Ākārantadhāturūpa
Ito paṭṭhāya sarantadhātuyo sarānukkamena , byañjanantadhātuyo akkharānukkamena vuccante .
Kaccāyanaganthe anekassaradhātuyo idha byañjanantadhātuyo nāma .
Tasmā idha dhātvantasaralopakiccaṃ nāma natthi .
Khā , khyā-kathane , gā-sadde , ghā-gandhopādāne , ñā-paññāyane avabodhane ca , ṭhā-gatinivattiyaṃ , tā-pālane , thā-ṭhāne
M0.383 , dā-dāne , dhā-dhāraṇe , pā-pāne , phā-vuddhiyaṃ , bhā-dittiyaṃ , mā-māne , yā-gatiyaṃ , lā-ādāne chedane ca , vā-gati , bandha , gandhanesu , sā-assādane tanukaraṇe antakammani ca , hā-cāge , nhā-soceyye .Tyādyuppatti , kattarilo , mahāvuttinā sare pare ādantamhā kvaci yāgamo , akkhāti .
Parassaralopo , akkhāyati , kriyaṃ ākhyāti , ākhyāyati , jātiṃ akkhāhi pucchito [ su . ni .423], saṅgāyati , saṅgāyiṃsu mahesayo [ vi . va . aṭṭha . ganthārambhakathā ], gandhaṃ ghāyati , paññāyati , paññāyanti , paññāyatu , paññāyantu .
Kamme kyo , dhammo ñāyati , dhammā ñāyanti , viññāyati , viññāyanti .
Payojakabyāpāre-ṇāpi , ñāpeti , ñāpenti , ñāpayati , ñāpayanti .
Kamme-ñāpīyati , ñāpīyanti , ṭhāti , ṭhānti , opupphā padmā ṭhānti , mālāva ganthitā ṭhānti , dhajaggāneva dissare [ jā .2.22.1989].
605. Ñcīlasse [ ka .510; rū .487; nī .1023].
Ñānubandhassa īāgamassa ca kattari vihitassa lapaccayassa ca kvaci ettaṃ hotīti lassa ettaṃ .
Adhiṭṭheti , adhiṭṭhenti .
606. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā [ ka .468-9; rū .492-4; nī .949].
Ṭhā , pānaṃ tiṭṭha , pivā honti nta , māna , tyādīsu .
Tiṭṭhati , tiṭṭhanti .
607. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci [ ka .517; rū .488; nī .1105].
Pādayo
M0.384 upasaggā pādi nāma , pādito parassa ṭhāssa ṭhaho hoti vā kvaci .Saṇṭhahati , saṇṭhahanti , saṇṭhāti , saṇṭhānti , upaṭṭhahati , upaṭṭhahanti , upaṭṭhāti , upaṭṭhānti .
Kamme –
608. Aññādissi kye [ ka .502; rū .493; nī .1015;‘ aññādissāsīkye ’( bahūsu )].
Ñādito aññassa ākārantakriyatthassa i hoti kye paramhi .
Adhiṭṭhīyati , adhiṭṭhīyanti , upaṭṭhīyati , upaṭṭhīyanti .
Aññādissāti kiṃ ?
Ñāyati , ñāyanti , ākkhāyati , ākkhāyanti , ākhyāyati , ākhyāyanti .
Ṇāpimhi-patiṭṭhāpeti , patiṭṭhāpenti , patiṭṭhāpayati , patiṭṭhāpayanti .
Ajjhattanimhi vikappena sāgamo , aṭṭhāsi , patiṭṭhāsi , adhiṭṭhahi , adhiṭṭhāsi , adhiṭṭhesi , saṇṭhahi , saṇṭhāsi , upaṭṭhahi , upaṭṭhāsi .
‘ Uṃssiṃsvaṃsū ’ ti uṃssa iṃsu , aṃsu , adhiṭṭhahiṃsu , saṇṭhahiṃsu , upaṭṭhahiṃsu .
Atthamentamhi sūriye , vāḷā panthe upaṭṭhahuṃ [ jā .2.22.2186].
Aṭṭhaṃsu , upaṭṭhahaṃsu .
Parachakke-aṭṭhā buddhassa santike [ su . ni .431].
Kamme-adhiṭṭhiyi , adhiṭṭhiyiṃsu , upaṭṭhiyi , upaṭṭhiyiṃsu .
Ṇāpimhi-patiṭṭhāpesi
M0.385 , patiṭṭhāpayi , saṇṭhāpesi , saṇṭhāpayi .‘ Eontāsun ’ ti uṃssasuṃ , saralopo , aṭṭhāsuṃ , upaṭṭhāsuṃ , patiṭṭhāpesuṃ , saṇṭhāpesuṃ , patiṭṭhāpayuṃ , saṇṭhāpayuṃ , patiṭṭhāpayiṃsu , saṇṭhāpayiṃsu .
Ssatyādimhi-ṭhassati , ṭhassanti , rassattaṃ , upaṭṭhissati , upaṭṭhissanti , ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ [ jā .2.22.1934], saṇṭhahissati , saṇṭhahissanti .
Ṇāpimhi-patiṭṭhāpessati , patiṭṭhāpessanti .
Tā-pālane , bhayaṃ tāyati .
Thā-ṭhāne , avatthāti , avatthāyati , vitthāyati , vitthāyanti , mā kho vitthāsi [ mahāva .126].
Dā-dāne ,‘ ūlasse ’ ti lassa ettaṃ , deti , denti , desi , detha , demi , dema .
‘ Parokkhāyañcā ’ ti sutte casaddena dāssa dvittaṃ .
‘ Rasso pubbassā ’ ti pubbassa rassattaṃ , dadāti , dadanti , dadāsi , dadātha , dadāmi , dadāma .
609. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte [ ka .482; rū .508; nī .972].
Advitte dāssa daṃ hoti vā mi , mesu , niggahītassa vaggantattaṃ .
Dammi , damma .
Advitteti kiṃ ?
Dadāmi , dadāma .
610. Dāssiyaṅa [ ka .502; rū .493; nī .1014].
Pādito
M0.386 parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci .‘ Iyaṅa ’ iti suttavibhattena aññadhātūnampi .
Jā-hāniyaṃ , appena bahuṃ jiyyāma [ jā .1.2.52], tassevā ’ nuvidhiyyati [ jā .1.2.67], vidhurassa hadayaṃ dhaniyati [ jā .2.22.1350], nihīyati tassa yaso [ jā .1.10.60; a . ni .4.17], eko rājā vihiyyasi [ jā .2.22.1750], so pahīyissati [ saṃ . ni .1.249] iccādi .
Ādiyati , ādiyanti , upādiyati , upādiyanti , samādiyati , samādiyanti , sikkhāpadaṃ samādiyāmi [ khu . pā .2.1], vattaṃ samādiyāmi [ cūḷava .85].
611. Gama vada dānaṃ ghamma vajja dajjā [ ka .499-500-1; rū .443-486-507; nī .1013,1005-1006].
Etesaṃ ghamma , vajja , dajjā honti vā nta , māna , tyādīsu .
Dajjati , dajjanti , dajjasi , dajjatha , dajjāmi , dajjāma .
‘ Ūlasse ’ ti lassa ettaṃ , dajjeti , dajjenti .
Kamme ‘ aññādissi kye ’ ti kyamhi āssa ittaṃ , diyati , diyanti .
Dīghatte-dīyati , dīyanti .
Dvitte-diyyati , diyyanti , dajjīyati , dajjīyanti .
Ṇāpimhi-dāpeti , dāpenti , dāpayati , dāpayanti .
Pādipubbe rasso , samādapeti [ ma . ni .2.387;3.276], samādapenti , samādapayati , samādapayanti .
Kamme-dāpīyati
M0.387 , dāpīyanti , samādapīyati , samādapīyanti .Eyyādimhi mahāvuttinā dajjato eyyādīnaṃ antassa eyyassa lopo vā , dānaṃ dajjā , dadeyya , dajjuṃ , dadeyyuṃ , dajjāsi , dadeyyāsi , dajjātha , dadeyyātha , dajjāmi , dadeyyāmi , dajjāma , dadeyyāma , ahaṃ dajjaṃ , dadeyyaṃ , mayaṃ dajjāmhe , dadeyyāmhe .
Atrimā pāḷī-dajjā sappuriso dānaṃ [ jā .2.22.2261], upāyanāni me dajjuṃ [ jā .2.22.24], mātaraṃ kena dosena , dajjāsi dakarakkhino [ jā 1.16.227].
Tāni ammāya dajjesi [ jā .2.22.2149], chaṭṭhāhaṃ dajjamattānaṃ , neva dajjaṃ mahosadhaṃ [ jā .1.16.225].
Ajjhattanimhi-adadi , adāsi , adaduṃ , adaṃsu , adajji , adajjuṃ , tvaṃ adado .
Varañce me ado sakka [ jā .2.17.142].
Parachakke-so dānaṃ adā , brāhmaṇassa adā dānaṃ , sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano [ jā .2.22.2117].
Ssatyādimhi-dāssati , dāssanti , dadissati , dadissanti , dajjissati , dajjissanti .
Dāiccassa diccha , pavecchādesampi icchanti , vipulaṃ annaṃ pānañca , samaṇānaṃ pavecchasi [ therīgā .272].
Appasmeke pavecchanti , bahuneke na dicchare [ saṃ . ni .1.33].
Devo sammā dhāraṃ pavecchatu .
Bhojanaṃ bhojanatthīnaṃ , sammadeva pavecchatha .
Dhā-dhāraṇe , sandhāti , vidhāti , nidheti , nidhenti .
Vidheti , vidhenti .
‘ Parokkhāyañcā ’ ti casaddena dvittaṃ .
‘ Dutiyacatutthānan …’ ti dhassa dattaṃ .
‘ Rasso pubbassā ’ ti pubbassa rasso .
612. Dhāssa ho [ ka .517; rū .488; nī .1105].
Dvitte
M0.388 parassa dhāssa ho hoti .Saddahāti , saddahati vā .
Saddahāti tathāgatassa bodhiṃ .
Vidahāti , nidahāti , saddahanti , vidahanti , nidahanti .
‘ Mayadā sare ’ ti sutte ‘ mayadā ’ ti suttavibhattiyā byañjanepi niggahītassa dattaṃ , kammaṃ saddahāti , kammaphalaṃ saddahāti , saddahanti , vatthaṃ paridahāti , paridahanti .
Kamme-sandhīyati , sandhīyanti , sandhiyyati , sandhiyyanti , vidhiyyati .
Navena sukhadukkhena , porāṇaṃ apidhiyyati [ jā .1.2.114].
Ṇāpimhi-nidhāpeti , nidhāpenti , nidhāpayati , nidhāpayanti .
Kamme-nidhāpīyati , nidhāpīyanti .
Eyyādimhi-saddaheyyaṃ , saddaheyyuṃ .
Īādimhi-saddahi , saddahiṃsu .
Tatra bhikkhavo samādahiṃsu [ dī . ni .2.332], samādahaṃsu vā .
Pā-pāne , pāti , pānti .
‘ Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā ’ ti pāssa pivo , pivati , pivanti .
Kamme-pīyati , pīyanti .
Ṇimhi- ‘ āssā ṇāpimhi yuka ’ iti suttena ṇānubandhe āssa ante yāgamo , puttaṃ thaññaṃ pāyeti , pāyenti , pāyayati , pāyayanti .
Kamme-pāyīyati , pāyīyanti .
Ssatyādimhi-passati , passanti , pissati , pissanti .
Atrimā
M0.389 pāḷī-ayañhi te mayā ’ ruḷho , saro pissati lohitaṃ [ jā .2.22.1968], aggodakāni pissāmi , yūthassa purato vajaṃ [ jā .1.8.14].Naḷena vāriṃ pissāma , na ca maṃ tvaṃ vadhissasi [ jā .1.1.20].
Bhā-dittiyaṃ , bhāti , rattimābhāti candimā [ dha . pa .387], disā bhanti virocamānā [ ma . ni .1.503], daddallamānā ābhanti [ vi . va .738; jā .2.22.508], paṭibhāti , paṭibhanti , paṭibhātu , paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā [ saṃ . ni .5.197], tisso maṃ upamāyo paṭibhaṃsu [ ma . ni .1.374], ratti vibhāti , vibhāyati .
Mā-māne , dvittaṃ rasso ca , mamāyati , mamāyanti .
Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti , andhā bālā puthujjanā [ theragā .575].
Yā-gatiyaṃ , yāti , yanti , yāyati , yāyanti , yāyanta ’ manuyāyanti [ jā .2.22.1753], uyyāti , uyyanti , niyyāti , niyyanti dhīrā lokamhā , hitvā māraṃ savāhanaṃ .
Anuyāti , anuyanti , anupariyāyati , anupariyāyanti .
Lā-ādāne , lāti .
Vā-gati , gandhanesu , vāti devesu uttamo [ dha . pa .56], vāto vāyati , vāyanti , nibbāti , nibbanti , nibbāyati , nibbāyanti , parinibbāti , parinibbāyati .
Ṇāpimhi-nibbāpeti , nibbāpayati .
Īādimhi-parinibbāyi , parinibbāyiṃsu .
Ssatyādimhi-parinibbissati , parinibbissanti , parinibbāyissati , parinibbāyissanti .
Sā-assādana , tanukaraṇa , antakriyāsu , sāti , sāyati , sāyanti , pariyosāyanti .
Ṇāpimhi-osāpeti
M0.390 , pariyosāpeti , osāpayati , pariyosāpayati .Kamme-osāpīyati , pariyosāpīyati .
Hā-cāge , pahāti , pahāyati , pahāyanti .
Kattu , kammani kyo , īuāgamo , hiyyoti hiyyati poso [ jā .1.15.348], nihiyyati tassa yaso [ a . ni .4.17; jā .1.10.60], tvaṃ eko avahiyyasi , dvittaṃ rasso ca .
613. Kavaggahānaṃ cavaggajā [ ka .462-4; rū .467-504; nī .943-5; caṃ .6.2.116; pā .7.4.62].
Dvitte pubbesaṃ kavagga , hānaṃ cavagga , jā honti .
Jahāti , pajahāti , jahanti , pajahanti .
Kamme-pahīyati , pahīyanti .
Rassatte-pahiyati , pahiyanti .
Dvitte-pahiyyati , pahiyyanti , pajahīyati , pajahīyanti .
Ṇāpimhi-hāpeti , hāpenti , hāpayati , hāpayanti , jahāpeti , jahāpenti , jahāpayati , jahāpayanti .
Kamme-hāpīyati , jahāpīyati .
Īādimhi-pahāsi , pahāsuṃ , pajahi , pajahiṃsu .
614. Hāto ha [ ka .480; rū .490; nī .961].
Hāto parassa ssa-kārassa ha hoti vā .
‘‘ Hāhisi
M0.391 tvaṃ jīvalokan ’’ ti [ jā .1.5.36] pāḷi , hāhiti , hāhinti , hāhati , hāhanti , jahissati , hissati , aññamaññaṃ vadhitvāna , khippaṃ hissāma jīvitaṃ [ jā .2.22.673].Nhā-soceyye , nhāti , nhāyati , nhāyanti .
Mahāvuttinā byañjanavaḍḍhane , nahāti , nahāyati , nahāyanti .
Iti bhūvādigaṇe ākārantadhāturūpaṃ .