Chaṭṭhīvibhattirāsi
Kasmiṃ atthe chaṭṭhī ?
320. Chaṭṭhī sambandhe [ ka .301; rū .315; nī .609; caṃ .2.1.95; pā .2.3.50].
Dvinnaṃ sambandhīnaṃ kenaci pakārena āyattabhāvo sambandho nāma , sambandhe jotetabbe visesanasambandhimhi chaṭṭhī hoti .
Tattha
M0.202 kriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāmāti vuttaṃ .Tattha dve sambandhino aññamaññaṃ taṃtaṃkriyaṃ karonti , taṃ disvā ‘‘ ime aññamaññasambandhino ’’ ti jānantassa dvinnaṃ kārakānaṃ dvinnaṃ kriyānañca saṃyogaṃ nissāya sambandhopi vidito hoti , evaṃ sambandho kriyākārakasañjāto ,‘ imassa ayan ’ ti evaṃ pavattabuddhiyā hetubhūtattā assedambhāvahetuko ca .
Tattha sambandho tividho sāmisambandho , nānāttasambandho , kriyākārakasambandhoti .
Tattha ‘ sāmī ’ ti yassa kassaci visesanasambandhino nāmaṃ , tasmā visesyapadatthassa taṃtaṃvisesanabhāvena sambandho sāmisambandho nāma .
So visesyapadatthabhedena anekavidho .
Tattha tassa mātā , tassa pitāiccādi janakasambandho nāma .
Tassā putto , tassā dhītā iccādi jaññasambandho nāma .
Tassa bhātā , tassa bhaginī iccādi kulasambandho nāma .
Sakko devānamindo [ saṃ . ni .1.248] iccādi sāmisambandho nāma .
Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka [ jā .1.15.72], bhikkhussa pattacīvaraṃ iccādi saṃsambandho nāma .
Ambavanassa avidūre , nibbānasseva santike [ dha . pa .32] iccādi samīpasambandho nāma .
Suvaṇṇassa rāsi , bhikkhūnaṃ samūho iccādi samūhasambandho nāma .
Manussasseva te sīsaṃ [ jā .1.4.81], rukkhassa sākhā iccādi avayavasambandho nāma .
Suvaṇṇassa
M0.203 bhājanaṃ , alābussa kaṭāhaṃ , bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu iccādi vikārasambandho nāma .Yavassa aṅkuro , meghassa saddo , pupphānaṃ gandho , phalānaṃ raso , aggissa dhūmo iccādi kāriyasambandho nāma .
Khandhānaṃ jāti , khandhānaṃ jarā , khandhānaṃ bhedo [ saṃ . ni .2.1] iccādi avatthāsambandho nāma .
Suvaṇṇassa vaṇṇo , vaṇṇo na khīyyetha tathāgatassa [ dī . ni . aṭṭha .1.304], buddhassa kittisaddo , sippikānaṃ sataṃ natthi [ jā .1.1.113], tilānaṃ muṭṭhi iccādi guṇasambandho nāma .
Pādassa ukkhipanaṃ , hatthassa samiñjanaṃ , dhātūnaṃ gamanaṃ ṭhānaṃ iccādi kriyāsambandho nāma .
Cātumahārājikānaṃ ṭhānaṃ iccādi ṭhānasambandho nāma .
Evamādinā nayena sāmisambandho anekasahassappabhedo , so ca kriyāsambandhābhāvā kārako nāma na hoti .
Yadi evaṃ ‘‘ pādassa ukkhipanaṃ ’’ iccādi kriyāsambandho nāmāti idaṃ na yujjatīti ?
Vuccate – kriyāsambandhābhāvāti idaṃ sādhakabhāvena sambandhābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ , siddhāya pana kriyāya sambandhaṃ sandhāya kriyāsambandho nāma vuttoti .
Nānāttasambandhe pana nānāatthesu chaṭṭhī hoti .
Tattha ṇī , āvīpaccayānaṃ kamme niccaṃ chaṭṭhī , jhānassa lābhī , cīvarassa lābhī , dhanassa lābhī , ādīnavassa dassāvī , atthi rūpānaṃ dassāvī , atthi samavisamassa dassāvī , atthi tārakarūpānaṃ dassāvī , atthi candimasūriyānaṃ dassāvī .
Tu , aka , ana , ṇapaccayānaṃ yoge kvaci kammatthe chaṭṭhī .
Tupaccaye tāva –
Tassa
M0.204 bhavanti vattāro [ ma . ni .2.173], sahasā kammassa kattāro , amatassa dātā [ ma . ni .1.203], bhinnānaṃ sandhātā [ dī . ni .1.9,164], sahitānaṃ vā anuppadātā [ dī . ni .1.9,164] iccādi .Kvacīti kiṃ ?
Gambhīrañca kathaṃ kattā [ a . ni .7.37], gādhaṃ kattā novasitā [ a . ni .4.107], kālena dhammīkathaṃ bhāsitā , sarasi tvaṃ evarūpaṃ vācaṃ bhāsitā , paresaṃ puññaṃ anumodetā , bujjhitā saccāni [ mahāni .192] iccādi .
Akapaccaye –
Kammassa kārako natthi , vipākassa ca vedako [ visuddhi 2.689], avisaṃvādako lokassa [ dī . ni .1.9] iccādi .
Kvacīti kiṃ ?
Mahatiṃ mahiṃ anusāsako , janaṃ aheṭhako , kaṭaṃ kārako , pasavo ghātako iccādi .
Anapaccaye –
Pāpassa akaraṇaṃ sukhaṃ [ dha . pa .61], bhārassa ukkhipanaṃ , hatthassa gahaṇaṃ , hatthassa parāmasanaṃ , aññatarassa aṅgassa parāmasanaṃ [ pārā .270] iccādi .
Kvacīti kiṃ ?
Bhagavantaṃ dassanāya [ udā .23] iccādi .
Ṇapaccaye –
Acchariyo arajakena vatthānaṃ rāgo , agopālakena gāvīnaṃ doho , appapuññena lābhānaṃ lābho , hatthassa gāho , pattassa paṭiggāho iccādi .
Tvāpaccayepi
M0.205 kvaci kammani chaṭṭhī , alajjīnaṃ nissāya , āyasmato nissāya vacchāmi , catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo [ dha . sa .596-599( upādāya )] iccādi .Kattari ta , tavantu , tāvī , māna ’ ntānaṃ yoge pana kammani dutiyā eva , sukhakāmo vihāraṃ kato , gāmaṃ gato , odanaṃ bhuttavā bhuttāvī , kammaṃ kurumāno , kammaṃ karonto iccādi .
Kvaci chaṭṭhīpi dissati , dhammassa gutto medhāvī [ dha . pa .257] iccādi .
Sara , isu , cinta , isa , dayadhātūnaṃ kammani chaṭṭhī vā , mātussa sarati , mātaraṃ sarati , pitussa sarati , pitaraṃ sarati , na rajjassa sarissasi [ jā .2.22.1721], na tesaṃ koci sarati , sattānaṃ kammapaccayā [ khu . pā .7.2], āpattipariyantaṃ nassarati , rattipariyantaṃ nassarati [ cūḷava .157], puttassa icchati puttaṃ vā , mātussa cinteti mātaraṃ vā , therassa ajjhesati theraṃ vā , telassa dayati telaṃ vā , rakkhatīti attho .
Karadhātussa abhisaṅkharaṇatthavācino kamme chaṭṭhī , udakassa paṭikurute udakaṃ vā , kaṇḍassa paṭikurute kaṇḍaṃ vā iccādi .
Tapaccaye pūjanatthādidhātūnaṃ kattari chaṭṭhī vā , rañño sammato raññā vā , gāmassa pūjito gāmena vā , rañño sakkato raññā vā , rañño apacito raññā vā , rañño mānito [ dī . ni .1.303] raññā vā , tathā suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu , amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ , yesaṃ kāyagatāsati paribhuttā [ a . ni .1.603], amataṃ tesaṃ viraddhaṃ , yesaṃ kāyagatāsati viraddhā [ a . ni .1.603].
Tipaccayepi
M0.206 kvaci kattari chaṭṭhī vā , sobhaṇā kaccāyanassa pakati kaccāyanena vā , sobhaṇā buddhaghosassa pakati buddhaghosena vā iccādi .Pūjanatthānaṃ pūraṇatthānañca karaṇe chaṭṭhī , pupphassa buddhaṃ pūjeti pupphena vā , ghatassa aggiṃ juhoti ghatena vā , pattaṃ udakassa pūretvā , pūraṃ nānāppakārassa asucino [ dī . ni .2.377], bālo pūrati pāpassa [ dha . pa .121], dhīro pūrati puññassa [ dha . pa .121] pūrati dhaññānaṃ vā muggānaṃ vā māsānaṃ vā iccādi .
Tatiyā vā , khemā nāma pokkharaṇī , puṇṇā haṃsehi tiṭṭhati .
Tabba , rujādiyoge pana sampadāne catutthī eva , yakkhasenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikkanditabbaṃ viravitabbaṃ [ dī . ni .3.283( visadisaṃ )], devadattassa rujjati , rajakassa vatthaṃ dadāti iccādi .
Bhayatthādīnaṃ apādāne bahulaṃ chaṭṭhī , kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi , sabbe tasanti daṇḍassa , sabbe bhāyanti maccuno [ dha . pa .129], bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ [ saṃ . ni .4.238], mā bhikkhave puññānaṃ bhāyittha [ udā .22], saṅkhātuṃ nopi sakkomi , musāvādassa ottapaṃ [ saṃ . ni .1.184] iccādi .
Tattha ‘ ottapan ’ ti ottappanto .
Tathā aggohamasmi lokassa , jeṭṭhohamasmi lokassa [ ma . ni .3.207] iccādi ca .
Kusala , kovida , pasādatthānaṃ ādhāre chaṭṭhī , kusalā naccagītassa [ jā .2.22.94], kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ [ ma . ni .2.87], amacce tāta jānāhi , dhīre atthassa kovide [ jā .1.17.13], narā dhammassa kovidā [ jā .1.1.37], maggāmaggassa kovidā ,‘‘ keci iddhīsu kovidā ’’ tipi atthi , santi yakkhā buddhassa pasannā [ dī . ni .3.276( visadisaṃ )], dhammassa pasannā , saṅghassa pasannā , buddhe pasannā , dhamme pasannā , saṅghe pasannā vā .
Tathā
M0.207 cetopariyañāṇassa , vasī homi mahāmuni .Jhānassa vasimhi iccādi .
321. Chaṭṭhī hetvatthehi [ rū .163 piṭṭhe ; nī .650; caṃ .2.1.71; pā .2.3.26].
Hetvatthehi yoge hetumhi chaṭṭhī hoti .
Taṃ kissa hetu [ ma . ni .1.2; caṃ .2.1.96; pā .2.3.72], aṅgavarassa hetu , udarassa hetu , udarassa kāraṇā [ pārā .228] iccādi .
322. Tulyatthena vā tatiyā [ nī .638].
Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā .
Tulyo pitu pitarā vā , sadiso pitu pitarā vā .
Iti nānāttasambandho .
Kriyākārakasambandho nāma kārakānaṃ kriyāya saha sādhaka , sādhyabhāvena aññamaññāpekkhatā avinābhāvitā vuccati , na hi kriyaṃ vinā kārakaṃ nāma sijjhati , na ca kārakaṃ vinā kriyā nāma sijjhatīti , sā pana chaṭṭhīvisayo na hotīti .
Chaṭṭhīvibhattirāsi niṭṭhito .