsitvā sabbaṃ
V0.142 gahetabbaṃ , okāsassa niyamitattāti ettha okāsaniyamaṃ katvā niddisanto tasmiṃ okāse nisinnaṃ māretukāmova hoti , sayaṃ pana tadā tattha natthi .Tasmā okāsena saha attano jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ na hoti , tena attanā mārāpito paro eva mārāpito .
Kathaṃ ?
Sayaṃ rasso ca tanuko ca hutvā pubbabhāge attānaṃ sandhāya āṇattikkhaṇe ‘‘ dīghaṃ rassaṃ
M0.160 thūlaṃ balavantaṃ mārehī ’’ ti āṇāpentassa cittaṃ attani tassākārassa natthitāya aññassa tādisassa jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati , tena mūlaṭṭhassa kammabaddho .Evaṃsampadamidanti daṭṭhabbaṃ .
Dūtaparamparāniddese āṇāpeti , āpatti dukkaṭassa .
Itarassa āroceti , āpatti dukkaṭassāti ācariyantevāsīnaṃ yathāsambhavaṃ ārocane , paṭiggaṇhane dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ .
Na vadhako paṭiggaṇhāti , tassa dukkaṭanti siddhaṃ hoti .
Taṃ pana okāsābhāvato na vuttaṃ .
Mūlaṭṭhena āpajjitabbāpattiyā hi tassa okāso aparicchinno , tenassa tasmiṃ okāse thullaccayaṃ vuttaṃ .
Vadhako ce paṭiggaṇhāti , mūlaṭṭho ācariyo pubbe āpannadukkaṭena saha thullaccayampi āpajjati .
Kasmā ?
Mahājano hi tena pāpe niyojitoti .
Idaṃ pana dukkaṭathullaccayaṃ vadhako ce tamatthaṃ na sāveti āpajjati .
Yadi sāveti , pārājikamevāpajjati .
Kasmā ?
Atthasādhakacetanāya abhāvā .
Anugaṇṭhipade pana ‘‘ paṭiggaṇhati , taṃ dukkaṭaṃ hoti .
Yadi evaṃ kasmā pāṭhe na vuttanti ce ?
Vadhako pana ‘ sādhu karomī ’ ti paṭiggaṇhitvā taṃ na karoti .
Evañhi niyame ‘ mūlaṭṭhassa kiṃ nāma hoti , kimassa dukkaṭāpattī ’ ti sañjātakaṅkhānaṃ tadatthadīpanatthaṃ ‘ mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassā ’’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Vadhako paṭiggaṇhāti āpatti dukkaṭassa , mūlaṭṭhassa ca āpatti thullaccayassā ’’ ti vuttaṃ na silissati , mūlaṭṭhena āpajjitabbāpattidassanādhikārattā vadhako paṭiggaṇhāti , āpatti dukkaṭassāti vuttaṃ .
Visakkiyadūtapadaniddese ‘‘ vattukāmatāya ca kicchenettha vatvā payojanaṃ natthīti bhagavatā na vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ pana ‘‘ mūlaṭṭhasseva dukkaṭan ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Tatrāyaṃ vicāraṇā – ācariyena āṇattena buddharakkhitena tadatthe saṅgharakkhitasseva ārocite kiñcāpi yo ‘‘ sādhū ’’ ti paṭiggaṇhāti , atha kho ācariyassevetaṃ dukkaṭaṃ visaṅketattā , na buddharakkhitassa , kasmā ?
Atthasādhakacetanāya āpannattā .
Teneva ‘‘ āṇāpakassa ca vadhakassa ca āpatti pārājikassā ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ , taṃ pana mūlaṭṭhena āpajjitabbadukkaṭaṃ ‘‘ mūlaṭṭhassa anāpattī ’’ ti iminā aparicchinnokāsattā na vuttaṃ .
Avisaṅkete
M0.161V0.143 ‘‘ mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassā ’’ ti vuttattā visaṅkete āpatti dukkaṭassāti siddhanti veditabbaṃ .‘‘ Vadhako paṭiggaṇhāti , āpatti dukkaṭassā ’’ ti idaṃ pana dukkaṭaṃ vadhakasseva .
So hi paṭhamaṃ āṇāpakaṃ buddharakkhitaṃ pārājikāpattiṃ pāpetvā sayaṃ jīvitā voropetvā āpajjissatīti kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘ so taṃ jīvitā voropeti , āṇāpakassa ca vadhakassa ca āpatti pārājikassā ’’ ti na vuttaṃ , tathāpi taṃ atthato vuttameva ,‘‘ yato pārājikaṃ paññattan ’’ ti pubbe vuttanayattā ca taṃ na vuttaṃ .
‘‘ So taṃ jīvitā voropeti , āpatti sabbesaṃ pārājikassā ’’ ti hi pubbe vuttaṃ .
Ettha pubbe ācariyantevāsikānaṃ vuttadukkaṭathullaccayāpattiyo paṭhamameva anāpannā pārājikāpattiyā āpannattā .
Tathāpi vadhakassa pārājikāpattiyā tesaṃ pārājikabhāvo pākaṭo jātoti katvā ‘‘ āpatti sabbesaṃ pārājikassā ’’ ti ekato vuttaṃ , na tathā ‘‘ āṇāpakassa , vadhakassa ca āpatti pārājikassā ’’ ti ettha .
Kasmā ?
Vadhakassa dukkaṭāpattiyā āpannattā .
So hi paṭhamaṃ dukkaṭāpattiṃ āpajjitvā pacchā pārājikaṃ āpajjati .
Yadi pana antevāsikā kevalaṃ ācariyassa garukatāya sāsanaṃ ārocenti sayaṃ amaraṇādhippāyā samānā pārājikena anāpatti .
Akappiyasāsanaharaṇapaccayā dukkaṭāpatti hoti eva , imassatthassa sādhanatthaṃ dhammapadavatthūhi migaluddakassa bhariyāya sotāpannāya dhanuususūlādidānaṃ nidassanaṃ vadanti eke .
Taṃ tittirajātakena ( jā .1.4.73 ādayo ) sameti , tasmā suttañca aṭṭhakathañca anulometīti no takkoti ācariyo .
Idha pana dūtaparamparāya ca ‘‘ itthannāmassa pāvada , itthannāmo itthannāmaṃ pāvadatū ’’ ti ettha avisesetvā vuttattā vācāya vā ārocetu , hatthamuddāya vā , paṇṇena vā , dūtena vā ārocetu , visaṅketo natthi .
Sace visesetvā mūlaṭṭho , antarādūto vā vadati , tadatikkame visaṅketoti veditabbaṃ .
Idāni imasmiṃyeva adhikāradvaye anugaṇṭhipade vuttanayo vuccati –
‘‘ vadhako paṭiggaṇhāti , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vadhakasseva āpatti , na āṇāpakassa buddharakkhitassa .
Yadi pana so vajjhamaraṇāmaraṇesu avassamaññataraṃ karoti , buddharakkhitassāṇattikkhaṇe eva pārājikadukkaṭesu aññataraṃ
M0.162 siyā .‘‘ Iti cittamano ’’ ti adhikārato ‘‘ cittasaṅkappo ’’ ti etthāpi iti-saddo viya ‘‘ vadhako paṭiggaṇhāti , mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassā ’’ ti adhikārato ‘‘ mūlaṭṭhassa āpatti dukkaṭassā ’’ ti vuttameva hoti .
Kasmā sarūpena na vuttanti ce ?
Tato cuttari nayadānatthaṃ .
‘‘ Mūlaṭṭhassa āpatti dukkaṭassā ’’ ti hi vutte mūlaṭṭhasseva vasena niyamitattā ‘‘ paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ hotī ’’ ti na ñāyati .
‘‘ Vadhako paṭiggaṇhāti , āpatti dukkaṭassā ’’ ti hi aniyametvā vutte sakkā ubhayesaṃ
V0.144 vasena dukkaṭe yojetuṃ .Tasmā eva hi aṭṭhakathācariyehi adhikāraṃ gahetvā ‘‘ saṅgharakkhitena sampaṭicchite mūlaṭṭhasseva dukkaṭanti veditabban ’’ ti vuttaṃ .
Paṭiggaṇhantassa neva anuññātaṃ , na paṭikkhittaṃ , kevalantu buddharakkhitassa aniyamitattā paṭikkhittaṃ , tassa pana pārājikadukkaṭesu aññataraṃ bhaveyyāti ayamattho dīpito , tasmā tampi suvuttaṃ .
Yasmā ubhayesaṃ vasena yojetuṃ sakkā , tasmā ācariyehi ‘‘ paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha mūlaṭṭho neva anuññāto ‘‘ mūlaṭṭhassā ’’ ti vacanābhāvato , na ca paṭikkhitto ‘‘ paṭiggaṇhantassa āpatti dukkaṭassā ’’ ti pāḷiyā abhāvato , paṭiggaṇhanapaccayā vadhakassa dukkaṭaṃ siyāti nayaṃ dātuṃ ‘‘ mūlaṭṭhassā ’’ ti pāḷiyaṃ avuttattā ‘‘ taṃ paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭan ’’ ti yaṃ vuttaṃ , tampi suvuttaṃ .
Tatra hi buddharakkhitassa paṭikkhittaṃ , vuttanayena pana tassa āpatti aniyatāti .
Kasmā pana aṭṭhakathāyaṃ anuttānaṃ paṭiggaṇhanapaccayā vadhakassa dukkaṭaṃ avatvā mūlaṭṭhasseva vasena dukkaṭaṃ vuttanti ce ?
Aniṭṭhanivāraṇatthaṃ .
‘‘ Saṅgharakkhitena sampaṭicchite paṭiggaṇhanapaccayā tassa dukkaṭan ’’ ti hi vutte anantaranayena sarūpena vuttattā idhāpi mūlaṭṭhassa thullaccayaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva hotīti āpajjati .
Iti taṃ evaṃ āpannaṃ thullaccayaṃ uttānanti taṃ avatvā paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ .
Anuttānattā aṭṭhakathāyanti imaṃ aniṭṭhaggahaṇaṃ nivāretuṃ ‘‘ mūlaṭṭhassevetaṃ dukkaṭan ’’ ti vuttaṃ .
Ācariyena hi vuttanayena paṭiggaṇhantassa dukkaṭampi uttānameva .
Uttānañca kasmā amhākaṃ khantīti vuttanti ce ?
Paṭipattidīpanatthaṃ .
‘‘ Piṭakattayādīsu appaṭihatabuddhiyopi ācariyā sarūpena pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca avuttattā evarūpesu nāma ṭhānesu evaṃ paṭipajjanti , kimaṅgaṃ pana mādisoti suhadayā kulaputtā anāgate vuttanayamanatikkamitvā saṅkaradosaṃ vivajjetvā
M0.163 vaṇṇanāvelañca anatikkamma paṭipajjantī ’’ ti ca aparehi vuttaṃ .Ayaṃ pana aṭṭhakathāya vā avuttattā evarūpesu nāma pāṭho ācariyena pacchā nikkhittattā kesuci potthakesu na dissatīti katvā sabbaṃ likhissāma .
Evaṃ sante paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyā , sañcarittapaṭiggahaṇamaraṇābhinandanesupi ca āpatti hoti , māraṇapaṭiggahaṇe kathaṃ na siyā , tasmā paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭaṃ , tenevettha ‘‘ mūlaṭṭhassā ’’ ti na vuttaṃ .
Purimanayepi cetaṃ paṭiggaṇhantassa veditabbameva , okāsābhāvena pana na vuttaṃ .
Tasmā yo yo paṭiggaṇhāti , tassa tassa tappaccayā āpattiyevāti ayamettha amhākaṃ khanti .
Yathā cettha , evaṃ adinnādānepīti .
175. Araho rahosaññīniddesā dīsu kiñcāpi pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāya ñca dukkaṭameva vuttaṃ , tathāpi tattha paramparāya sutvā maratūti adhippāyena ullapantassa uddese sati uddiṭṭhassa maraṇena āpatti
V0.145 pārājikassa , asati yassa kassaci maraṇena āpatti pārājikassa .‘‘ Itthannāmo sutvā me vajjhassa ārocetū ’’ ti uddisitvā ullapantassa visaṅketatā dūtaparamparāya vuttattā veditabbā .
Sace ‘‘ yo koci sutvā vadatū ’’ ti ullapati , vajjho sayameva sutvā marati , visaṅketattā na pārājikaṃ .
Yo koci sutvā vadati , so ce marati , pārājikaṃ .
‘‘ Yo koci mama vacanaṃ sutvā taṃ māretū ’’ ti ullapati , yo koci sutvā māreti , pārājikaṃ , sayameva sutvā māreti , visaṅketattā na pārājikanti evaṃ yathāsambhavo veditabbo .
176. Mūlaṃ datvā muccatīti ettha bhinditvā , bhañjitvā , cavitvā , cuṇṇetvā , aggimhi pakkhipitvā vā pageva muccatīti atthato vuttameva hoti .
Yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitan ti yesaṃ ñātakaparivāritānaṃ hatthato mūlaṃ tena bhikkhunā gahitaṃ , potthakasāmikahatthato pubbe dinnamūlaṃ puna gahetvā tesaññeva ñātakādīnaṃ datvā muccati , evaṃ potthakasāmikasseva santakaṃ jātaṃ hoti .
Anugaṇṭhipade pana ‘‘ sacepi so vippaṭisārī hutvā sīghaṃ tesaṃ mūlaṃ datvā muccatī ’’ ti vuttaṃ , taṃ yena dhanena potthako kīto , tañca dhanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Kasmā ?
Potthakasāmikahatthato dhane gahite potthake adinnepi muccanato .
Sace aññaṃ
M0.164 dhanaṃ sandhāya vuttaṃ , na yuttaṃ potthakassa attaniyabhāvato amocitattā .Sace potthakaṃ sāmikānaṃ datvā mūlaṃ na gaṇhāti , na muccati attaniyabhāvato amocitattā .
Sace potthakaṃ mūlaṭṭhena diyyamānaṃ ‘‘ taveva hotū ’’ ti appeti , muccati attaniyabhāvato mocitattā .
Etthāyaṃ vicāraṇā – yathā cetiyaṃ vā paṭimaṃ pokkharaṇiṃ setuṃ vā kiṇitvā gahitampi kārakassevetaṃ puññaṃ , na kiṇitvā gahitassa , tathā pāpampi yena potthako likhito , tasseva yujjati , na itarassāti ce ?
Na ,‘‘ satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā ’’ ti vacanato .
Parena hi katasatthaṃ labhitvā upanikkhipantassa pārājikanti siddhaṃ .
Evaṃ parena likhitampi potthakaṃ labhitvā yathā vajjho taṃ passitvā marati , tathā upanikkhipeyya pārājikanti siddhaṃ hotīti .
Cetiyādīti etamanidassanaṃ karaṇapaccayaṃ hi taṃ kammaṃ idaṃmaraṇapaccayanti evaṃ ācariyena vicāritaṃ .
Mama pana cetiyādinidassaneneva sopi attho sādhetabbo viya paṭibhāti .
Tattakā pāṇātipātāti ‘‘ ekāpi cetanā kiccavasena ‘ tattakā ’ ti vuttā satipaṭṭhānasammappadhānānaṃ catukkatā viyā ’’ ti likhitaṃ .
Pamāṇe ṭhapetvāti attanā adhippetappamāṇe .
‘‘ Kataṃ mayā evarūpe āvāṭe khaṇite tasmiṃ patitvā maratū ’’ ti adhippāyena vadhako āvāṭappamāṇaṃ niyametvā sace khaṇi , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ imasmiṃ āvāṭe ’’ ti .
Idāni khaṇitabbaṃ sandhāya ettakappamāṇassa aniyamitattā ‘‘ ekasmimpi kudālappahāre ’’ tiādi
V0.146 vuttaṃ , suttantikattherehi kiñcāpi upaṭhataṃ , tathāpi sanniṭṭhāpakacetanā ubhayattha atthevāti ācariyā .Bahūnaṃ maraṇe ārammaṇaniyame kathanti ce ?
Vajjhesu ekassa jīvitindriye ālambite sabbesamālambitameva hoti .
Ekassa maraṇepi na tassa sakalaṃ jīvitaṃ sakkā ālambituṃ na uppajjamānaṃ , uppannaṃ , nirujjhamānaṃ , atthitāyapāṇātipātacetanāva paccuppannārammaṇā , purejātārammaṇā ca hoti , tasmā tampi yujjati .
Pacchimakoṭiyā ekacittakkhaṇe purejātaṃ hutvā ṭhitaṃ taṃ jīvitamālambaṇaṃ katvā sattamajavanapariyāpannacetanāya opakkame kate atthato tassa sattassa sabbaṃ jīvitindriyamālambitaṃ , voropitañca hoti , ito panaññathā na sakkā ;
evameva pubbabhāge ‘‘ bahūpisatte māremī ’’ ti cintetvā sanniṭṭhānakāle visapakkhipanādīsu ekaṃ payogaṃ
M0.165 sādhayamānā vuttappakāracetanā tesu ekassa vuttappakāraṃ jīvitindriyaṃ ālambaṇaṃ katvā uppajjati , evaṃ uppannāya panekāya sabbepi te māritā honti tāya eva sabbesaṃ maraṇasiddhito , aññathā na sakkā voropetuṃ , ālambituṃ vā .Tattha ekāya cetanāya bahūnaṃ maraṇe akusalarāsi kathanti ce ?
Visuṃ visuṃ maraṇe pavattacetanānaṃ kiccakaraṇato .
Kathaṃ ?
Tā pana sabbā upapajjavedanīyāva honti , tasmā tāsu yāya kāyaci dinnāya paṭisandhiyā itarā sabbāpi ‘‘ tato balavatarakusalapaṭibāhitā ahosikamman ’’ tiādikoṭṭhāsaṃ bhajanti , punapi vipākaṃ janituṃ na sakkonti .
Aparāpariyavedanīyāpi viya taṃ paṭibāhitvā kusalacetanā paṭisandhiṃ deti , tathā ayampi cetanā anantarabhave eva paṭisandhidānādivasena tāsaṃ kiccalesakaraṇato ekāpi samānā ‘‘ rāsī ’’ ti vuttā .
Tāya pana dinnāya paṭisandhiyā atitikkho vipāko hoti .
Ayamettha visesotiādi anugaṇṭhipade papañcitaṃ .
Amaritukāmā vāti adhippāyattā opapātikamaraṇepi āpatti .
‘‘‘ Nibbattitvā ’ ti vuttattā patanaṃ na dissatīti ce ?
Opapātikattaṃ , patanañca ekamevā ’’ ti likhitaṃ .
Atha vā ‘‘ sabbathāpi anuddissevā ’’ ti vacanato ettha maratūti adhippāyasambhavato ‘‘ uttarituṃ asakkonto marati pārājikamevā ’’ ti suvuttaṃ .
Sace ‘‘ patitvā maratū ’’ ti niyametvā khaṇito hoti , opapātikamanusso ca nibbattitvā ṭhitaniyameneva ‘‘ uttarituṃ na sakkā ’’ ti cintetvā maratīti pārājikacchāyā na dissati , tena vuttaṃ ‘‘ uttarituṃ asakkonto ’’ ti .
So hi uttarituṃ asakkonto punappunaṃ patitvā marati , tena pātopi tassa siddho hotīti adhippāyo .
Tattha siyā – yo pana ‘‘ uttarituṃ asakkonto maratī ’’ ti vutto , so opātakhaṇanakkhaṇe arūpaloke jīvati .
Vadhakacetanā ca ‘‘ aniyato dhammo micchattaniyatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , rūpajīvitindriyaṃ mātughātikammassa pitughātikammassa arahantaghātikammassa
V0.147 ruhiruppādakammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.15.38 micchattaniyatattika ) vacanato rūpajīvitindriyārammaṇaṃ hoti , na ca taṃ arūpāvacarasattassatthi , na ca sā cetanā ‘‘ aniyato dhammo micchattaniyatassa dhammassa purejātapaccayena paccayo , ārammaṇapurejātaṃ vatthupurejātaṃ ārammaṇapurejātaṃ .Rūpajīvitindriyaṃ
M0.166 mātughātikammassa purejātapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.15.48 micchattaniyatattika ) vacanato anāgatārammaṇā hoti .Añño idha patitvā maraṇakasatto natthi , evaṃ sante vadhakacetanāya kiṃ ārammaṇanti ce ?
Yassa kassaci idha jīvanakasattassa paccuppannaṃ jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ .
Kiñcāpi so na marati , atha kho pāṇātipāto hoti eva .
Yathā kiṃ ‘‘ yathākkamena ṭhite satta jane ekena kaṇḍena vijjhitvā māremī ’’ ti pubbabhāge cintetvā sanniṭṭhānakāle tesu ekassa jīvitamārammaṇaṃ katvā kaṇḍaṃ vissajjeti , kaṇḍo taṃ virajjhitvā itare cha jane māreti , evaṃ santepi ayaṃ pāṇātipātī eva hoti , evamidhāpi ‘‘ yo kocī ’’ ti vikappentassa vadhakacetanā yassa kassaci jīvitārammaṇaṃ katvā pavattati , tasmiṃ amatepi itarassa vasena pāṇātipātī .
Sace arahā hutvā parinibbāyati , arahantaghātakova hoti .
Esa nayo sabbattha evarūpesu .
Ayameva hettha ācariyaparamparāgatā yutti vinicchayakathāti vuttaṃ .
Patanarūpaṃ pamāṇan ti ettha yathā mātuyā patitvā parivattaliṅgāya matāya so mātughātako hoti , na kevalaṃ purisaghātako , tasmā patanasseva vasena āpatti .
Kasmā ?
Patanarūpamaraṇarūpānaṃ ekasantānattā , tadeva hissa jīvitindriyaṃ , tassa hi parivattanaṃ natthi , itthipurisindriyāneva pavattiyaṃ nirujjhanuppajjanakāni , itthipurisoti ca tattha vohāramattameva , tasmā mātughātakova , na purisaghātakoti , yathā tassa patanarūpavasenāpatti , tathā idhāpi patanarūpavasena thullaccayaṃ ekasantānattāti ayaṃ paṭhamatheravāde yutti .
Dutiye kiñcāpi peto patito , yakkho ca , atha kho ahetukapaṭisandhikattā akusalavipākassa ‘‘ vāmena sūkaro hotī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .2.296; mahāni . aṭṭha .166) ettha vuttayakkhānaṃ paṭisandhi viya sabbarūpānaṃ sādhāraṇattā , amanussajātikattā ca tiracchānarūpena mate maraṇarūpavasena pācittiyaṃ , vatthuvasena lahukāpattiyā parivattanā hoti eva tatthajātakarukkhādichedanapācittiyaparivattanaṃ viya .
Ayameva yuttataro , tasmā pacchā vutto .
Pārājikassa pana manussajātiko yathā tathā vā patitvā yathā tathā vā maratu , pārājikameva garukattā .
Garukāpattiyā hi viparivattanā natthīti vuttaṃ .
Thullaccayaṃ
V0.148M0.167 tiracchāne , mate bhedassa kāraṇaṃ ;Sarūpamaraṇaṃ tisso , phusso maññeti aññathā .
Gaṇṭhipade pana ‘‘ dutiyavāde puthujjanassa patitvā arahattaṃ patvā marantassa vasena vutto ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Tiracchāne ’’ ti ettha keci vadanti ‘‘ devā adhippetā ’’ ti .
‘‘ Sakasakarūpeneva maraṇaṃ bhavati nāññathā ’’ ti ca vadanti .
Yakkhapetarūpena matepi eseva nayoti thullaccayanti attho .
‘‘ Tiracchānagatamanussaviggahamaraṇe viyā ’’ ti likhitaṃ .
Pahāraṃ laddhāti sattānaṃ māraṇatthāya katattā vuttaṃ .
177. Sādhu suṭṭhu maratūti vacībhedaṃ karoti .
Visabhāgarogoti sarīraṭṭho gaṇḍapīḷakādi .
178. Kāḷānusārīti ekissā latāya mūlaṃ kira .
Mahākacchapena katapupphaṃ vā .
Haṃsapupphan ti haṃsānaṃ pakkhapattaṃ .
Heṭṭhā vuttanayena sāhatthikāṇattikanayañhettha yojetvā kāyavācācittato samuṭṭhānavidhi dassetabbo .
Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .