Issues
Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha

Pumbhāvātidesarāsi

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Pumbhāvātidesarāsi

362. Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāvekatthe [ ka .331; rū .353; nī .714; caṃ .5.2.29; pā .6.3.34].
‘ Ekatthe ’ ti tulyādhikaraṇe , itthiyaṃ vattamāne ekatthe uttarapade pare kadāci bhāsitapumo itthiliṅgasaddo pumā iva hoti .
Caturaṅgamidaṃ vidhānaṃ , pubbapadaṃ itthiliṅgañca bhāsitapumañca siyā , parapadaṃ niyatitthiliṅgañca pubbapadena ekatthañca siyāti .
Dīghā jaṅghā yassa so dīghajaṅgho , puriso , dīghajaṅghā , itthī , dīghajaṅghaṃ , kulaṃ .
Ettha ca ye saddā katthaci pulliṅgarūpā honti , katthaci itthipaccayayuttā itthiliṅgarūpā , te bhāsitapumā nāma .
Dīgho maggo , dīghā ratti , gato puriso , gatā itthī , kumāro , kumārī , brāhmaṇo , brāhmaṇī iccādi .
Ye pana itthipaccayayuttā niccaṃ itthiliṅgarūpā honti , te bhāsitapumā nāma na honti , kaññā , paññā , saddhā , nadī , itthī , pathavī iccādi .
Tathā sabhāvaitthiliṅgāpi niyatapunnapuṃsakaliṅgāpi bhāsitapumā na honti , devatā , ratti , dhenu , vadhū , sakko , devo , brahmā , ratanaṃ , saraṇaṃ iccādi .
Idha pana dīghasaddo ‘‘ dīgho bālāna saṃsāro ’’ ti [ dha . pa .60] ādīsu bhāsitapumo , so visesyaliṅgānugatavasena idha itthipaccayayuttoM0.259 itthiliṅgasaddo nāma .
Iminā suttena pumbhāvātidese kate tattha āpaccayo antaradhāyati ,‘ ghapassantassāppadhānassā ’ ti suttena samāsantassa ākārassa rassattaṃ , kumārī bhariyā yassa so kumārabhariyo , īpaccayanivatti .
Yuvati jāyā yassa so yuvajāyo , tipaccayanivatti .
Brahmabandhū bhariyā yassa so brahmabandhubhariyo , ūpaccayanivatti .
Itthiyanti kiṃ ?
Kumārī ratanaṃ yassa so kumārīratano , puriso , idha parapadaṃ itthiliṅgaṃ na hoti , tasmā pumbhāvātideso na kātabbo , yadi kareyya , kumāro ratanaṃ yassa kumāraratanoti evaṃ aniṭṭhattho bhaveyya .
Ekattheti kiṃ ?
Kumārīsu bhatti yassa so kumārībhattiko .
Evaṃ samaṇībhattiko , brāhmaṇībhattiko , samāsante ko , idha parapadaṃ pubbapadena ekatthaṃ na hoti , tasmā pumbhāvātideso na kātabbo , yadi kareyya , kumāresu bhatti yassa so kumārabhattikoti evaṃ aniṭṭhattho bhaveyya .
Itthīti kiṃ ?
Daṭṭhabbaṭṭhena diṭṭhi , gāmaṇikulaṃ diṭṭhi yena so gāmaṇidiṭṭhi , idha gāmaṇisaddo bhāsitapumo hoti , idha pana kulavācakattā napuṃsakaliṅge tiṭṭhati , itthipaccayo natthi , tasmā pumbhāvātidesakiccaṃ natthi .
Bhāsitapumoti kiṃ ?
Saddhā pakati yassa so saddhāpakatiko .
Evaṃ paññāpakatiko , idha pubbapadaṃ niyatitthiliṅgattā bhāsitapumaṃ na hotīti .
Saddhādhano , paññādhano , saddhādhuro paññādhuro iccatra duvaṅgavekallaṃ hoti .
Kammadhārayamhi [ ka .332; rū .343; nī .716] pana ‘ ekatthe ’ ti padaṃ visuṃ ekaṃ aṅgaṃ na hoti anekatthassa idha asambhavato .
Dīghā ca sā jaṅghā cātiM0.260 dīghajaṅghā , kumārī ca sā bhariyā cāti kumārabhariyā .
Evaṃ khattiyakaññā , brāhmaṇakaññā , yuvati ca sā bhariyā cāti yuvabhariyā , brahmabandhū ca sā bhariyā cāti brahmabandhubhariyā .
Itthiyanti kiṃ ?
Kumārī ca sā ratanañcāti kumārīratanaṃ .
Evaṃ samaṇīpadumaṃ .
Itthīti kiṃ ?
Gāmaṇikulañca taṃ diṭṭhi cāti gāmaṇidiṭṭhi .
Bhāsitapumoti kiṃ ?
Saddhāpakati , gaṅgānadī , taṇhānadī , pathavīdhātu .
Saññāsaddesu pana caturaṅgayuttepi vidhānaṃ na hoti , nandādevī , nandāpokkharaṇī , kāyagatāsati , paṭhamāvibhatti , dutiyāvibhatti , pañcamīvibhatti , chaṭṭhīvibhatti iccādi .
363. Kvaci paccaye [ ka .332; rū .343; nī .716; caṃ .5.2.31; pā .6.3.35].
Paccaye pare kadāci bhāsitapumo itthiliṅgasaddo kvaci pumāva hoti .
Byattatarā , byattatamā , ettha ca byattānaṃ itthīnaṃ atisayena byattāti byattatarā , byattatamāti attho .
Evaṃ paṇḍitatarā , paṇḍitatamā iccādi .
364. Sabbādayo vuttimatte [ ka .331; rū .353; nī .714; caṃ .5.2.41; pā .6.3.35].
Vuttimatte ṭhāne sabbādināmakā sabbanāmasaddā pumāva honti .
Sā pamukhā yassa so tappamukho .
Evaṃ tappadhāno , tāya tāhi vā sampayutto taṃsampayutto .
Sā eva pamukhā tappamukhā .
Evaṃ tappadhānā , tassā mukhaṃ tammukhaṃ , tassaṃ gāthāyaṃM0.261 tāsu gāthāsu vā tatra , tāya gāthato tāhi vā gāthāhi tato , tassaṃ velāyaṃ tadā iccādi .
Ettha ca vutti nāma samāsa , taddhitā ’ yādidhātupaccayanta , vibhattipaccayantānaṃ nāmaṃ .
Iti pumbhāvātidesarāsi .