Tatiyāvibhattirāsi
Kasmiṃ atthe tatiyā ?
305. Kattukaraṇesu tatiyā [ ka .286,288; rū .291,293; nī .591,594; caṃ .2.1.62-3; pā .2.3.18].
Kattari karaṇe ca tatiyā hoti .
Kattāti ca kārakoti ca atthato ekaṃ ‘‘ karotīti kattā , karotīti kārako ’’ ti , tasmā ‘‘ kattukārako ’’ ti vutte dvinnaṃ pariyāyasaddānaṃ vasena ayameva kriyaṃ ekantaṃ karoti , sāmī hutvā karoti , attappadhāno hutvā karotīti viññāyati , tato kriyā nāma kattuno eva byāpāro , na aññesanti ca , aññe pana kriyāsādhane kattuno upakārakattā kārakā nāmāti ca , tathā anupakārakattā akārakā nāmāti ca viññāyantīti .
Tattha kattā tividho sayaṃkattā , payojakakattā , kammakattāti .
Tattha dhātvatthaṃ sayaṃ karonto sayaṃkattā nāma , puriso kammaṃ karoti .
Paraṃ
M0.179 niyojento payojakakattā nāma , puriso dāsaṃ kammaṃ kāreti .Kammakattā nāma payojjakakattāpi vuccati , puriso dāsena kammaṃ kāreti dāsassa vā , yo ca aññena kataṃ payogaṃ paṭicca kammabhūtopi sukarattā vā kammabhāvena avattukāmatāya vā ajānanatāya vā vañcetukāmatāya vā kattubhāvena voharīyati , so kammakattā nāma , kusūlo sayameva bhijjati , ghaṭo sayameva bhijjati .
Apica sukaro vā hotu dukkaro vā , yo kammarūpakriyāpade paṭhamanto kattā , so kammakattāti vuccati .
Saddarūpena kammañca taṃ attharūpena kattā cāti kammakattā , kusūlo bhijjati , ghaṭo bhijjati , paccati munino bhattaṃ , thokaṃ thokaṃ ghare ghare iccādi .
Ettha ca saddattho duvidho paramattho , paññattatthoti .
Tattha paramattho ekantena vijjamānoyeva .
Paññattattho pana koci vijjamānoti sammato .
Yathā ?
Rājaputto , govisāṇaṃ , campakapupphanti .
Koci avijjamānoti sammato .
Yathā ?
Vañjhāputto , sasavisāṇaṃ , udumbarapupphanti .
Saddo ca nāma vatticchāpaṭibaddhavuttī hoti , vattamāno ca saddo atthaṃ na dīpetīti natthi , saṅkete sati suṇantassa atthavisayaṃ buddhiṃ na janetīti natthīti adhippāyo .
Iti avijjamānasammatopi attho saddabuddhīnaṃ visayabhāvena vijjamāno eva hoti .
Itarathā ‘ vañjhāputto ’ ti padaṃ suṇantassa tadatthavisayaṃ cittaṃ nāma na pavatteyyāti , saddabuddhīnañca visayabhāvena vijjamāno nāma attho saddanānātte buddhinānātte ca sati nānā hoti , visuṃ visuṃ vijjamāno nāma hotīti adhippāyo .
Evaṃ saddabuddhivisayabhāvena vijjamānañca nānābhūtañca atthaṃ paṭicca kārakanānāttaṃ kriyākārakanānāttañca hoti
M0.180 , na pana sabhāvato vijjamānameva nānābhūtameva ca atthanti niṭṭhamettha gantabbaṃ .Tasmā ‘‘ saṃyogo jāyate ’’ iccādīsu saddabuddhīnaṃ nānāttasiddhena atthanānāttena dvinnaṃ saddānaṃ dvinnaṃ atthānañca kriyākārakatāsiddhi veditabbāti .
Kayirate anenāti karaṇaṃ , kriyāsādhane kattuno sahakārīkāraṇanti vuttaṃ hoti .
Taṃ duvidhaṃ ajjhattikakaraṇaṃ , bāhirakaraṇanti .
Tattha kattuno aṅgabhūtaṃ karaṇaṃ ajjhattikaṃ nāma , puriso cakkhunā rūpaṃ passati , manasā dhammaṃ vijānāti , hatthena kammaṃ karoti , pādena maggaṃ gacchati , rukkho phalabhārena oṇamati .
Kattuno bahibhūtaṃ bāhiraṃ nāma , puriso yānena gacchati , pharasunā [ parasunā ( sakkataganthesu )] chindati , rukkho vātena oṇamati .
306. Sahatthena [ ka .287; rū .296; nī .592; caṃ .2.1.65; pā .2.3.19].
Sahasaddassa attho yassa soti sahattho , sahatthena saddena yuttā liṅgamhā tatiyā hoti .
Sahasaddassa attho nāma samavāyattho .
So tividho dabbasamavāyo , guṇasamavāyo , kriyāsamavāyoti .
Puttena saha dhanavā pitā , puttena saha thūlo pitā , puttena saha āgato pitā .
Saha , saddhiṃ , samaṃ , nānā , vināiccādiko sahatthasaddo nāma .
Nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena [ mahāva .59], sahassena samaṃ mitā [ saṃ . ni .1.32], piyehi nānābhāvo vinābhāvo [ dī . ni .2.183,207], saṅgho saha vā gaggena vinā vā gaggena uposathaṃ kareyya [ mahāva .167].
307. Lakkhaṇe [ rū .147 piṭṭhe ; nī .598; caṃ .2.1.66; pā .2.3.21].
Lakkhaṇaṃ
M0.181 vuccati itthambhūtalakkhaṇaṃ , tasmiṃ tatiyā hoti .Assupuṇṇehi nettehi , pitaraṃ so udikkhati [ jā .2.22.2123].
Brahmabhūtena attanā viharati [ a . ni .3.67], asambhinnena vilepanena rājānamadakkhi , tidaṇḍakena paribbājakamadakkhi , ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ pattaṃ cetāpeti [ pārā .612( thokaṃ visadisaṃ )], bhikkhu pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena gāmaṃ piṇḍāya pāvisi , sā kāḷī dāsī bhinnena sīsena lohitena galantena pativissakānaṃ ujjhāpesi [ ma . ni .1.226], ukkhittakāya antaraghare gacchanti [ pāci .584], pallatthikāya antaraghare nisīdanti [ pāci .599].
Aṅgavikāropi idha saṅgayhati [ ka .291; rū .299; nī .603], akkhinā kāṇaṃ passati ,‘ akkhī ’ ti idaṃ ‘ kāṇan ’ ti pade visesanaṃ , vikalena cakkhuaṅgena so kāṇo nāma hoti .
Hatthena kuṇiṃ passati , pādena khañjaṃ passati .
308. Hetumhi [ ka .289; rū .297; nī .601].
Hinoti pavattati phalaṃ etenāti hetu , tasmiṃ tatiyā hoti .
Annena vasati , vijjāya sādhu , kammunā vattati loko , kammunā vattati pajā [ ma . ni .2.460; su . ni .659( vattatī pajā )].
Kammunā vasalo hoti , kammunā hoti brāhmaṇo [ su . ni .136].
Kenaṭṭhena [ dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ], kena nimittena , kena vaṇṇena
M0.182 [ saṃ . ni .1.234] kena paccayena , kena hetunā [ jā .2.22.2097], kena kāraṇena [ jā . aṭṭha .4.15 mātaṅgajātakavaṇṇanā ] iccādi .Ettha ca karaṇaṃ tividhaṃ kriyāsādhakakaraṇaṃ , visesanakaraṇaṃ , nānāttakaraṇanti .
Tattha kriyāsādhakaṃ pubbe vuttameva .
Visesanakaraṇaṃ yathā ?
Ādicco nāma gottena , sākiyo nāma jātiyā [ su . ni .425].
Gottena gotamo nātho [ apa . thera 1.1.253( visadisaṃ )], sāriputtoti nāmena [ apa . thera 1.1.251], vissuto paññavā ca so , jātiyā khattiyo buddho [ dī . ni .2.92], jātiyā sattavassiko [ mi . pa .6.4.8], sippena naḷakāro so , ekūnatiṃso vayasā [ dī . ni .2.214], vijjāya sādhu , tapasā uttamo , suvaṇṇena abhirūpo , pakatiyā abhirūpo , pakatiyā bhaddako , yebhuyyena mattikā [ pāci .86], dhammena samena rajjaṃ kāreti , samena dhāvati , visamena dhāvati , sukhena sukhito homi , pāmojjena pamudito [ bu . vaṃ .2.78].
Dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti , sahassena asse vikkiṇāti , attanāva attānaṃ sammannati [ pārā . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ( sammanni )] iccādi .
Nānāttakaraṇaṃ yathā ?
Kiṃ me ekena tiṇṇena , purisena thāmadassinā [ bu . vaṃ .2.56].
Kiṃ te jaṭāhi dummedha , kiṃ te ajinasāṭiyā [ dha . pa .394].
Alaṃ te idha vāsena [ pārā .436], alaṃ me buddhena [ pārā .52], kinnumebuddhena [ pārā .52], na mamattho buddhena [ pārā .52], maṇinā me attho [ pārā .344], vadeyyātha bhante yenattho , pānīyena [ pāṇiyena ( mū .)] attho , mūlehi bhesajjehi attho [ mahāva .263], seyyena atthiko , mahagghena
M0.183 atthiko , māsena pubbo , pitarā sadiso , mātarā samo , kahāpaṇena ūno , dhanena vikalo , asinā kalaho , vācāya kalaho , ācārena nipuṇo , vācāya nipuṇo , guḷena missako , tilena missako , vācāya sakhilo iccādi .Tathā kammā ’ vadhi , ādhāra ’ ccantasaṃyoga , kriyāpavaggāpi nānāttakaraṇe saṅgayhanti .
Kamme tāva –
Tilehi khette vappati , tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeti , sunakhehi khādāpenti iccādi .
Avadhimhi –
Sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena [ cūḷava .437], muttomhi kāsirājena , cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā [ saṃ . ni .4.85], ottappati kāyaduccaritena [ a . ni .5.2], hirīyati kāyaduccaritena [ a . ni .5.2], jigucchati sakena kāyena , pathabyā ekarajjena , saggassa gamanena vā .
Sabbalokādhipaccena , sotāpattiphalaṃ varaṃ [ dha . pa .178] iccādi .
Ādhāre –
Tena khaṇena tena layena tena muhuttena [ mahāva .17], tena samayena [ pārā .1], kālena dhammassavanaṃ [ khu . pā .5.9].
So vo mamaccayena satthā [ dī . ni .2.216], tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena [ dī . ni .2.168; udā .51], pubbena gāmaṃ , dakkhiṇena gāmaṃ , puratthimena dhataraṭṭho , dakkhiṇena virūḷhako pacchimena virūpakkho [ dī . ni .2.336], yena bhagavā tenupasaṅkami [ khu . pā .5.1] iccādi .
Accantasaṃyoge –
Māsena bhuñjati , yojanena dhāvati iccādi .
Kriyāpavaggo
M0.184 nāma kriyāya sīghataraṃ niṭṭhāpanaṃ , tasmiṃ jotetabbe tatiyā , ekāheneva bārāṇasiṃ pāpuṇi , tīhi māsehi abhidhammaṃ desesi , navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi , gamanamattena labhati , oṭṭhapahaṭamattena paguṇaṃ akāsi .Tatiyāvibhattirāsi niṭṭhito .