Assatthirāsi
472. Tametthassatthīti mantu [ ka .369; rū .403; nī .793; caṃ .4.2.98; pā .5.2.94].
Taṃ ettha atthi , taṃ assa atthīti atthesu paṭhamantā mantupaccayo hoti , ivaṇṇu ’ vaṇṇo ’ kārehi mantu .
Tattha ivaṇṇantehi niccaṃ , upaṭṭhitā sati etasmiṃ atthi , etassa vā atthīti satimā .
Evaṃ gatimā , matimā , dhitimā [ saṃ . ni .1.1952; jā .2.22.1451], atthadassimā [ jā .2.22.1451], sirīmā [ jā . aṭṭha .1. avidūrenidānakathā ] iccādi .
Uvaṇṇantehi pana
M0.306 – 473. Āyussāyasa mantumhi [ ka .371; rū .404; nī .797].
Mantumhi pare āyussa āyasādeso hoti .
Dīghaṃ āyu asmiṃ atthi , assa vā atthīti āyasmā [ mahāni .49].
Evaṃ cakkhumā , bandhumā , bhāṇumā iccādi .
Bahū gāvo asmiṃ santi , assa vā santīti gomā .
Candimā , pāpimāpadesu ca mahāvuttinā imantupaccayaṃ icchanti .
Tattha candasaṅkhātaṃ vimānaṃ assa atthīti candimā [ dha . pa .387], devaputto , upacārena pana vimānampi candimāti vuccati , devaputtopi candoti vuccati .
Ati viya pāpo ajjhāsayo assa atthīti pāpimā [ saṃ . ni .1.137], māro .
Na hi appakena pāpena pāpimāti vuccati pahūtādivasena pasiddhe eva mantādīnaṃ pavattanato .
Vuttañhi vuttiyaṃ –
‘‘ Pahūte ca pasaṃsāyaṃ , nindāyañcātisāyane .
Niccayoge ca saṃsagge , hontime mantuādayo ’’ ti [ moga .78].
Tattha pahūte-gomā [ saṃ . ni .1.12], dhanavāti .
Pasaṃsāyaṃ-jātimā , guṇavāti .
Nindāyaṃ-valimāti .
Atisāyane – buddhimā , vaṇṇavāti .
Niccayoge-satimā , sīlavā , daṇḍīti .
Saṃsagge – haliddimāti .
Tathā vijjamānehi eva satiādīhi satimā iccādayo vuccanti , na atītehi anāgatehi ca avijjamānehi , kasmā
M0.307 ?Atthisaddena paccuppannena niddiṭṭhattā .
Evaṃ pana sati kathaṃ pubbepi tvaṃ satimā āsi , anāgatepi satimā bhavissasīti idaṃ siddhanti ?
Tadapi tadā vijjamānāya eva satiyā siddhanti .
Go , asso , manusso iccādīsu jātisaddesu tesaṃ dabbābhidhānasamatthattā mantādayo na honti , tathā nīlo paṭo , sukko paṭoiccādīsu guṇasaddesu tisso , phussoiccādīsu nāmasaddesu ca .
Yesaṃ pana dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi , tesveva honti , buddhimā , paññavā , rūpavā , vaṇṇavā iccādi .
374. Imiyā [ ka .353; rū .378; nī .768].
Paṭhamantā mantvatthe ima , iyā honti .
Bahavo puttā assa asmiṃ vā santīti puttimo , patthaṭā kitti assa asmiṃ vā atthīti kittimo .
Evaṃ phalimo , khandhimo , rukkho , puttiyo , kappimo , kappiyo , jaṭimo , jaṭiyo , thiraṃ guṇajātaṃ assa asmiṃ vā atthīti theriyo , hānabhāgo assa atthi , asmiṃ vā vijjatīti hānabhāgiyo .
Evaṃ ṭhitibhāgiyo , visesabhāgiyo , nibbedhabhāgiyo iccādi .
Ettha ca pāḷiyaṃ candimā , puttimāsaddānaṃ simhi rājādigaṇarūpaṃ dissati , rattimābhāti candimā [ dha . pa .387], puttehi nandati puttimāti [ saṃ . ni .1.12].
Kittimāsaddassa pana kittimassa kittimatoti rūpanti .
475. Vantvāvaṇṇā [ ka .368; rū .402; nī .792; caṃ .6.3.35… pe …8.2.9].
Avaṇṇabhūtā paṭhamantā mantvatthe vantu hoti .
Niccasīlavasena
M0.308 visuddhaṃ sīlaṃ assa atthi , asmiṃ vā vijjatīti sīlavā , pasattho guṇo assa atthi , asmiṃ vā vijjatīti guṇavā .Evaṃ sabbattha padatthānurūpaṃ mantvatthaviseso vattabbo , paṭisandhisahagatā paññā assa atthīti paññavā , paccaye pare dīghānaṃ kvaci rassattaṃ .
Vidati etenāti vido , ñāṇaṃ , vido etassa atthi , etasmiṃ vā vijjatīti vidvā , byañjane pubbassaralopo .
Avaṇṇāti kiṃ ?
Satimā , bandhumā .
Bahulādhikārā rasmivā , lakkhivā , yasassivā , bhayadassivā , massuvā , gāṇḍīvadhanvātipi sijjhanti .
Tattha gāṇḍīvadhanu assa atthi , asmiṃ vā vijjatīti gāṇḍīvadhanvā , byañjane pubbassaralopo .
476. Daṇḍādīhikaī vā [ ka .366; rū .400; nī .790; caṃ .4.2.118-121; pā .5.2.115-6].
Tehi mantvatthe ika , ī honti vā .
Niccaṃ gahito daṇḍo assa atthi , asmiṃ vā vijjatīti daṇḍiko , daṇḍī , daṇḍavā .
Evaṃ gandhiko , gandhī , gandhavā , rūpiko , rūpī , rūpavā .
Iṇasāmike vattabbe dhanā iko , dhaniko , aññatra dhanī , dhanavā , atthiko , atthī , atthavā .
Ettha ca asannihitena atthena attho assa atthīti atthiko , mahagghena atthiko mahagghatthiko .
Evaṃ dhanatthiko , puññatthiko , seyyatthiko , ayaṃ attho etassāti idamatthī , pāṭavena attho assāti pāṭavatthī .
Evaṃ chekatthī , kusalatthīiccādīni sijjhanti .
Vaṇṇasaddantā pana īyeva hoti , brahmuno vaṇṇo saṇṭhānaṃ assa atthīti brahmavaṇṇī .
Atha vā brahmuno vaṇṇo brahmavaṇṇo
M0.309 , brahmavaṇṇo viya vaṇṇo yassa so brahmavaṇṇī .Evaṃ brahmavacchasī ,‘ vacchasan ’ ti sīsaṃ , taddhitantasamāsapadaṃ nāmetaṃ .
Evaṃ devavaṇṇī .
Hattha , dantādīhi jātiyaṃ ī , hatthī , dantī , gajo , dāṭhī , kesarī , sīho , aññatra hatthavā , dantavā .
Brahmacārimhi vattabbe vaṇṇato īyeva , vaṇṇī , aññatra vaṇṇavā .
Pokkharādīhi dese īyeva , pokkharaṃ vuccati kamalaṃ , pokkharaṇī , puna itthiyaṃ nī , pubbaī-kārassa attaṃ , uppalinī , kumudinī , bhisinī , muḷālinī , sālukinī , padumaṃ ettha dese atthīti padumī , tato itthiyaṃ nī , paduminī , pubbaī-kārassa rassattaṃ , sabbaṃ kamalākarassa vā kamalagacchassa vā nāmaṃ , aññatra pokkharavā hatthī , idha soṇḍā pokkharaṃ nāma .
Sikhī , sikhāvā , mālī , mālāvā , sīlī , sīlavā , balī , balavā .
Samāsantepi ī , niddāsīlī , sabhāsīlī , bāhubalī , ūrubalī .
Sukha , dukkhehi īyeva , sukhī , dukkhī iccādi .
477. Tapādīhi sī [ ka .365; rū .399; nī .789; caṃ .4.2.106; pā .5.2.102;‘… ssī ’( bahūsu )].
Tapādīhi mantvatthe sī hoti vā .
Tapo assa asmiṃ vā vijjatīti tapassī , dvittaṃ .
Evaṃ yasassī , tejassī , mano assa atthīti manassī .
Vātveva ?
Yasavā .
478. Ṇo tapā [ ka .370; rū .405; nī .795; caṃ .4.2.106; pā .5.2.103].
Tapamhā mantvatthe ṇo hoti .
Tapo assa atthīti tāpaso , itthiyaṃ tāpasī .
479. Mukhādito ro [ ka .367; rū .401; nī .791; caṃ .4.2.110,111; pā .5.2.106,107].
Mukhādīhi
M0.310 mantvatthe ro hoti .Asaṃyataṃ mukhaṃ assa atthīti mukharo , susi assa atthīti susiro , rukkho , ūso khāro yasmiṃ atthīti ūsaro , khārabhūmippadeso , madhu raso assa atthīti madhuro , guḷo , nagā ettha santīti nagaro , bahupabbatappadeso ,‘‘ nagaran ’’ tipi pāṭho , kuñjo vuccati hanu , kuñjaro , hatthī , uṇṇatā dantā assa santīti danturo , hatthīyeva , mahāvuttinā assa uttaṃ .
480. Tundyādīhi bho [ ka .364; rū .398; nī .387; caṃ .4.2.148; pā .5.2.139].
Tundiiccādīhi mantvatthe bho hoti vā .
Tundi vuccati vuddhā nābhi , tundibho , valiyo etasmiṃ atthīti valibho .
Vātveva ?
Tundimā .
481. Saddhāditva [ ka .370; rū .405; nī .795; caṃ .4.2.105; pā .5.2.101( saddādivha ?)].
Saddhādīhi mantvatthe a hoti .
Saddhā assa atthi , asmiṃ vā vijjatīti saddho .
Evaṃ pañño , sato .
Vātveva ?
Paññavā , satimā .
482. Ālvābhijjhādīhi [ ka .359; rū .384; nī .779; caṃ .4.2.157; pā .3.2.158].
Abhijjhādīhi mantvatthe ālu hoti vā .
Abhijjhā
M0.311 adhikā assa atthīti abhijjhālu , sītaladukkhaṃ adhikaṃ assa atthīti sītālu , dhajā bahulā asmiṃ rathe santīti dhajālu , dayā bahulā assāti dayālu , purisacittaṃ bahulaṃ assāti purisālu , purisalolā itthī .Vātveva ?
Dayāvā .
483. Picchāditvilo [ ka .364; rū .398; nī .787; caṃ .4.2.102,103; pā .5.2.99,100].
Picchādito mantvatthe ilo hoti vā .
Picchaṃ tūlaṃ assa atthi , tasmiṃ vā vijjatīti picchilo , picchavā , tūlarukkho , picchilā sippali [ sippalī , sīmbalī , semmalītipi dissati ], phenilo [ pheṇilotipi dissati ], phenavā , addāriṭṭhako , jaṭilo , jaṭāvā , tāpaso , tuṇḍilo , tuṇḍavā , adhikā vācā assa atthīti vācālo , mahāvuttinā ilopo .
484. Sīlādito vo [ ka .364; rū .398; nī .787; caṃ .4.2.113; pā .5.2.109].
Sīlādīhi mantvatthe vo hoti .
Niccarakkhitasīlaṃ assa atthi , asmiṃ vā vijjatīti sīlavo , puriso , sīlavā , itthī , kesā atidīghā asmiṃ santīti kesavo , kesavā , aparimāṇā aṇṇā udakā asmiṃ santīti aṇṇavo , mahantaṃ balaṃ assa atthīti balavo , balavā , balavaṃ .
Gāṇḍī vuccati sandhi , bahavo gāṇḍī asmiṃ atthīti gāṇḍīvaṃ , dhanu [ gaṇḍassa gaṇḍamigasiṅgassa ayaṃ gāṇḍī , so assa atthīti gāṇḍīti gāṇḍīvo .( pañcakāṭīkā ). gāṇḍīmeṇḍasiṅgamassa atthīti gāṇḍīvaṃ , dhanu .( payogasiddhi ). gāṇḍī ganthi , so atthi assa asmiṃ vā gāṇḍīvo ajjunadhanu ,( mugdhabodhaṭīkā )], bahukā rājī assa atthīti rājīvaṃ , paṅkajaṃ .
485. Māyāmedhāhi vī [ ka .364; rū .398; nī .787; caṃ .4.2.137; pā .5.2.121].
Etehi
M0.312 mantvatthe vī hoti .Māyāvī , medhāvī .
486. Issare āmyuvāmī [ ka .364; rū .398; nī .787; caṃ .4.2.143; pā .5.2.126;‘‘ sissare …’’( bahūsu )].
Issarabhūte mantvatthe āmī , uvāmī honti .
Issariyaṭṭhānabhūtaṃ saṃ assa atthīti sāmī , suvāmī [ su . ni .671], itthiyaṃ sāminī , suvāminī , bindulopo , kāgame sāmiko .
487. Lakkhyā ṇo a ca [ ka .364; rū .398; nī .787; pā .5.2.100].
Lakkhīmhā mantvatthe ṇo hoti , īkārassa attañca hoti .
Lakkhī sirī etassa atthīti lakkhaṇo .
488. Aṅgā no kalyāṇe [ ka .364; rū .398; nī .787; pā .5.2.100].
Kalyāṇe vattabbe aṅgamhā mantvatthe no hoti .
Kalyāṇaṃ aṅgaṃ etissā itthiyā atthīti aṅganā .
489. So lomā [ ka .364; rū .398; nī .787; caṃ .4.2.104; pā .5.2.100].
Lomamhā mantvatthe sapaccayo hoti .
Bahūni lomāni assa santīti lomaso .
Ettha ‘ so ’ ti suttavibhāgena ‘‘ sumedhaso , bhūrimedhaso ’’ iccādīnipi sijjhanti .
Assatthirāsi niṭṭhito .