Issues
Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha

Samāsantaapaccayarāsi

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Samāsantaapaccayarāsi

367. Samāsanta [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.52; pā .5.4.68;‘ tva ’( bahūsu )].
‘ Samāsanto + a ’ iti dvipadamidaṃ , samāsanto hutvā apaccayo hotīti attho .
Adhikārasuttamidaṃ .
368. Pāpādīhi bhūmiyā [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.72;… pe …5.4.75;‘ godāvarīnaṃ ’( bahūsu )].
PāpādīhiM0.263 parāya bhūmiyā samāsanto ahoti ,‘ bhūmisaddassā ’ ti vattabbe niyatitthiliṅgadassanatthaṃ ‘ bhūmiyā ’ ti vuttaṃ .
Evaṃ aññatthapi .
Pāpānaṃ bhūmi pāpabhūmaṃ , pāpānaṃ uppattibhūmityattho , jātiyā bhūmi jātibhūmaṃ , satthujātaraṭṭhaṃ .
Evaṃ pacchābhūmaṃ , majjhimadese pacchābhāgaraṭṭhaṃ .
369. Saṅkhyāhi [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.73; pā .5.4.75].
Saṅkhyāhi parāya bhūmiyā samāsanto a hoti .
Dve bhūmiyo etthāti dvibhūmo , dvibhūmako , pāsādo , dvibhūmiko vā , tisso bhūmiyo etesanti vā tīsu bhūmisu pariyāpannāti vā tebhūmakā , dhammā , catubhūmakā , dhammā , tebhūmikā , catubhūmikā vā .
Digumhi-dve bhūmiyo dvibhūmaṃ , tisso bhūmiyo tibhūmaṃ , catasso bhūmiyo catubhūmaṃ iccādi .
370. Nadīgodhāvarīnaṃ [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.73; pā .5.4.75].
Saṅkhyāhi parāsaṃ nadī , godhāvarīnaṃ samāsanto a hoti .
Pañca nadiyo pañcanadaṃ , pañca vā nadiyo yasmiṃ padese so pañcanado , satta godhāvariyo sattagodhāvaraṃ .
371. Asaṅkhyehi caṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.74; pā .5.4.86].
Aññattho ca asaṅkhyattho ca aññāsaṅkhyatthā .
Tattha ‘ aññattho ’ ti aññapadattho bahubbīhisamāso ,‘ asaṅkhyattho ’ ti asaṅkhyatthasamāsoM0.264 abyayībhāvasamāsoti vuttaṃ hoti , na aññāsaṅkhyatthā anaññāsaṅkhyatthā , aññāsaṅkhyatthavajjitesu samāsesu asaṅkhyehi upasaggehi ca saṅkhyāhi ca parāya aṅguliyā samāsanto a hoti .
Casaddena ‘‘ sugataṅgulena , pamāṇaṅgulena ’’ iccādīni sijjhanti .
Aṅgulīhi niggataṃ niraṅgulaṃ , aṅguliyo atikkantaṃ accaṅgulaṃ , ime dve amādisamāsā , dve aṅguliyo samāhaṭāti dvaṅgulaṃ .
Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ ?
Pañca aṅguliyo asminti pañcaṅguli , hattho .
Aṅguliyā samīpaṃ upaṅguli .
‘‘ Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ osāretvā [ mahāva .66], aṭṭhaṅgulaṃ dantakaṭṭhaṃ , dvaṅgulaparamaṃ , caturaṅgulaparamaṃ , aṭṭhaṅgulaparaman ’’ tiādīsu ‘ aṅgulan ’ ti akārantaṃ pamāṇavācīsaddantaraṃ .
372. Dārumhaṅgulyā [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.97; pā .5.4.114;‘ dārumyaṅgulyā ’( bahūsu )].
Dārusaṅkhāte aññapadatthe pavattāya aṅguliyā samāsanto ahoti .
Pañca aṅguliyo assāti pañcaṅgulaṃ , dāru .
Ettha ca aṅgulipamāṇāvayavo dhaññādīnaṃ mānaviseso ‘ dārū ’ ti vuccati .
373. Dīghāhovassekadesehi ca ratyā [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.75; pā .5.4.87].
Dīgho ca aho ca vasso ca ekadeso cāti dvando , ekadeso nāma pubba , parādi , anaññāsaṅkhyatthesu dīghādīhi ca asaṅkhyehi ca saṅkhyāhi ca parāya rattiyā samāsanto a hoti .
Casaddena ‘‘ cirarattan ’’ ti sijjhati .
DīghāM0.265 rattiyo dīgharattaṃ , dīghā rattidivaparaṃparātyattho .
Aho ca ratti ca ahorattaṃ , vassena temitā ratti vassarattaṃ , rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ , rattiyā paraṃ pararattaṃ , rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ , rattiṃ atikkanto atiratto , dve rattiyo dvirattaṃ .
Evaṃ tirattaṃ , caturattaṃ , pañcarattaṃ , chārattaṃ , vādhikārattā ‘‘ ekarattaṃ , ekarattī ’’ ti sijjhati .
Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ ?
Dīghā ratti etthāti dīgharatti , hemanto .
Rattiyā samīpaṃ uparatti .
374. Go tvacatthe cālope [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.77; pā .5.4.92].
Acatthe ca anaññā ’ saṅkhyatthesu ca pavattā gosaddamhā alopaṭṭhāne samāsanto a hoti .
Rañño go rājagavo , attano go sagavo , paresaṃ go paragavo , pañcagavo , pañcagavaṃ .
Evaṃ dasagavaṃ .
Alopeti kiṃ ?
Pañcahi gohi kīto pañcagu .
Ettha ca tena kītoti etasmiṃ atthe taddhitapaccayassa lopo , tena ayaṃ apaccayo na hoti ,‘ gossū ’ ti ossuttaṃ .
Acattheti kiṃ ?
Gavajā ca gāvo ca gavajagavo , yomhi gossa gavattaṃ .
Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ ?
Cittagu , upagu .
375. Rattidiva dāragava caturassā [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.62; pā .5.4.77].
Ete tayo saddā aantā nipaccante .
Ratti ca divā ca rattidivaṃ , dārā ca gāvo ca dāragavaṃ , catasso assiyo yassa so caturasso , apaccayo , assissa issa attaṃ .
376. Āyāmenugavaṃ [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.69; pā .5.4.83].
ĀyāmeM0.266 gamyamāne anugavanti nipaccate .
Gohi anuṭṭhitaṃ sakaṭaṃ anugavaṃ .
Āyāmeti kiṃ ?
Gunnaṃ pacchā anugu .
377. Akkhismāññatthe [ ka .337; rū .350; nī .722; caṃ .4.4.96; pā .5.4.113].
Aññapadatthe pavattā akkhimhā samāsanto a hoti .
Visālāni akkhīni yassa so visālakkho , virūpāni akkhīni yassa so virūpakkho , anekasahassāni akkhīni yassa so sahassakkho , lohitāni akkhīni yassa so lohitakkho .
Evaṃ nīlakkho , nīlakkhi vā .
Bahulādhikārā anaññatthepi , akkhīnaṃ paṭimukhaṃ paccakkhaṃ , akkhīnaṃ parabhāgo parokkhaṃ , akkhīnaṃ tirobhāgo tirokkhaṃ .
Akkhisaddena cettha pañcindriyāni gayhanti .
Mahāvuttinā kvaci samāsanto a , ā , ipaccayā honti .
Tattha apaccaye –
Vāyuno sakhā vāyusakho , vāyusaṅkhāto sakhā assāti vā vāyusakho , aggi , sabbesaṃ piyā ’ piyamajjhattānaṃ sakhāti sabbasakho , sabbe vā sakhāyo assāti sabbasakho , mettāvihārī .
‘‘ Sabbamitto sabbasakho ’’ ti [ theragā .648] pāḷi .
Pāpānaṃ sakhāti pāpasakho , pāpā sakhāro yassāti vā pāpasakho .
‘‘ Pāpamitto pāpasakho ’’ ti [ dī . ni .3.253] pāḷi .
Pahito pesito attā yenāti pahitatto , majjhimo attā sabhāvo yassāti majjhatto , chātaṃ ajjhattasantānaṃ [ saṇṭhānaṃ ( mūlapāṭhe )] yassāti chātajjhatto , suhito attā yassāti suhitattoM0.267 , yato saṃyato attā yassāti yatatto , ṭhito attā assāti ṭhitattoiccādi .
Āpaccaye –
Paccakkho dhammo yassāti paccakkhadhammā , chādetīti chado , moho , vivaṭo chado yasminti vivaṭacchadā , sammāsambuddho .
Ipaccaye –
Sundaro gandho yassāti sugandhi , kucchito gandho yassāti duggandhi , pūtino gandho yassāti pūtigandhi , surabhino gandho surabhigandhi .
‘‘ Sarīrassa sugandhino , guṇagandhiyutto ahan ’’ ti pāḷi .
Iti samāsantaapaccayarāsi .