Uvaṇṇantadhāturūpa
Cu-cavane , ju-sīghagamane , thu-abhitthavane , du-gatiyaṃ upatāpe ca , bhū-sattāyaṃ , yu-missane gatiyañca , ru-sadde , brū-viyattiyaṃ vācāyaṃ , su-sandane janane ca , sū-pasavane , hu-dāne bhakkhane pūjāyaṃ sattiyañca , hū-sattāyaṃ .
Tyādyuppatti ,‘ kattari lo ’ ti lapaccayo , uvaṇṇassa avādeso ,‘ dīgho sarassā ’ ti sakammikadhātūnaṃ kyamhi dīgho .
Cu-cavane , cavati , cavanti .
Ṇimhi-cāveti , cāvayati .
Ju-sīghagamane , javati , javanti .
Thu-abhitthavane , abhitthavati , abhitthavanti .
‘ Bahulan ’ ti adhikatattā kyamhi kvaci vuddhi , avādeso , abhitthavīyati , abhitthavīyanti , abhitthaviyyati , abhitthaviyyanti .
Du-upatāpe , upaddavati , upaddavanti .
Bhū-sattāyaṃ , sambhoti , sambhavati .
Yu-gatiyaṃ
M0.396 , yavati .Ru-sadde , ravati , ravanti , viravati , viravanti .
Brū-viyattiyaṃ vācāyaṃ –
618. Na brūsso .
Byañjane pare brūssa o na hoti .
Brūti .
619. Brūto tissīu [ ka .520; rū .502; nī .1033; caṃ .6.2.34; pā .7.3.93].
Brūto tissa ādimhi īu hoti .
Īmhi pubbalopo .
Bravīti .
620. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare [ ka .70; rū .30; nī .220;… miyavuvaṅa …( bahūsu )].
Ivaṇṇu ’ vaṇṇantānaṃ dhātūnaṃ kvaci iyaṅa , uvaṅa honti sare .
Bruvanti , brunti vā .
‘‘ Ajānantā no pabruntī ’’ ti pāḷi .
Brūsi , brūtha , brūmi , brūma .
621. Tyantīnaṃ ṭaṭū [ ka .517; rū .488; nī .1105; caṃ .1.4.13; pā .3.4.84].
Ti , antīsu brūssa āha hoti , tesañca ṭa , ṭū honti .
So āha , te āhu .
Atrimā pāḷī-nibbānaṃ bhagavā āha , sabbaganthapamocanaṃ , āha tesañca yo nirodho [ mahāva .60], yaṃ pare sukhato āhu , tadariyā āhu dukkhato .
Yaṃ pare dukkhato āhu , tadariyā sukhato vidū [ su . ni .767].
Tattha ‘ āhā ’ ti katheti .
‘ Āhū ’ ti kathenti .
Brūtu
M0.397 , brūvantu , brūhi maṅgalamuttamaṃ [ khu . pā .5.2], brūtha , brūmi , brūma .Eyyādimhi-brūssa uvaṅa hoti , bruveyya , bruveyyuṃ .
Īādimhi sare pare brūssa ottaṃ , ossa ca avādeso , abravi , abravuṃ , abraviṃsu .
Uvādese-abruvi , abruvuṃ , abruviṃsu .
Parokkhamhi –
622. Aādīsvāho brūssa [ ka .475; rū .465; nī .956].
Aādīsu brūssa āha bhavati .
So āha , te āhu .
623. Ussaṃsvāhā vā [ nī .1036].
Āhādesamhā parassa uvacanassa aṃsu hoti vā .
Te āhaṃsu , saccaṃ kirevamāhaṃsu , narā ekacciyā idha [ jā .1.13.123].
Su-sandane , nadī savati , savanti , ābhavaggā savanti .
Sū-pasavane , puññaṃ pasavati [ cūḷava .354], pasavanti .
Hu-pūjāyaṃ ,‘ parokkhāyañcā ’ ti dvittaṃ ,‘ kavaggahānaṃ cavaggajā ’ ti hassa jo , juhoti , juhonti .
Kamme-tena aggi hūyate .
Ṇimhi-juhāveti , juhāvayati .
Ṇāpimhi-juhāpeti , juhāpayati .
Hu-sattiyaṃ , pahoti , sampahoti , pahonti , sampahonti .
Hū-sattāyaṃ
M0.398 , hoti , honti , hotu , hontu .Eyyādimhi- ‘ yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare ’ ti dhātvantassa uvādeso , huveyya , huveyyuṃ .
Āādimhi-so ahuvā .
Vaṇṇagandhaphalūpeto , amboyaṃ ahuvā pure [ jā .1.2.71].
Ahuvā te pure sakhā [ saṃ . ni .1.50], te ahuvū , tvaṃ ahuvo , tumhe ahuvattha [ ma . ni .1.215], jhāyatha bhikkhave mā pamādāttha , mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha , ahuva , ahuvaṃ vā , ahuvamhā .
‘‘ Akaramhasa te kiccaṃ , yaṃ balaṃ ahuvamhase [ jā .1.4.29].
Ahuvamheva mayaṃ pubbe , na nāhuvamhā ’’ ti [ ma . ni .1.180] pāḷiyo .
Īādimhi sāgamo , ahosi , pāturahosi .
Mahāvuttinā īlopo rasso ca .
Ahudeva bhayaṃ ahu chambhitattaṃ .
Ahudeva kukkuccaṃ , ahu vippaṭisāro [ pārā .38].
Ādīnavo pāturahu [ theragā .269], dibbo ratho pāturahu .
624. Hūto resuṃ [ ka .517; rū .488; nī .1105].
Hūto ñuṃvacanassa resuṃ hoti .
Suttavibhattena mhāssa resumhā ca .
‘ Rānubandhentasarādissā ’ ti dhātvantalopo .
Te pubbe ahesuṃ .
Uvādese ahuvuṃ , pubbassaralope ahuṃ .
Atrimā pāḷī- sabbamhi taṃ araññamhi , yāvantettha dijā ahuṃ [ jā .2.22.2425].
Kūṭāgārasahassāni , sabbasoṇṇamayā ahuṃ [ apa . thera 1.1.407].
Ossa
M0.399 si , ittha , ttho .Tvaṃ ahosi , ahuvi , ahuvittha , ahuvittho .
Mahāvuttinā olopo rasso , mā bhoti kupitā ahu [ jā .2.22.1931], māhu pacchānutāpinī [ saṃ . ni .1.162], ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ , na nu kho ahosiṃ , kinnu kho ahosiṃ , kathaṃ nu kho ahosiṃ [ saṃ . ni .2.20; ma . ni .1.18], ahaṃ ahuviṃ , mayaṃ ahosimhā , ahosimha vā .
Ahesumhā nu kho mayaṃ atītamaddhānaṃ , na nu kho ahesumhā , kinnu kho ahesumhā , kathaṃ nu kho ahesumhā [ ma . ni .1.407].
Mayaṃ pubbe ahuvimhā , ahumhā vā .
‘‘ Mayaṃ pubbe dānapatino ahumhā ’’ ti [ jā .2.22.1617] pāḷi .
Rassatte-ahumha .
Mahāvuttinā mhāssa uñca .
‘‘ Pañcasatā mayaṃ sabbā , tāvatiṃsupagā ahun ’’ ti pāḷi .
Parachakke assa aṃ , ahaṃ pubbe ahuvaṃ , ahuva vā .
‘ Paro kvacī ’ ti paralopo , ahuṃ .
Atrimā pāḷī- ‘‘ ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ , ahuṃ kevaṭṭadārako [ apa . thera 1.39.86], cakkavattī ahuṃ rājā , jambumaṇḍassa issaro .
Sattakkhattuṃ mahābrahmā , vasavattī tadā ahuṃ .
Muddhābhisitto khattiyo , manussādhipatī ahun ’’ ti .
Mayaṃ ahuvimhe .
Ssatyādimhi –
625. Hūssa hehehihohi ssaccādo [ ka .480; rū .490; nī .961;‘… ssatyādo ’( bahūsu )].
Ssatyādimhi hūdhātussa he ca hohi ca hohi ca honti .
Hessati
M0.400 , hessanti , hehissati , hehissanti , hohissati , hohissanti .Buddho hessaṃ sadevake [ bu . vaṃ .2.55], anāgatamhi addhāne , hessāma sammukhā imaṃ [ bu . vaṃ .2.74].
626. Dakkha sakkha hehi hohīhi lopo [ ka .480; rū .490; nī .961;‘ dakkhā hehihohilopo ’( bahūsu )].
Etehi ādesehi ssassa lopo hoti vā .
Suttavibhattena aññehipi ssalopo .
Sakkhisi tvaṃ kuṇḍalini , maññisi khattabandhuni [ jā .2.17.14].
Na hi sakkhinti chettuṃ [ su . ni .28], adhammo haññiti dhammamajja [ jā .1.11.31], brahmadatto palāyiti iccādi .
Hehiti , hehinti , hohiti , hohinti .
Atrimā pāḷī-piyo ca me hehiti mālabhārī , ahañca naṃ mālinī ajjhupessaṃ [ jā .1.15.197], tilodano hehiti sādhupakko [ jā .1.8.2].
Doso pemañca hehiti [ theragā .719].
Mama tvaṃ hehisi bhariyā [ jā .1.14.27].
Tato sukhī hohisi vītarāgo .
Khippaṃ hohisi anāsavo [ dī . ni .2.207] iccādi .
Iti bhūvādigaṇe uvaṇṇantadhāturūpaṃ .