Issues
Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha

Dvibhāvasandhi

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Dvibhāvasandhi

Atha dvibhāvasandhi dīpiyate .
Dvibhāvo tividho .
Tattha pakkamo , parakkamo iccādi byañjanadvittaṃ nāma .
Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati iccādi vibhatyantapadadvittaṃ nāma .
Titikkhā , tikicchā , jagamā , jagamu iccādi dhātupadadvittaṃ nāma .
53. Saramhā dve [ ka .28; rū .40; nī .67].
Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti .
Tattha saramhā pa , pati , paṭīnaṃ passa dvittaṃ –
Appamādo , idhappamādo , vippayutto , sammappadhānaṃ , appativattiyaṃ dhammacakkaṃ [ mahāva .17], suppatiṭṭhito , appaṭipuggalo , vippaṭisāro , suppaṭipanno iccādi .
Saramhāti kiṃ ?
Sampayutto .
Kī , kudha , kamu , kusa , gaha , juta , ñā , si , su , sambhu , sara , sasa iccādīnaṃ dhātūnañca , u , du , nipubbānaṃ padānañca ādibyañjanassa dvittaṃ .
KīM0.46 –
Vikkināti , vikkayo , dhanakkīto .
Kudha –
Akkuddho , akkodho .
Kamu –
Abhikkamati , abhikkamo , abhikkanto , akkamati , akkamo , akkanto , parakkamati , parakkamo , vikkamati , vikkamo , okkamati , okkanto .
Kusa –
Akkosati , akkoso .
Gaha –
Paggaṇhāti , paggaho , viggaho , pariggaho , anuggaho .
Juta –
Ujjotati , vijjotati .
Ñā –
Aññā , paññā , abhiññā , pariññā , viññāṇaṃ , sabbaññutaññāṇaṃ , rattaññū , atthaññū , dhammaññū .
Si –
Atissayo , bhūmassito , gehassito .
Su –
Appassuto , bahussuto , vissuto , assavo , anassavo .
SambhuM0.47 –
Passambhati , passaddhi , passaddho .
Sara –
Anussarati , anussati , anussaro .
Sasa –
Assasati , assasanto , assāso , passāso .
Saja –
Vissajjeti , vissajjanto , vissaggo .
Caja –
Pariccajati , pariccajanto , pariccāgo iccādi .
Upubbe –
Ukkaṃsati , ukkaṃso , uggaho , uccāreti , uccāro , uccayo , samuccayo , ujjalo , samujjalo , uṇṇamati , uttarati iccādi .
Dupubbe –
Dukkaṭaṃ , dukkaraṃ , duggati , duccaritaṃ , duttaro , duddamo , dunnayo , dupposo , dubbalo , dummaggo , dullabho iccādi .
Nipubbe –
Nikkamo , nikkhanto , niggato , niccoro , nijjaro , niddoso , nippāpo , nimmito , nimmāno , niyyānaṃ , nillolo , nibbānaṃ , nissayo iccādi .
Tika , taya , tiṃsānaṃ tassa dvittaṃ –
Kusalattikaṃ , vedanattikaṃ , vatthuttayaṃ , ratanattayaṃ , dvattiṃsaṃ , tettiṃsaṃ .
CatuM0.48 , chehi parabyañjanassa dvittaṃ –
Catubbidhaṃ , catuddasa , catuddisaṃ , catuppadaṃ , chabbidhaṃ , channavuti .
Vā tveva ?
Catusaccaṃ , chasataṃ .
Santassa satte parabyañjanassa niccaṃ dvittaṃ –
Sajjano , sappuriso , saddhammo , santassa bhāvo sattā , sabbhāvo .
Vassa batte bassa dvittaṃ –
Sīlabbataṃ , nibbānaṃ , nibbutaṃ iccādi pubbe vuttameva .
Vatu , vaṭu iccādīnaṃ antabyañjanassa dvittaṃ –
Vattati , pavattati , nivattati , saṃvattati , vaṭṭati , vivaṭṭati .
Saṃmhā anuno nassa dvittaṃ –
Samannāgato , samannāhāro , samannesati .
Aññatrapi –
Sīmaṃ sammanneyya [ mahāva .139], sīmaṃ sammannituṃ [ mahāva .138], sīmaṃ sammannati [ mahāva .139], sampaṭicchannaṃ , cīvaracetāpannaṃ , catunnaṃ , pañcannaṃ .
Iti sadisadvittarāsi .
54. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā [ ka .44,29; rū .24; nī .57,68,74,77-8,80,82-3,91,122].
Vagge catuttha , dutiyesu paresu kamena tatiya , paṭhamā esaṃ catuttha , dutiyānaṃ dvibhāvaṃ gacchanti , dutiyabhāvaṃ gacchantīti attho .
‘ Saramhā dve ’ ti suttena vā ‘ vaggalasehi te ’ iccādīhi vā dutiya , catutthānampi sadisatte jāte puna iminā suttenaM0.49 ādidutiyassa paṭhamattaṃ , ādicatutthassa tatiyattañca jātaṃ .
Tattha kavagge –
Ākkhātaṃ , pakkhittaṃ , pakkhepo , rūpakkhandho , vedanākkhandho , dhātukkhobho , āyukkhayo , nakkhamati .
‘ Vaggalasehi te ’ ti suttavidhāne –
Pamukhe sādhu pāmokkhaṃ , paggharati , ugghosati , nigghoso .
Cavagge –
Acchādeti , acchindati-saṃyoge rassattaṃ , pacchādeti , pacchindati , setacchattaṃ , rukkhacchāyā , tathassa bhāvo tacchaṃ , rathassa hitā racchā , pajjhāyati , ujjhāyati , nijjhāyati , paṭhamajjhānaṃ , dutiyajjhānaṃ , ajjhokāso , bojjhaṅgo , dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ , bujjhati , bujjhitabbaṃ , bojjhaṃ , paṭivijjha , paṭivijjhiya , paṭivijjhitvā iccādi .
Ṭavagge –
Yatraṭṭhitaṃ , tatraṭṭhito , uṭṭhito , niṭṭhito , thalaṭṭho , jalaṭṭho , vuḍḍho iccādi .
Tavagge –
Sumanatthero , yasatthero , avatthā , avatthānaṃ , vitthāro , abhitthuto , vitthambhito , uddharati , uddharaṇaṃ , uddhaṭaṃ , niddhāreti , niddhāraṇaṃ , niddhāritaṃ , niddhano , niddhuto , niddhoto iccādi .
Pavagge –
Vippharati , vippharaṇaṃ , vipphāro , apphoṭeti , mahapphalaṃ , nipphalaṃ , madhupphāṇitaṃ , vibbhamati , vibbhamo , ubbhataṃ , nibbhayaṃ , dubbharo , sabbhāvoM0.50 , usabhassa bhāvo osabbhaṃ , labbhati , ārabbho , ārabbha , ārabbhitvā iccādi .
Idhapi u , du , nito parapadānaṃ ādibyañjanassa dvittaṃ visesato icchanti .
Iti visadisadvittarāsi .
55. Vicchābhikkhaññesu dve [ caṃ .6.3-1; pā .8.1.1,4].
Vicchāyaṃ abhikkhaññe ca anekatthassa ekapadassa dve rūpāni honti .
Bhinne atthe kriyāya vā dabbena vā guṇena vā byāpituṃ icchā vicchā .
Punappunakriyā abhikkhaññaṃ .
Vicchāyaṃ tāva –
Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati .
Gāme gāme sataṃkumbhā , gāmo gāmo ramaṇiyo , gehe gehe issaro , rasaṃ rasaṃ bhakkhayati , kriyaṃ kriyaṃ ārabhate .
Ānupubbiyepi vicchāva gamyate –
Mūle mūle thūlā , agge agge sukhumā , jeṭṭhaṃ jeṭṭhaṃ anupavesetha , imesaṃ devasikaṃ māsakaṃ māsakaṃ dehi , mañjūsakarukkho pupphaṃ pupphaṃ pupphati , ime janā pathaṃ pathaṃ accenti , sabbe ime aḍḍhā , katarā katarā imesaṃ aḍḍhatā , katamā katamā imesaṃ aḍḍhatā .
Abhikkhaññe –
Bhattaṃ pacati pacati , apuññaṃ pasavati pasavati , bhutvā bhutvā nippajjanti , paṭaṃ paṭaṃ karoti , paṭapaṭāyati , ekamekaṃ , ekamekāni iccādīsu vicchāsu pubbapade syādilopo .
56. Sabbādīnaṃ vītihāre .
AtikkammaM0.51 haraṇaṃ atihāro , na atihāro vītihāro , aññamaññassa antoyeva haraṇantiattho , vītihāratthe gamyamāne sabbādīnaṃ sabbanāmānaṃ dve rūpāni honti , pubbassekassa ca syādilopo .
Ime dve janā aññamaññassa upakārakā , itarītarassa upakārakā , aññamaññaṃ passanti , aññamaññassa denti , aññamaññassa apenti , aññamaññassa dhanaṃ , aññamaññe nissitā .
57. Yāvatātāvaṃ sambhame [ caṃ .6.3.14; pā .8.1.12; yāvabodhaṃ sambhame ( bahūsu )].
Yaṃ parimāṇamassāti yāvaṃ .
Taṃ parimāṇamassāti tāvaṃ .
Punappunaṃ bhamanaṃ pavattanaṃ sambhamo .
Turitena vacīpayogena taṃ taṃ upāyadīpanaṃ sambhamo , āmeḍitameva vuccati , sambhame gamyamāne yāvatā yattakena padena so attho paññāyati , tattakaṃ padaṃ payujjate , dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā taduttari vā udīriyatetyattho .
Yathābodhaṃ sambhametipi pāṭho , soyevattho .
Bhaye , kodhe , pasaṃsāyaṃ , turite , kotūhale ’ cchare .
Hāse , soke , pasāde ca , kare āmeḍitaṃ budho .
Tattha bhaye –
Sappo sappo , coro coro –
Kodhe –
Vijjha vijjha , pahara pahara .
Pasaṃsāyaṃ –
Sādhu sādhu .
TuriteM0.52 –
Gaccha gaccha .
Kotūhale –
Āgaccha āgaccha .
Acchare –
Aho buddho aho buddho .
Hāse –
Abhikkamatha vāseṭṭhā abhikkamatha vāseṭṭhā [ dī . ni .2.210].
Soke –
Kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka [ saṃ . ni .4.120].
Pasāde –
Abhikkantaṃ bho gotama abhikkantaṃ bho gotama [ ma . ni .2.106] iccādi .
Tikkhattuṃudānaṃ udānesi ‘‘ namo tassa bhagavato ’’[ ma . ni .2.357] iccādi .
Iti padavākyadvittarāsi .
Dvibhāvasandhirāsi niṭṭhito .