Ekakavāravaṇṇanā
321. Ekuttarikanaye
V0.505M0.552 āpatti jānitabbāti ettha āpatti nāma kiṃ paramatthasabhāvā , udāhu na vattabbasabhāvāti ?Na vattabbasabhāvā .
Vuttañhi parivāre ‘‘ vatthu jānitabbaṃ , gottaṃ jānitabbaṃ , nāmaṃ jānitabbaṃ , āpatti jānitabbā ’’ ti etesaṃ padānaṃ vibhaṅge ‘‘ methunadhammoti vatthu ca gottañca .
Pārājikanti nāmañceva āpatti cā ’’ ti .
Nāmañca gottañca ‘‘ nāmagottaṃ na jīratī ’’ ti ( saṃ . ni .1.76) vacanato sammutimattaṃ , tasmā ‘‘ kusalattikavinimuttā na vattabbadhammabhūtā ekaccā sammuti evā ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ pana vuttaṃ samathakkhandhake ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ , siyā abyākatan ’’ ti ( cūḷava .222), taṃ ‘‘ vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalaṃ , siyā akusalaṃ , siyā abyākatan ’’ ti ( cūḷava .220) ettha viya pariyāyato vuttaṃ .
Atthato hi vivādo nāma ekacco sammutiviseso .
Yo cittasamaṅgino , so ‘‘ taṃ cittapariyāyena pana siyā kusalan ’’ tiādi vohāraladdho , tathā āpattādhikaraṇampīti daṭṭhabbaṃ .
Teneva vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ āpattiṃ āpajjamāno hi akusalacitto vā āpajjati kusalābyākatacitto vā ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ).
Aññathā samathehi adhikaraṇīyatā na sambhavati .
Na hi samathā kusalādiṃ akusalādiṃ vā adhikiccapavattanti , samathavasena vā kusalādi sammati .
Na ca kusalassa vivādassa , anuvādassa vā kusalādisamathehi vūpasametabbatā āpajjatīti tesaṃ adhikaraṇamattameva na sambhaveyya , tasmā adhikaraṇānaṃ , samathānañca kusalādibhāvo pariyāyadesanāya labbhati , no aññathā , teneva sammukhāvinaye viya āpattādhikaraṇe tikaṃ na pūritaṃ .
Sañcicca āpattiṃ āpajjamānassa yasmā sañcetanā ekantato akusalāva hoti .
Itarassa sacittakassa vā acittakassa vā tadābhāvamattaṃ upādāya ‘‘ abyākatan ’’ ti vuttaṃ .
Yathā hi ‘‘ tikkhattuṃ codayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya , iccetaṃ kusalan ’’ tiādīsu ( pārā .538) na kusalasaddo sukhavipāko ,‘‘ samparāyikānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ paṭighātāyā ’’ tiādīsu ( pari .498) na akusalā vā hoti .
Itarassa sacittakassa
M0.553 vā acittakassa vā tadābhāvamattaṃ upādāya ‘‘ abyākatan ’’ ti vuttaṃ .Yathā hi dvikkhattuṃ codayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya , yaṃ panettha ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ akusalan ’’ ti vuttaṃ , tassa
V0.506 vasena tadakusalato satta vinītavatthūni veditabbāni , tato cīvaranti sambhavato acīvarakā , antarāpattikā ca .Anantarikalakkhaṇappattassa vasena niyatā ca nāmāti veditabbaṃ .
Sammutiniddese garukalahukaniddesopi sambhavati .
Aññathā ‘‘ anantarāyikā paṇṇattivajjā , anavajjāpaṇṇattī ’’ ti ca vuttā .
Kuṭikāramahallakāpatti antarāyikā lokavajjasāvajjapaṇṇattito .
Sampajānamusāvādo omasavādādito garukādi na sambhaveyya , tato vā ayaṃ lahukādīti idaṃ sabbaṃ ekaccānaṃ ācariyānaṃ mataṃ ,‘‘ sabbaṃ ayuttan ’’ ti vadanti .
Kasmā ?
Yasmā ‘‘ pārājikanti nāmañceva āpatticā ’’ ti vacanena ce āpatti na vattabbadhammo siyā , vatthu ca na vattabbadhammo siyā gottena samānādhikaraṇabhāvena vuttattā , tasmā ‘‘ methunadhammo ’’ ti padaṃ ajjhācārasaṅkhātaṃ vatthuñca dīpeti .
Ajjhācāravaseneva āpattiyā laddhanāmaṃ asādhāraṇanāmattā ‘‘ gottan ’’ ti ca vuccatīti ayaṃ tattha attho .
‘‘ Āpattādhikaraṇassa kiṃ pubbaṅgamanti ?
Lobho pubbaṅgamo , doso , moho , alobho , adoso , amoho pubbaṅgamo ’’ ti ‘‘ kati hetūti ?
Cha hetū tayo akusalahetū , tayo abyākatahetū ’’ ti ca vuttattā nippariyāyeneva ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ , siyā abyākatan ’’ ti vuttaṃ .
Samathakkhandhake pana sandhāyabhāsitavasena tathā eva vuttaṃ .
Tasmā āpattādhikaraṇaṃ sabhāvato nippariyāyeneva akusalā cattāro khandhā , rūpaabyākatā ca honti .
‘‘ Natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti ( cūḷava .222) vuttattā kusalameva paṭikkhittaṃ , khīṇāsavānaṃ kiriyābyākataṃ nāma hotīti kusale paṭikkhitte kiriyābyākatampi paṭikkhittameva hoti .
Tasmiṃ paṭikkhitte sabbathā avāvaṭaṃ vipākābyākataṃ paṭikkhittameva hoti .
Nibbānābyākate vattabbameva natthīti eke , taṃ ayuttaṃ ‘‘ cha hetuyo ’’ ti vuttattā .
Kiñcāpi vuttaṃ sāmaññena , tathāpi vipākahetuyeva tattha adhippeto , na kiriyāhetu , te hi kusalasabhāvā ca , tasmā rūpaṃ , vipākābyākatañcāpatti .
Tattha akusalāpattito vinītavatthūni .
Itarassāpi ādito chādanā kusalacittatoti vuttaṃ
M0.554 hoti .Antarāyikaniyatasāvajjapaññattibhāvopi cassā vevacanavasena veditabbo paṇṇattivajjāya , sañcicca āpannāya ca , tasmā ‘‘ jīvitindriyaṃ siyā sārammaṇaṃ siyā anārammaṇan ’’ ti vacanaṃ viya ekantākusalaṃ anekantākusalañca lokavajjaṃ , ekantābyākataṃ bhūtārocanaṃ anekantābyākatañca sesaṃ paṇṇattivajjaṃ ekato sampiṇḍetvā ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyābyākatan ’’ ti vuttaṃ .
Samathakkhandhake pana paṇṇattivajjameva sandhāya tathā vuttaṃ .
Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ , gaṇṭhipade ca ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ , siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’ ti ettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabbo .
Yasmiñhi pathavikhaṇanādike
V0.507 āpattādhikaraṇe apakataññuno sandhāya appaharitakaraṇādikāle kusalacittaṃ aṅgaṃ hoti , khaṇanādipayogasaṅkhātaṃ rūpābyākataṃ āpattisamuṭṭhāpentaṃ hotīti adhippāyo ’’ ti .Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ atthāpatti kusalacitto āpajjati , kusalacitto vuṭṭhātī ’’ tiādi .
Tasmiñhi sati na sakkā vattuṃ ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti .
Yasmā āpattisamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti , tasmā na yidaṃ aṅgappahonakacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Yadi taṃ sandhāya vuttaṃ ,‘‘ siyā kusalan ’’ ti ca vattabbaṃ bhaveyya , na ca vuttaṃ .
Tasmā idaṃ pana sandhāya vuttaṃ – yaṃ tāva āpattādhikaraṇaṃ lokavajjaṃ , taṃ ekantato akusalameva , tattha ‘‘ siyā akusalan ’’ ti vikappo natthi .
Yaṃ pana paṇṇattivajjaṃ , taṃ yasmā sañcicca ‘‘ imaṃ āpattiṃ vītikkamāmī ’’ ti vītikkamantasseva akusalaṃ hoti , asañcicca pana kiñci ajānantassa sahaseyyādivasena āpajjato rūpavipākaṃ abyākataṃ hoti anuṭṭhānato .
Tasmā tassa paṇṇattivajjassa sañciccāsañciccavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ , siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti .
Sace pana koci vinaye apakataññū ‘‘ yaṃ kusalacitto āpajjati , idaṃ vuccati āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vadeyya , tassevaṃvādino acittakānaṃ eḷakalomādisamuṭṭhānānampi kusalacittasamaṅgikāle tāsaṃ āpattīnaṃ kusalacitto āpajjeyya , na vā āpajjati
M0.555 .Kiṃkāraṇaṃ ?
Na ca tattha vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ .
Attabhāvo sabhāvo pakatīti vuttaṃ hoti .
Kataraṃ pana tassā āpattiyā tadā aṅgasabhāvoti ?
Vuccate – kāyavacīviññattivasena pana calitassa kāyassa , pavattāya vācāya cāti etesaṃ dvinnaṃ calitappavattānaṃ kāyavācānaṃ aññatarameva aṅgasabhāvo , tañca rūpakkhandhapariyāpannattā abyākatanti .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Kāyo , vācā ca tadā āpattādhikaraṇanti vuttaṃ hoti .
Yā panettha akusalāpattikkhaṇe kāyavācāyo abyākatabhāvo , tā abbohārikā honti kāyavacīkammakāle manokammaṃ viya .
Tadā hi kāyavācāyo āpattikarādiṭṭhāne tiṭṭhanti .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ āpattikarā dhammā jānitabbā .
Kati mūlānīti cha āpattisamuṭṭhānāni mūlānī ’’ tiādi .
Yadā pana kāyavācāyo āpattiyā aṅgameva honti , tadā ‘‘ cittaṃ cittādhipateyyan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1 kāmāvacarakusalavaṇṇanā ) vacanaṃ viya pubbapayogānaṃ aparapayogassa paccayabhāvato āpattikarādipaññattiṃ na vijahanti .
Yathā tabbhāvepi ‘‘ āpattādhikaraṇassa kati vatthūnīti ?
Satta āpattikkhandhā vatthūni .
Kati bhūmiyoti ?
Satta āpattikkhandhā bhūmiyo ’’ ti vuttaṃ .
Tathā tabbhāvepi āpattikarā ‘‘ āpattisamuṭṭhānā ’’ icceva vuccantīti veditabbā .
Ettāvatā āpatti nāma cattāro akusalakkhandhā sañcicca vītikkamakāle
V0.508 bhūtārocanaṃ ṭhapetvā sabbāpi avisesato , visesato pana sabbāpi ekantākusalā akusalā , anekantākusalā pana giraggasamajjacittāgārasaṅghāniitthālaṅkāragandhavaṇṇakavāsitapiññākappabhedā , bhikkhuniādīnaṃ ummaddanaparimaddanappabhedā cāti dasappabhedā sakanāmehi paricchinditvā vatthujānanasacittakakāle eva akusalā , tadabhāvato acittakakāle vinā anāpattādhikaraṇena kammaṭṭhānādisīsena kusalacittena taṃ taṃ vatthuṃ vītikkamantassa āpatti kevalaṃ rūpaabyākatameva .Keci panettha ‘‘ appakāse ṭhāne kaṭisuttakasaññāya saṅghāṇiṃ , mattikāsaññāya gandhavaṇṇakādiṃ vā dhārentiyāpi āpatti , tasmā acittakāyevā ’’ ti vaṇṇayanti .
Te ‘‘ saṅghāṇiyā asaṅghāṇisaññāya dhāreti , āpatti pācittiyassā ’’ ti pāṭhābhāvaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā .
Surāpānāpatti pana acittakāpi ekantākusalāva .
Teneva
M0.556 ‘‘ majje amajjasaññī pivati , āpatti pācittiyassā ’’ ti ( pāci .328) vuttaṃ .Yasmā panettha ābādhapaccayāpi na sakkā vinā akusalena surāpānaṃ pātuṃ , tasmā yathāvuttesu anekantākusalesu viya lokavajjesu idha ‘‘ surāpānesu anāpatti ābādhapaccayā ’’ ti na vuttaṃ .
Sūpasaṃpākādi pana amajjameva .
Tattha kukkuccavinodanatthaṃ ‘‘ anāpattī ’’ ti vuttaṃ udakadantapoṇe viya .
Bhūtārocanāpatti rūpābyākatameva , acittakakāle sahaseyyādi rūpavipākābyākatameva , tattha supinanto vijjamānampi akusalaṃ anaṅgattā abbohārikaṃ hoti .
Kusale kathāva natthi anāpatti sabhāvattā kusalassa .
Tathā kiriyāti iminā nayena sabbattha yathāsambhavaṃ akusalaṃ vā suddharūpaṃ vā savipākaṃ vāti tidhā bhijjatīti ayamattho dassito hoti .
Tattha ṭhapetvā surāpānaṃ ekaccañca paṇṇattivajjaṃ , ekantākusalañca sacittakameva , bhūtārocanaṃ acittakameva , sesaṃ saha surāpānena anekantākusalaṃ lokavajjañca anekantābyākataṃ paṇṇattivajjañca yebhuyyena sacittakācittakanti sabbasikkhāpadaṃ tippabhedaṃ hoti .
Yaṃ panettha sacittakameva , taṃ methunādivatthujānanacitteneva sacittakaṃ , sabbaṃ sekhiyaṃ paṇṇattijānanacitteneva sacittakaṃ ‘‘ anādariyaṃ paṭiccā ’’ ti vacanatoti sacittakaṃ duvidhaṃ hoti .
Ekantācittakaṃ paṇṇattijānanacittābhāvena , na vatthujānanacittābhāvena .
Tadabhāvato ekantākusalaṃ surāpānaṃ , ekantābyākataṃ sañcarittaṃ , vatthujānanacittassa vā paṇṇattijānanacittassa vā ubhinnaṃ abhāvena acittakabhāvena acittakaṃ hoti .
Surāpānaṃ pana sacittakaṃ hoti vatthujānanacitteneva .
Ariyapuggalānaṃ itaresaṃ ubhinnaṃ vā aññatarassa bhāvena sesaṃ cittakācittakaṃ
V0.509 .Visesato ca vatthujānanacittābhāvena , apakataññuno paṇṇattijānanacittābhāvena vā acittakabhāvena acittakaṃ hoti .
Tattha ekantācittakañca sacittakañca ‘‘ acittaka ’’ micceva vuccati .
Ayaṃ tāva ‘‘ āpatti jānitabbā ’’ ti ettha vinicchayo .
Mūlavisuddhiyā antarāpattīti antarāpattiṃ āpajjitvā mūlāyapaṭikassanaṃ katvā ṭhitena āpannāpatti .
Ayaṃ agghavisuddhiyā antarāpattīti
M0.557 sambahulā āpattiyo āpajjitvā tāsu sabbacirapaṭicchannavasena agghasamodhānaṃ gahetvā vasantena āpannāpatti .‘‘ Punapi āpajjissāmī ’’ ti saussāheneva cittena .
‘‘ Ayaṃ bhikkhuniyā evā ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Pārājikamevā ’’ ti idañca bhūtavasena dassetuṃ vuttaṃ .
‘‘ Evaṃ desite pana yā kāci āpatti na vuṭṭhātīti apare , taṃ na gahetabban ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Dhammikassa paṭissavassa asaccāpane ’’ ti vuttattā adhammikapaṭissave dukkaṭaṃ na hoti .
‘‘ Pubbe suddhacittassa ‘ tumhe vibbhamathā ’ ti vutte ‘ sādhū ’ ti paṭissuṇitvā sace na vibbhamati anāpatti , evaṃ sabbatthā ’’ ti ca vuttaṃ .
‘‘ Āvikaro jānitabbo ’’ tipi pāḷi .
Kālena vakkhāmi , no akālenā ’’ tiādīsu pañcadasasu dhammesu .
Bhabbāpattikā nāma āpattiṃ āpajjituṃ bhabbā .