Issues
Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha

5. Taddhita

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

5. Taddhita

AthaM0.289 taddhitavidhānaṃ dīpiyate .
Taddhitavutti nāma vicitrā hoti , sātisayena vicitrañāṇahitaṃ vahati , tasmā tesaṃ tesaṃ kulaputtānaṃ hitanti taddhitaṃ , imasmiṃ kaṇḍe sabbavidhānassa nāmaṃ .
Taṃ pana aṭṭhavidhaṃ hoti apaccaṃ , anekatthaṃ , assatthi , bhāvakammaṃ , parimāṇaṃ , saṅkhyā , khuddakaṃ , nānāttanti .

Apaccarāsi

430. Ṇo vāpacce [ ka .344; rū .361; nī .752; caṃ .2.4.16; pā .4.1.92;‘ sarānamādissā …’( bahūsu )].
Chaṭṭhyantā nāmamhā tassa apaccanti atthe vikappena ṇapaccayo hoti .
Vāsaddo vākya , samāsānaṃ vikappanattho , ito paraṃ anuvattate , tena sabbattha vikappavidhi sijjhati .
Ṇānubandho vuddhyattho , so payogaappayogī .
Vasiṭṭhassa apaccanti atthe iminā suttena vasiṭṭhamhā ṇapaccayo , so sāmyatthañca apaccatthañca ubhayaṃ vadati , chaṭṭhī ca apaccapadañca tena vuttatthā nāma honti , vasiṭṭhapadaṃ paccayena saha ekatthaṃ hoti , ubhayaṃ ekato hutvā puttassa nāmaṃ hotīti attho .
Tato ‘ ekatthatāyan ’ ti chaṭṭhiyā lopo , apaccapadaṃ pana vuttatthamattena luppati .
Tañhi sutte padhānabhāvena niddiṭṭhaṃ hoti , na chaṭṭhīti , mahāvuttinā vā padānaṃ lopo .
Evaṃ sabbattha .
431. Padānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe [ ka .405; rū .365; nī .860].
Padānaṃ ādibhūtassa akārassa ca ivaṇṇu ’ vaṇṇassa ca ā , e , o vuddhiyo honti ṇānubandhe paccaye pareti padādia-kārassa āvuddhi , syādyuppatti .
Vāsiṭṭho ,M0.290 puriso , vāsiṭṭhī , itthī , vāsiṭṭhaṃ , kulaṃ , vasiṭṭhassa putto vāsiṭṭho , vasiṭṭhassa dhītā vāsiṭṭhī , vasiṭṭhassa kulaṃ vāsiṭṭhanti evampi yojetuṃ yujjati .
Tattha ‘ vasiṭṭhassā ’ ti etena gottasseva pitubhūtaṃ ādipurisaṃ vadati .
Kasmā ?
Gottasaddattā .
Evañhi sati tasmiṃ gotte paccājātā sabbepi janā tassa apaccā nāma honti .
432. Majjhe [ ka .404; rū .370; nī .859].
Majjhe pavattānaṃ a , yuvaṇṇānaṃ ā , e , ovuddhiyo honti vā kvaci .
Vāseṭṭho , vāseṭṭhī , vāseṭṭhaṃ .
Vāsaddena ‘‘ vasiṭṭhassa putto dhītā kulan ’’ ti vākyaṃ vā ‘‘ vasiṭṭhaputto vasiṭṭhadhītā vasiṭṭhakulan ’’ ti samāsaṃ vā vikappeti .
Evaṃ sabbattha .
Bharadvājassa apaccaṃ bhāradvājo , visāmittassa [ bhāradvājassa … vesāmittassa …( rū .)] apaccaṃ vesāmitto , gotamassa apaccaṃ gotamo , kassapassa apaccaṃ kassapo , vasudevassa apaccaṃ vāsudevo .
Evaṃ bāladevo .
Upagussa apaccanti ettha ‘ uvaṇṇassāvaṅa …’ ti ṇānubandhe paccaye pare uvaṇṇassa avaṅa hoti .
Opagavo , opagavī , opagavaṃ , manuno apaccaṃ mānavo , bhagguno apaccaṃ bhaggavo , paṇḍuno apaccaṃ paṇḍavo , upavindussa apaccaṃ opavindavo iccādi .
433. Vacchādito ṇānaṇāyanā [ ka .345; rū .366; nī .754; pā .4.1.93,94,162,163].
ChaṭṭhuntehiM0.291 vacchādīhi gottasaddagaṇehi tassa apaccanti atthe ṇānubandhā āna , āyanapaccayā honti vā .
Vacchassa apaccaṃ vacchāno , vacchāyano , vacchānī , vacchāyanī , vacchānaṃ , vacchāyanaṃ .
Evaṃ kaccāno , kaccāyano , kātiyāno , kātiyāyano , sākaṭāno , sākaṭāyano , kaṇhāno , kaṇhāyano , moggallāno , moggallāyano , aggivessāno [ aggivessanotipi dissati dī . ni .1.176; ma . ni .1.353 ādayo ], aggivessāyano , muñcāno , muñcāyano , kuñcāno , kuñcāyano iccādi .
434. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā [ ka .346; rū .367; nī .755; pā .4.1.120,123,126,127,128,129,131].
Chaṭṭhyantehi kattikādīhi vidhavādīhi ca tassa apaccanti atthe kamena ṇānubandhā eyya , erapaccayā honti vā .
Ṇeyye – kattikāya nāma devadhītāya apaccaṃ kattikeyyo , vinatāya nāma deviyā apaccaṃ venateyyo , rohiṇiyā nāma deviyā apaccaṃ rohiṇeyyo , bhaginiyā apaccaṃ bhāgineyyo , nadiyā nāma itthiyā apaccaṃ nādeyyo .
Evaṃ anteyyo , āheyyo , kāmeyyo , suciyā apaccaṃ soceyyo , bālāya apaccaṃ bāleyyo iccādi .
Ṇere – vidhavāya apaccaṃ vedhavero , vidhavā nāma matapatikā itthī .
Bandhukiyā apaccaṃ bandhukero , nāḷikiyā nāma itthiyā putto nāḷikero , samaṇassa upajjhāyassa putto sāmaṇero , samaṇiyā pavattiniyā dhītā sāmaṇerī iccādi .
435. Ṇya diccādīhi [ ka .347; rū .368; nī .756; caṃ .2.4.2; pā .4.1.85].
ChaṭṭhuntehiM0.292 ditiiccādīhi tassa apaccanti atthe ṇānubandho yapaccayo hoti vā .
436. Lopovaṇṇivaṇṇānaṃ [ ka .261; rū .369; nī .509].
Ye pare avaṇṇassa ivaṇṇassa ca lopo hotīti ṇyamhi pare avaṇṇi ’ vaṇṇānaṃ lopo .
Ditiyā nāma devadhītāya apaccaṃ decco , aditiyā apaccaṃ ādicco .
Tattha ivaṇṇalope ‘ tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā ’ ti yamhi pare tavaggassa cavaggattaṃ , puna ‘ vaggalasehi te ’ ti yassa pubbarūpattaṃ , kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño .
437. Uvaṇṇassāvaṅa sare [ ka .348; rū .371; nī .757].
Sare pare uvaṇṇassa avaṅa hotīti uvaṇṇassa avattaṃ .
‘ Tavaggavaraṇānan …’ ti suttena vassa battaṃ , puna ‘ vaggalasehi te ’ ti suttena yassa pubbarūpattaṃ , bhātuno apaccaṃ bhātabyo .
438. Ā ṇi [ ka .347; rū .368; nī .756; caṃ .2.4.19; pā .4.1.95].
Rassā ’ kārantato apaccatthe ṇānubandho rassi ’ paccayo hoti vā .
Dakkhassa apaccaṃ dakkhi .
Evaṃ doṇi , vāsavi , sakyaputti , nāṭaputti , dāsaputti , dāruno apaccaṃ dāravi [ vicāretabbamidaṃ ], varuṇassa apaccaṃ vāruṇiM0.293 .
Evaṃ kaṇḍi , bāladevi , pāvaki , jinadattassa apaccaṃ jenadatti , suddhodani , anuruddhi iccādi .
439. Rājato ño jātiyaṃ [ ka .347; rū .368; nī .756; caṃ .2.4.70; pā .4.1.137].
Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ rājasaddamhā apaccatthe ñapaccayo hoti vā .
Rañño apaccaṃ rājañño , rājakulassa puttoti attho .
Jātiyanti kiṃ ?
Rājaputto .
440. Khattā yiyā [ ka .347; rū .368; nī .756; caṃ .2.4.69; pā .4.1.138].
Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ khattasaddamhā apaccatthe ya , iyapaccayā honti .
Khattakulassa apaccaṃ khatyo , khattiyo .
Jātiyantveva ?
Khatti .
441. Manuto ssasaṇa [ ka .348; rū .371; nī .753; caṃ .2.4.94,95; pā .4.1.161].
Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ manusaddamhā apaccatthe ssa , saṇapaccayā honti .
Manuno apaccaṃ manusso , mānuso , manu nāma kappe ādikhattiyo mahāsammatarājā , itthiyaṃ manussī , mānusī ,
Jātiyantveva ?
Māṇavo .
442. Janapadanāmasmā janakhattiyā raññe ca ṇo [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .2.4.96; pā .4.1.168;‘‘ janapadanāmasmā khattiyā …’’( bahūsu )].
JanavācināM0.294 ca khattiyavācinā ca janapadanāmamhā raññe ca apacce ca ṇo hoti .
Pañcālānaṃ janānaṃ rājā pañcālo , pañcālassa khattiyassa apaccaṃ pañcālo .
Evaṃ kosalo , māgadho , okkāko [ dī . ni .1.267].
Janapadanāmasmāti kiṃ ?
Dasaratharañño putto dāsarathi [ dāsaraṭṭhi ].
Janakhattiyāti kiṃ ?
Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli .
443. Ṇya kurusivīhi [ ka .346; rū .367; nī .755; caṃ .2.4.101… pe …4.1.172].
Kuru , sivisaddehi apacce raññe ca ṇyo hoti .
Kururañño apaccaṃ korabyo [ jā .1.14.228,232,236], kururaṭṭhavāsīnaṃ rājā korabyo , korabbo , pubbarūpattaṃ , sivirañño apaccaṃ sebyo , siviraṭṭhavāsīnaṃ rājā sebyo .
Apaccarāsi niṭṭhito .