Rājādiyuvādigaṇarāsi
132. Rājādiyuvādīhā [ ka .189; rū .113; nī .390-1].
Rājādīhi
M0.89 yuvādīhi ca sissa ā hoti .Rājā gacchati .
133. Yonamāno [ ka .190; rū .114; nī .392].
Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno hoti vā .
Rājāno .
Vāti kiṃ ?
Caturo ca mahārājā .
Bho rāja , bho rājā , bhonto rājāno .
134. Vaṃmhānaṅa [ ka .188; rū .115; nī .393].
Rājādīnaṃ yuvādīnañca ānaṅa hoti vā aṃmhi .
Rājānaṃ , rājaṃ , rājāno , caturo ca mahārāje [ pe . va .11].
135. Nāsmāsu raññā [ ka .137,270; rū .116,120; nī .316,542].
Nā , smāsu rājassa raññā hoti vā .
Raññā , rājena .
136. Rājassi nāmhi [ nī .316].
Nāmhi rājassa i hoti .
Rājinā .
137. Sunaṃhisvu [ ka .169; rū .117; nī .357].
Su
M0.90 , naṃ , hisu rājassa uhoti vā .Rājūhi , rājūbhi , rājehi , rājebhi .
138. Raññoraññassarājino se [ ka .139; rū .118; nī .314].
Separe savibhattissa rājassa rañño , raññassa , rājino honti vā .
Rañño , raññassa , rājino .
Vāti kiṃ ?
Rājassa .
Rājūnaṃ , rājānaṃ .
139. Rājassa raññaṃ [ ka .136; rū .119; nī .315].
Naṃmhi rājassa raññaṃ hoti vā .
Raññaṃ , rājasmā , rājamhā , raññā , rājūhi , rājūbhi , rājehi , rājebhi , rañño , raññassa , rājino , rājassa vā , rājūnaṃ , rājānaṃ , raññaṃ .
140. Smiṃmhi raññerājini [ ka .138; rū .121; nī .317].
Smiṃmhi savibhattissa rājassa raññe , rājini honti vā .
Raññe , rājini , rājasmiṃ , rājamhi , rājūsu , rājesu .
141. Samāse vā .
Samāsaṭṭhāne sabbe te ādesā vikappena honti .
Cattāro mahārājā [ dī . ni .2.336], cattāro mahārājāno [ a . ni .3.37], devarājānaṃ , devarājaṃ , devarājāno , devarāje , cattāro ca mahārāje
M0.91 , maṇimhi passa nimmitaṃ [ jā .2.22.1394], kāsiraññā , kāsirājena , devarājūhi , devarājehi , kāsirañño , kāsirājassa , devarājūnaṃ , devarājānaṃ … pe … kāsiraññe , kāsirāje , devarājūsu , devarājesu .Mahāvuttinā rājato yonaṃ ino hoti ,‘‘ samantapāsādikā nāma , soḷasāsiṃsu rājino , ekūnatiṃse kappamhi , ito soḷasarājino [ apa . thera 1.12.54-55( ekūnatiṃsakappamhi , ito soḷasarājāno )], kusarājaṃ mahabbalaṃ [ jā .2.20.67], sālarājaṃva pupphitaṃ [ apa . thera 1.42.86], uḷurājaṃva sobhitaṃ , caturo ca mahārāje [ pe . va .11], yudhañcayo anuññāto , sabbadattena rājinā [ jā .1.11.81], tadā adāsi maṃ tāto , bimbisārassa rājino [ apa . therī .2.2.326], nikkhamante mahārāje , pathavī sampakampatha ’’ iccādīni pāḷipadāni .
Brahmā , brahmāno , bho brahma , bho brahmā .
‘ Ghabrahmāditve ’ ti gassa ettaṃ , bho brahme , bhonto brahmāno , brahmānaṃ , brahmaṃ , brahmāno .
142. Nāmhi [ ka .198; rū .123; nī .410].
Nāmhi brahmassa uhoti vā .
Brahmunā , brahmena , brahmehi , brahmebhi .
143. Brahmassu vā [ ka .198; rū .123; nī .410].
Sa , naṃsu brahmassa u hoti vā .
144. Jhalā sassa no [ ka .117; rū .124; nī .292].
Jha , lato sassa no hoti .
Brahmuno , brahmassa , brahmūnaṃ , brahmānaṃ .
145. Smā
M0.92 nāva brahmā ca [ ka .270; rū .120; nī .542].Attā ’ tumehi ca brahmato ca smāssa nā viya rūpaṃ hoti .
Brahmunā , brahmasmā , brahmamhā , brahmuno , brahmassa , brahmūnaṃ , brahmānaṃ .
‘ Kammādito ’ ti suttena smiṃno ni hoti , brahmasmiṃ , brahmamhi , brahmani , brahme , brahmesu .
Attā , attāno , bho atta , bho attā , bhonto attāno , attānaṃ , attaṃ , attāno .
‘ Nāsseno ’ ti vikappena nāssa enattaṃ , attanā , attena .
146. Suhisvanaka [ ka .211; rū .126; nī .439;. suhisunaka ( bahūsu )].
Su , hisu attā ’ tumānaṃ anto anaka hoti .
Attanehi , attanebhi , attehi , attebhi .
147. Nottātumā [ ka .213; rū .127; nī .440].
Attā ’ tumato sassa no hoti .
Attano , attassa , attānaṃ , attasmā , attamhā , attā , attanā , attanehi , attanebhi , attehi , attebhi , attano , attassa , attānaṃ , attasmiṃ , attamhi , attani , atte , attesu , attanesu .
Samāse pana purisādirūpaṃ hoti , pahito attā etenāti pahitatto , pahitattā , pahitattaṃ , pahitatte , pahitattena , pahitattehi , pahitattebhi , pahitattassa , pahitattānaṃ , pahitattasmā , pahitattamhā , pahitattā , pahitattehi , pahitattebhi , pahitattassa , pahitattānaṃ , pahitattasmiṃ , pahitattamhi , pahitatte , pahitattesu .
Ātumā
M0.93 , ātumāno , ātumānaṃ , ātumaṃ , ātumāno , ātumanā , ātumena , ātumanehi , ātumanebhi , ātumano , ātumassa , ātumānaṃ iccādi .Sakhā tiṭṭhati .
148. Āyo no ca sakhā [ ka .191; rū .130; nī .394].
Sakhato yonaṃ āyo ca no ca honti vā āno ca .
Sakhāno , sakhāyo .
149. Nonāsesvi [ ka .194; rū .131; nī .407].
No , nā , sesu sakhantassa i hoti vā .
Sakhino .
Suttavibhattena ttapaccayamhi ittaṃ ,‘‘ sakhittaṃ kareyya , sakhittaṃ na kareyyā ’’ ti [ theragā .1017( sakhitaṃ )] pāḷī .
150. Yosvaṃhismānaṃsvāraṅa [ ka .195-6; rū .133-4; nī .408-9; yosvaṃhisucāraṅa ( bahūsu )].
Yosu aṃ , hi , smā , naṃsu sakhantassa āraṅa hoti .
‘ Ṭoṭe vā ’ ti suttena ārādesato yonaṃ kamena ṭo , ṭe honti .
Sakhāro tiṭṭhanti .
‘ Ghabrahmāditve ’ ti gassa vikappena ettaṃ , bho sakha , bho sakhā , bho sakhe , hare sakhā kissa maṃ jahāsi [ jā .1.6.94].
‘‘ Sakhi , sakhīti dvayaṃ itthiyaṃ siddhan ’’ ti vuttiyaṃ vuttaṃ .
Bhonto
M0.94 sakhāno , bhonto sakhāyo , bhonto sakhino , bhonto sakhāro , sakhānaṃ , sakhāraṃ , sakhaṃ , sakhāno , sakhāyo , sakhino , sakhāre , sakhāro , sakhinā , sakhārena , sakhena , sakhārehi , sakhārebhi , sakhehi , sakhebhi , sakhissa , sakhino , sakhārānaṃ , sakhānaṃ . 151. Smānaṃsu vā [ ka .194,170; rū .120,131; nī .407,542].
Smā , naṃsu sakhantassa i hoti vā .
Sakhīnaṃ , sakhismā , sakhimhā , sakhā , sakhinā , sakhārasmā , sakhāramhā , sakhārā , sakhārehi , sakhārebhi , sakhehi , sakhebhi , sakhissa , sakhino , sakhārānaṃ , sakhānaṃ , sakhīnaṃ .
152. Ṭe smiṃno [ ka .192; rū .135].
Sakhato smiṃno ṭe hoti .
Niccatthamidaṃ suttaṃ .
Sakhe , sakhāresu , sakhesu .
‘‘ Netādisā sakhā honti , labbhā me jīvato sakhā ’’ ti [ jā .1.7.9] pāḷi .
Purisādinayena yonaṃ vidhi .
Samāse pana sabbaṃ purisādirūpaṃ labbhati ,‘‘ sabbamitto sabbasakho , pāpamitto pāpasakho ’’ ti [ dī . ni .3.253] ca pāḷi .
Pāpasakho , pāpasakhā , pāpasakhaṃ , pāpasakhe , pāpasakhena , pāpasakhehi , pāpasakhebhi … pe … pāpasakhasmiṃ , pāpasakhamhi , pāpasakhe , pāpasakhesu .
Yuvā gacchati .
153. Yonaṃ
M0.95 none vā [ ka .155,157; rū .137,140; nī .335,343].Yuva , pumādīhi paṭhamā , dutiyāyonaṃ kamena no , ne honti vā .
154. Nonānesvā [ ka .157; rū .140; nī .343].
No , nā , nesu yuvādīnaṃ anto ā hoti vā .
Yuvāno , yuvānā , yuvā , he yuva , he yuvā , he yuvāno , he yuvā vā , yuvānaṃ , yuvaṃ , yuvāne , yuve , yuvena , yuvānā .
155. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa [ ka .157; rū .140; nī .337-9,343].
Yuva , pumādīnaṃ anto ānaṅa hoti vā su , hisu .
Yuvānehi , yuvehi , yuvānebhi , yuvebhi , yuvassa .
156. Yuvā sassino .
Yuvato sassa ino hoti vā .
Yuvino , yuvānaṃ , yuvasmā , yuvamhā .
157. Smāsmiṃnaṃ nāne [ ka .156-7-8; rū .140-2-3].
Yuva , pumādīhi smā , smiṃnaṃ nā , ne honti vā .
‘ Nonānesvā ’ ti nāmhi āttaṃ .
Yuvānā , yuvānehi , yuvānebhi , yuvehi , yuvebhi , yuvassa , yuvino , yuvānaṃ , yuvasmiṃ , yuvamhi , yuve , yuvāne , yuvānesu , yuvesu .
Rūpasiddhiyaṃ pana ‘‘ maghava , yuvādīnamantassa ānādeso hoti vā sabbāsu vibhattīsū ’’ ti [ rū .140; nī .343] vuttaṃ .
Pumā
M0.96 , pumāno , he puma , he pumā . 158. Gassaṃ [ ka .153; rū .138; nī .333].
Pumato gassa aṃ hoti vā .
He pumaṃ , he pumāno , pumānaṃ , pumaṃ , pumāne , pume .
159. Nāmhi [ ka .159; rū .139; nī .340].
Nāmhi pumantassa ā hoti vā .
Pumānā , pumena .
160. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca [ ka .157,159; rū .139,140; nī .338,140].
Nāmhi ca sa , smāsu ca puma , kamma , thāmaddhānaṃ anto u hoti vā .
Pumunā , pumānehi , pumānebhi , pumehi , pumebhi , pumassa , pumuno , pumānaṃ , pumasmā , pumamhā , pumānā , pumunā , pumānehi , pumānebhi , pumehi , pumebhi , pumuno , pumassa , pumānaṃ , pumasmiṃ , pumamhi , pume .
161. Pumā [ ka .156; rū .142; nī .336].
Pumato smiṃno ne hoti vā .
‘ Nonānesvā ’ ti pumantassa āttaṃ .
Pumāne .
162. Sumhā ca [ ka .158; rū .143; nī .339].
Sumhi pumantassa ā ca hoti āne ca .
Pumānesu , pumāsu , pumesu .
Si
M0.97 , yonaṃ purisādividhi ca hoti ,‘‘ yathā balākayonimhi , na vijjati pumo sadā [ apa . thera 1.1.511], soḷasitthisahassānaṃ , na vijjati pumo tadā [ cariyā 3.49], itthī hutvā svajja pumomhi devo [ dī . ni .2.354], thiyo tassa pajāyanti , na pumā jāyare kule ’’ ti [ jā .1.8.54] pāḷī .Maghavasaddo yuvasaddasadisoti rūpasiddhiyaṃ [ rū .66] vuttaṃ , guṇavādigaṇikoti saddanītiyaṃ [ nī . pada .220] icchito .
Aghanti dukkhaṃ pāpañca vuccati , na aghaṃ maghaṃ , sukhaṃ puññañca , magho iti purāṇaṃ nāmaṃ assa atthīti maghavāti [ saṃ . ni .1.259] attho pāḷiyaṃ dissati .
Thāmasaddo purisādigaṇo , thāmena , thāmunā , thāmassa , thāmuno , thāmasmā , thāmamhā , thāmā , thāmunā , thāmassa , thāmuno .
Sesaṃ purisasamaṃ .
Addhā vuccati kālo .
Nādyekavacanesu-dīghena addhunā , addhanā , addhena , dīghassa addhuno , addhussa , addhassa , addhunā , addhumhā , addhusmā , addhā , addhamhā , addhasmā , addhuno , addhussa , addhassa , addhani , addhe , addhamhi , addhasminti cūḷamoggallāne āgataṃ .
Sesaṃ yuvasadisaṃ .
Upaddhavācako addhasaddo idha na labbhati , ekaṃsatthavācako ca nipāto eva .
‘‘ Addhānamaggappaṭipanno ’’ tiādīsu addhānasaddo pana visuṃ siddho napuṃsakaliṅgova .
Muddhasadde ‘‘ muddhā te phalatu sattadhā , muddhā me phalatu sattadhā ’’ iccādīsu [ jā .1.16.295; dha . pa . aṭṭha .1. tissattheravatthu ] siro vuccati ,‘‘ pabbatamuddhaniṭṭhito ’’ iccādīsu [ dī . ni .2.70] matthakaṃ vuccati , tadubhayaṃ idha labbhati , smiṃvacane muddhanīti siddhaṃ , sesaṃ yuvasamaṃ .
Bālavācako pana purisanayo .
Hatthamuṭṭhivācako itthiliṅgo .
Asmā vuccati pāsāṇo , usmā vuccati kāyaggi , bhismā vuccati bhayānako mahākāyo .
Tattha
M0.98 asmasadde ‘‘ taṃ te paññāya bhindāmi , āmaṃ pakkaṃva asmanā [ su . ni .445], mā tvaṃ cande khali asmanī ’’ ti pāḷī .Sesaṃ yuvasamaṃ .
Usmā , bhismāsaddāpi yuvasadisāti vadanti .
Cūḷamoggallāne muddha , gāṇḍīvadhanva , aṇima , laghimādayo ca asmasadisāti vuttaṃ .
Yattha suttavidhānaṃ na dissati , tattha mahāvuttinā vā suttavibhattena vā rūpaṃ vidhiyati .
Iti rājādiyuvādigaṇarāsi .
Akārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ .