6. Ākhyātakaṇḍa
Suddhakatturūpa
Atha
M0.345 dhātupaccayasaṃsiddhaṃ kāla , kāraka , purisa , saṅkhyābhedadīpakaṃ liṅgabhedarahitaṃ kriyāpadhānavācakaṃ tyādyantanāmakaṃ ākhyātapadaṃ dīpiyate .Tattha kriyaṃ dhāretīti dhātu .
Sā pakatidhātu , vikatidhātu , nāmadhātuvasena tividhā .
Tattha bhū , hū , gamu , paca iccādi pakatidhātu nāma sabhāvena siddhattā .
Titikkha , tikiccha , bubhukkha , jighacchaiccādi vikatidhātu nāma saṅkhatavasena siddhattā .
Puttīya , pabbatāya iccādi nāmadhātu nāma nāmabhūtassa sato kriyavācīpaccayayogena dhātuṭṭhāne ṭhitattā .
Pakatidhātu ca sakammikā ’ kammikavasena duvidhā .
Tatthayā dhātu kammāpekkhaṃ kriyaṃ vadati , sā sakammikā nāma .
Gāmaṃ gacchati , odanaṃ pacati iccādi .
Yā kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadati , sā akammikā nāma .
Bhavati , hoti , tiṭṭhati , seti iccādi .
Sakammikā ca ekakammika , dvikammikavasena duvidhā .
Tattha yā ekakammāpekkhaṃ kriyaṃ vadati , sā ekakammikā nāma .
Gāmaṃ gacchati , odanaṃ pacati iccādi .
Yā padhānā ’ padhānavasena kammadvayāpekkhaṃ kriyaṃ vadati , sā dvikammikā nāma .
Sā ca nyādi , duhādivasena duvidhā .
Tattha
M0.346 yā dhātu pāpanatthā hoti , sā nyādi nāma .Ajaṃ gāmaṃ neti , bhāraṃ gāmaṃ vahati , sākhaṃ gāmaṃ ākaḍḍhati .
Sesā dvikammikā duhādi nāma .
Gāviṃ khīraṃ duhati , brāhmaṇaṃ kambalaṃ yācati , dāyakaṃ bhikkhaṃ bhikkhati , goṇaṃ vajaṃ rundhati , bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati , sissaṃ dhammaṃ anusāsati , bhagavā bhikkhū etaṃ [ vacanaṃ ] avoca , rājā amaccaṃ vacanaṃ bravīti iccādi .
Tattha yadā kammasmiṃ rūpaṃ sijjhati , tadā vibhatti , paccayā nyādimhi padhānakammaṃ vadanti , duhādimhi apadhānakammaṃ , sabbadhātūsu kāritayoge kāritakammanti , sabbañcetaṃ dhātūnaṃ pakatiatthavasena vuttaṃ , anekatthattā pana dhātūnaṃ atthantaravacane vā nānupasaggayoge vā akammikāpi sakammikā honti , sakammikāpi akammikā honti .
Atthantaravacane tāva –
Vida – sattāyaṃ , dhammo vijjati , saṃvijjati .
Vida – ñāṇe , dhammaṃ vidati .
Vida – lābhe , dhanaṃ vindati .
Vida – anubhavane , sukhaṃ vedeti , vipākaṃ paṭisaṃvedeti [ ma . ni .3.303].
Vida – ārocane , vedayāmahaṃ bhante vedayatīti maṃ dhāretu [ cūḷava . aṭṭha .102], kāraṇaṃ nivedeti , dhammaṃ paṭivedeti iccādi .
Nānupasaggayoge –
Pada-gatiyaṃ , maggaṃ pajjati , paṭipajjati , maggo uppajjati , nipajjati , sampajjati , bhogo bhavati , sambhavati , bhogaṃ anubhavati , taṇhaṃ
M0.347 abhibhavati , paribhavati , adhibhavati , araññaṃ abhisambhavati , ajjhogāhatīti attho .Gacchantaṃ magge abhisambhavati , sampāpuṇātīti attho iccādi .
Padānaṃ byañjanasampattiyā vā atthasampattiyā vā upakārakā vibhatti , paccayā paccayā nāma .
Tattha vibhattiyo tyādi , tvādiiccādinā aṭṭhavidhā bhavanti , sarūpato channavutividhā .
Tattha pubbachakkabhūtāni aṭṭhacattālīsarūpāni parassapadāni nāma .
Parachakkabhūtāni aṭṭhacattālīsarūpāni attanopadāni nāma .
Tattha parahitapaṭisaṃyuttesu ṭhānesu pavattibahulāni padāni parassapadāni nāma .
Attahitapaṭisaṃyuttesu pavattibahulāni attanopadāni nāmāti eke .
Paro vuccati kattā sabbakriyāsādhāraṇattā , attā vuccati kammaṃ sakasakakriyāsādhāraṇattā , parassa abhidhāyakāni padāni parassapadāni , attano abhidhāyakāni padāni attanopadānīti aññe .
Attā vuccati padatthānaṃ sarīrabhūtā kriyā , kattunā pana sādhyaṭṭhena kriyarūpāni bhāva , kammānipi attāti vuccanti .
Sādhakaṭṭhena tehi parabhūto kattā paro nāmāti apare .
Attā vuccati amhattho , paro vuccati tumha , nāmattho , pubbachakkāni parabahulattā parassapadāni nāma , parachakkāni pana rūḷhīvasena attanopadāni nāmātipi vadanti .
Idaṃ na yujjati parachakkesu tabbahulamattassāpi asiddhattā .
Pāḷibhāsaṃ pana patvā dvinnaṃ chakkānaṃ attahita , parahitesu vā tīsu kārakesu vā pavattinānāttaṃ na dissatiyeva , tasmā imasmiṃ ganthe taṃ nāmadvayaṃ na gahitanti daṭṭhabbaṃ .
Paccayā
M0.348 pana catubbidhā vikaraṇa , kicca , kārita , dhātupaccayavasena .Tattha ye dhātusiddhāni tyādipadāni tabbādipadāni ca gaṇavibhāgavasena aññamaññaṃ visadisarūpāni karonti , te vikaraṇapaccayā nāma , la , ya , ṇoiccādayo .
Bhāva , kammavisayo kyo kiccapaccayo nāma .
Paresaṃ āṇāpanasaṅkhāte payojakabyāpāre pavattā ṇi , ṇāpipaccayā kāritapaccayā nāma .
Visuṃ taṃtaṃkriyavācībhāvena dhāturūpā kha , cha , saiccādikā paccayā dhātupaccayā nāma .
‘‘ Kāla , kāraka , purisa , saṅkhyābhedadīpakan ’’ ti ettha atīta , paccuppannā ’ nāgata , kālavimuttavasena kālabhedo catubbidho .
Tattha hiyyattanī , ajjattanī [ ajjatanī ( bahūsu )], parokkhāti imā tisso vibhattiyo atīte kāle vattanti .
Vattamānā , pañcamīti dve paccuppanne .
Ekā bhavissantī anāgate .
Sattamī , kālātipattīti dve kālavimutte vattanti , ayaṃ kira porāṇiko vibhattīnaṃ kamo , so ca pāḷiyā sametiyeva .
‘‘ Sabbe saddhammagaruno , vihaṃsu viharanti ca .
Athopi viharissanti , esā buddhāna dhammatā ’’ ti [ a . ni .4.21] ca –
‘‘ Abbhatītā ca ye buddhā , vattamānā anāgatā ’’ ti ca [ apa . thera 1.1.588] pāḷī .
Imasmiṃ kame pañcamī , sattamīti nāmadvayampi anvatthavasena siddhaṃ
M0.349 bhavati .Pacchā pana garuno vatticchāvasena vibhattīnaṃ nānākamaṃ karonti .
Kattu , kamma , bhāvā pana kārakabhedo nāma .
Tattha bhāvo duvidho sādhya , sādhanavasena visesana , visesyavasena ca .
Tattha dhātvatthakriyā sādhyabhāvo nāma .
Paccayatthakriyā sādhanabhāvo nāma .
Tesu sādhyabhāvo nānādhātūnaṃ vasena nānāvidho hoti .
Sādhanabhāvo nānādhātvatthānaṃ pavattākārasaṅkhātena ekaṭṭhena ekova hoti .
So pana yathā jāti nāma anuppannapakkhe ṭhite saṅkhatadhamme uppādentī viya khāyati , tathā vohāravisayamatte ṭhite sabbadhātvatthe pātubhonte karonto viya khāyati , tasmā so sādhananti ca kārakanti ca vuccati .
Yathā ca jātivasena uppannā saṅkhatadhammā ‘‘ cintanaṃ jātaṃ , phusanaṃ jāta ’’ miccādinā ekantameva jātiṃ visesenti , tathā paccayatthavasena pātubhontā nānādhātvatthāpi ‘‘ bhuyyate , gamyate , paccate , bhavanaṃ , gamanaṃ , pacana ’’ miccādinā ekantameva paccayatthaṃ visesenti .
Vatticchāvasena pana bhāvasādhanapadesu dhātvattha , paccayatthānaṃ abhedopi vattuṃ yujjatiyeva .
Idha pana dvīsu bhāvesu sādhanabhāvo adhippetoti .
Paṭhama , majjhimu ’ ttamapurisā purisabhedo .
‘ Puriso ’ ti ca ‘‘ yaṃkiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā ’’ ti [ ma . ni .3.1] ettha attā eva vuccati , so ca attā ‘‘ so karoti , so paṭisaṃvedetī ’’ ti [ a . ni .6.43; visuddhi .2.580] ettha kārakoti vuccati .
Iti ‘ puriso ’ ti kārako eva .
So ca tividho nāmattho , tumhattho , amhattho cāti .
Tattha attano ajjhattasantānabhūtattā amhattho uttamapuriso
M0.350 nāma , sesā pana kamena paṭhamapuriso , majjhimapurisoti vuccanti .Vibhattiyo pana taddīpakattā paṭhamapurisādināmaṃ labhanti .
Idañca nāmaṃ kārakabhede antogadhamevāti katvā imasmiṃ ganthe na gahitanti .
Saṅkhyābhedo duvidho ekatta , bahuttavasena .
‘ Liṅgabhedarahitan ’ ti ‘‘ puriso gacchati , itthī gacchati , kulaṃ gacchati ’’ iccādīsu ‘ puriso ’ iccādīnaṃ abhidheyyapadānaṃ liṅgānugato rūpabhedo ākhyātapade natthi .
‘ Kriyāpadhānavācakan ’ ti ettha kriyaṃ eva padhānato abhidhāti , na nāmapadaṃ viya dabbaṃ padhānato abhidhātīti adhippāyo .
Tattha kriyā nāma dhātvatthabhāvo vuccati , sā ca kālavasena atītakriyā , paccuppannakriyā , anāgatakriyā , kālavimuttakriyāti catubbidhā hoti .
Āṇattikriyā , āsiṭṭhakriyā , anumatikriyā , parikappakriyā , araha , sakka , vidhi , nimantanā ’ mantanādikriyāti bahuvidho kriyābhedoti .
Bhū-sattāyaṃ , santassa bhāvo sattā , tassaṃ sattāyaṃ , bhūdhātu sattāyamatthe vattate , sabbapadatthānaṃ sadda , buddhivisayabhāvena vijjamānabhāve vattatetyattho .
561. Kriyatthā [ ka .432,455; rū .362,530; nī .905,936; pā .3.1.91].
Adhikārasuttamidaṃ , kriyatthā paraṃ vibhatti , paccayā bhavantīti attho .
Kriyā attho yassāti kriyattho .
Pakatidhātu , vikatidhātu , nāmadhātuvasena tividho dhātu , kāritapaccayantarūpampi vikatidhātumhi saṅgayhati .
562. Vattamāneti
M0.351 anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe [ ka .414; rū .428; nī .872; caṃ .1.2.82; pā .3.2.123].Ārabhitvā niṭṭhaṃ anupagato bhāvo vattamāno nāma , taṃsambandhīkālopi tadūpacārena vattamānoti vuccati .
Vattamāne kāle kriyatthā paraṃ tyādivibhattiyo bhavanti .
Ayañca vibhatti tyādīti ca vattamānakālavisayattā vattamānāti ca sijjhati .
563. Pubbāparachakkānamekānekesu tumhamhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā [ ka .408; rū .431; nī .867].
Tumhanāmaṃ , amhanāmaṃ , tadubhayato sesanāmanti tīsu nāmesu payujjamānesu vā gamyamānesu vā ekasmiṃ vā anekesu vā atthesu pubbachakka , parachakkānaṃ dve dve majjhima , uttama , paṭhamā vibhattiyo bhavanti .
‘‘ Uttamanti uttaraṃ antiman ’’ ti cūḷamoggallāne vuttaṃ .
Ettha ca vibhattividhānamukhena taṃtaṃsaññāvidhānampi siddhaṃ hoti .
Kathaṃ ?
Ti , anti , si , tha , mi , ma iti pubbachakkaṃ nāma .
Te , ante , se , vhe , e , mhe iti parachakkaṃ nāma .
Pubbachakke ca-ti , antidvayaṃ paṭhamadukaṃ nāma , si , thadvayaṃ majjhimadukaṃ nāma , mi , madvayaṃ uttamadukaṃ nāma .
Evaṃ parachakke .
Tattha tulyādhikaraṇabhūte sesanāme payujjamāne vā gamyamāne vā paṭhamadukaṃ bhavati .
Tathā tumhanāme majjhimadukaṃ , amhanāme uttamadukaṃ .
Dukesu ca ekasmiṃ atthe vattabbe ekavacanaṃ , bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ .
Ettha
M0.352 ca nāmānaṃ atthanissitā katvattha , kammatthā idha nāmatthāti vuccanti .Kattu , kammasaṅkhāte yasmiṃ nāmatthe tyādivibhattiyo bhavanti , so nāmattho tyādivācakānaṃ eva vāccabhūto vuttattho nāma hoti , na syādivibhattīnaṃ .
Vuttakattu , kammādhiṭṭhānassa ca liṅgatthassa vācakaṃ nāmapadaṃ abhidheyyapadaṃ nāma , etadeva tulyādhikaraṇapadanti ca vuccati .
Amādayo ca atthavācakavibhattiyo etasmiṃ okāsaṃ na labhanti , liṅgatthamattajotikā paṭhamāvibhatti eva okāsaṃ labhati .
Evarūpāni tulyādhikaraṇabhūtāni abhidheyyapadāni sandhāya sutte ‘ tumhamhasesesū ’ ti vuttaṃ .
Idañca suttaṃ suddhehi tumha ’ mha , sesanāmehi yuttavākye ca missakehi yuttavākye cāti dvīsu dvīsu vākyesu veditabbaṃ .
Tattha suddhehi yutte paccekaṃ dukāni vattanti .
Yathā ?
So gacchati , te gacchanti , tvaṃ gacchasi , tumhe gacchatha , ahaṃ gacchāmi , mayaṃ gacchāmāti .
Tathā suddhadvandepi .
Yathā ?
So ca so ca gacchati , gacchanti vā .
Te ca te ca gacchanti , so ca te ca gacchanti , tvañca tvañca gacchasi , gacchatha vā .
Tumhe ca tumhe ca gacchatha , tvañca tumhe ca gacchathāti .
Missakehi yutte dvandavākye pana ‘ vippaṭisedhe ’ ti saṅketattā paradukāni eva okāsaṃ labhanti , tesu ca bahuvacanāni eva .
Yathā ?
So ca tvañca gacchatha , so ca ahañca gacchāma , tvañca ahañca gacchāma , so ca tvañca ahañca gacchāma .
Ekavacanacatukkaṃ .
Te ca tumhe ca gacchatha , te ca mayañca gacchāma , tumhe ca mayañca gacchāma , te ca tumhe ca mayañca gacchāma .
Bahuvacanacatukkaṃ .
So
M0.353 ca tumhe ca gacchatha , so ca mayañca gacchāma , tvañca mayañca gacchāma , so ca tvañca mayañca gacchāma .Ekavacanamūlacatukkaṃ .
Te ca tvañca gacchatha , te ca ahañca gacchāma , tumhe ca ahañca gacchāma , te ca tumhe ca ahañca gacchāma .
Bahuvacanamūlacatukkaṃ .
Api ca tvañca so ca gacchatha , ahañca so ca gacchāma , tvañca ahañca so ca gacchāma , tumhe ca so ca gacchatha , mayañca so ca gacchāma , tvañca te ca gacchatha , ahañca te ca gacchāmaiccādīnipi catukkāni veditabbāni .
Atrimā pāḷī – tuvañca putto suṇisā ca nattā , sammodamānā gharamāvasetha [ jā .1.8.7].
Ahañca putto suṇisā ca nattā , sammodamānā gharamāvasema [ jā .1.8.7].
Ahañca dāni āyasmā ca sāriputto bhikkhusaṅghaṃ pariharissāma [ ma . ni .2.160].
Ahañca ime ca bhikkhū samādhinā nisīdimhā .
Ahañca bhariyā ca dānapatī ahumhā [ jā .2.22.1593].
Ahañca sāmiko ca dānapatī ahumhā [ jā .2.22.1617] iccādi .
Yaṃ pana ‘‘ so ca gacchati , tvañca gacchasī ’’ ti vattabbe ‘‘ tumhe gacchathā ’’ ti vā ‘‘ so ca gacchati , ahañca gacchāmī ’’ ti vattabbe ‘‘ mayaṃ gacchāmā ’’ ti vā vacanaṃ , taṃ pakatibahuvacanameva , na paropurisabahuvacanaṃ .
Yañca kaccāyane –
‘‘ sabbesamekābhidhāne paro puriso ’’ ti [ nī .216 piṭṭhe ] suttaṃ , tatthapi sabbesaṃ dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā missakabhūtānaṃ
M0.354 nāma , tumha ’ mhānaṃ ekato abhidhāne missakadvandavākye paro puriso yojetabboti attho na na sambhavatīti . 564. Kattari lo [ ka .455; rū .433; nī .925].
Aparokkhesu māna , nta , tyādīsu paresu kriyatthā paraṃ kattari lānubandho apaccayo hoti .
Lānubandho ‘ ūlasse ’ ti sutte visesanattho .
Etena yattha māna , nta , tyādayo kattari vattanti , tattha ayaṃ lapaccayoti lapaccayena tesaṃ kattuvācakabhāvaṃ ñāpeti , esa nayo ‘‘ kyo bhāvakammesu …’’ iccādīsupi .
Ettha ca vikaraṇapaccayā nāma byañjanapūraṇā eva honti , na atthapūraṇā , tasmā yasmiṃ payoge tehi vinā padarūpaṃ na sijjhati , tattheva te vattanti .
Yattha sijjhati , tattha na vattanti , ayampi lapaccayo dhātuto paraṃ vibhattisare vā āgamasare vā asante vattati , sante pana ‘‘ pacāmi , pacāma , pacāhi , gameti , gamenti , vajjeti , vajjenti ’’ -iccādīsu kāriyantaratthāya vattati .
Yattha ca paccayānaṃ lopo vihito , tattha gaṇantara , rūpantarappasaṅgapaṭisiddhāya vattati , aññattha na vattati .
565. Yuvaṇṇānameo paccaye [ ka .485; rū .434; nī .975; caṃ .1.1.82; pā .3.1.60].
Vibhatti , paccayā paccayo nāma .
I , kī , khi , ci , ji iccādayo ivaṇṇā nāma .
Cu , ju , bhū , hū iccādayo uvaṇṇā nāma .
Paccaye pare ekakkharadhātvantānaṃ ivaṇṇu ’ vaṇṇānaṃ kamena e , ovuddhiyo honti .
‘ Paro kvacī ’ ti parasaralopo .
Saṃpubbo-sambhoti
M0.355 , sambhonti , sambhosi , sambhotha , sambhomi , sambhoma .Anupubbo-anubhavane , so bhogaṃ anubhoti , te bhogaṃ anubhonti , tvaṃ bhogaṃ anubhosi , tumhe bhogaṃ anubhotha , ahaṃ bhogaṃ anubhomi , mayaṃ bhogaṃ anubhoma .
Tattha yathā ‘‘ nīlo paṭo ’’ ti ettha nīlasaddassa attho duvidho vāccattho , abhidheyyatthoti .
Tattha guṇasaṅkhāto sakattho vāccattho nāma .
Guṇanissayo dabbattho abhidheyyattho nāma .
Nīlasaddo pana vaccātthameva ujuṃ vadati , nīlasaddamattaṃ suṇanto nīlaguṇameva ujuṃ jānāti , tasmā ‘‘ paṭo ’’ iti padantarena nīlasaddassa abhidheyyattho ācikkhīyati .
Tathā ‘‘ anubhotī ’’ ti ettha tisaddassa attho duvidho vāccattho , abhidheyyatthoti .
Tattha kattusattisaṅkhāto sakattho vāccattho nāma .
Sattinissayo liṅgattho abhidheyyattho nāma .
Tisaddo pana vāccatthameva ujuṃ vadati , na abhidheyyatthaṃ .
‘‘ Anubhotī ’’ ti suṇantosādhyakriyāsahitaṃ kattārameva ujuṃ jānāti , na kiñci dabbanti attho .
Tasmā ‘‘ so ’’ iti padantarena tisaddassa abhidheyyattho ācikkhīyati , vāccatthassa pana tisaddeneva ujuṃ vuttattā tatiyāvibhattiyā puna ācikkhitabbakiccaṃ natthi , liṅgatthajotanatthaṃ abhidheyyapade paṭhamāvibhatti eva pavattatīti .
Esa nayo sabbattha .
566. Eonamayavā sare [ ka .513,514; rū .435,491; nī .1027,1028].
Sare
M0.356 pare e , onaṃ kamena aya , avā honti .Ya , vesu a-kāro uccāraṇattho .
Bhavati , bhavanti , bhavasi , bhavatha .
567. Himimesvassa [ ka .478; rū .438; nī .959].
Hi , mi , mesu paresu a-kārassa dīgho hoti .
Bhavāmi , bhavāma .
Parachakke – bhavate , bhavante , bhavase , bhavavhe , bhave , bhavamhe .
Papubbo bhū-pavattiyaṃ , nadī pabhavati .
Adhyā ’ bhi , paripubbo hiṃsāyaṃ , adhibhavati , abhibhavati , paribhavati .
Vipubbo vināse , pākaṭe , sobhaṇe ca , vibhavati .
Parāpubbo parājaye , parābhavati .
Abhi , saṃpubbo pattiyaṃ , ajjhogāhe ca , abhisambhavati , tathā pātubbhavati , āvibhavati iccādi .
Iti suddhakatturūpaṃ .