Issues
Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha

Paṭhamāvibhattirāsi

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Paṭhamāvibhattirāsi

Atha nāmavibhattīnaṃ atthabhedā vuccante .
Kasmiṃ atthe paṭhamā ?
289. Paṭhamatthamatte [ caṃ .2.1.93; pā .2.3.46].
Nāmassa abhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti .
Rukkho , mālā , dhanaṃ .
Ettha ca mattasaddena kattu , kammādike vibhatyatthe nivatteti .
Tasmā atthamattanti liṅgatthoyeva vuccati .
Tattha anuccārite sati suṇantassa avidito attho līnattho nāma .
Taṃ līnamatthaṃ gameti bodhetīti liṅgaṃ , uccāritapadaṃ .
Taṃ pana pakatiliṅgaṃ , nipphannaliṅganti duvidhaṃ .
Tattha vibhattirahitaṃ pakatiliṅgaṃ idhādhippetaṃ liṅga , vibhattīnaṃ visuṃ visuṃ vibhāgaṭṭhānattā .
Līnaṃ aṅganti liṅgaṃ .
Tattha ‘ līnan ’ ti apākaṭaṃ .
‘ Aṅgan ’ ti avayavo .
Liṅgaṃ , nāmaṃ , pāṭipadikan ti atthato ekaṃ .
Liṅgassa attho paramattho , paññattiatthoti duvidho .
Tathā visesanattho , visesyatthoti .
Tattha visesanattho nāma sakattho , tassa tassa saddassa paṭiniyato pāṭipuggalikatthoti vuttaṃ hoti .
Soyeva tasmiṃ tasmiṃ atthe ādimhi sadduppattiyā cirakālañca saddapavattiyā nibaddhakāraṇattā nimittatthoti ca vuccatiM0.164 .
So suti , jāti , guṇa , dabba , kriyā , nāma , sambandhavasena sattavidho hoti .
Visesyattho nāma sāmaññattho , bahunimittānaṃ sādhāraṇatthoti vuttaṃ hoti , soyeva taṃtaṃnimittayogā nemittakatthoti ca vuccati , so jāti , guṇa , dabba , kriyā , nāmavasena pañcavidho .
Go , sukko , daṇḍī , pācako , tissoti .
Tattha gosaddo yadā jātimattaṃ vadati go jātīti , tadā suti visesanaṃ .
Yadā dabbaṃ vadati go gacchatīti , tadā suti ca jāti ca visesanaṃ .
Sukkasaddo yadā guṇamattaṃ vadati sukko guṇoti , tadā suti visesanaṃ .
Yadā guṇavisesaṃ vadati gossa sukkoti , tadā suti ca guṇajāti ca visesanaṃ .
Yadā guṇavantaṃ dabbaṃ vadati sukko goti , tadā suti ca guṇajāti ca guṇaviseso ca sambandho ca visesanaṃ .
Daṇḍīsaddo yadā jātimattaṃ vadati daṇḍī jātīti , tadā suti ca dabbañca visesanaṃ .
Yadā dabbavantaṃ dabbaṃ vadati daṇḍī purisoti , tadā suti ca dabbañca jāti ca sambandho ca visesanaṃ .
Pācakasaddo yadā jātimattaṃ vadati pācako jātīti , tadā suti ca kriyā ca visesanaṃ .
Yadā kriyānipphādakaṃ dabbaṃ vadati pācako purisoti , tadā suti ca kriyā ca jāti ca kriyākārakasambandho ca visesanaṃ .
Tissasaddo yadā nāmamattaṃ vadati tisso nāmanti , tadā suti visesanaṃ .
Yadā nāmavantaṃ dabbaṃ vadati , tisso bhikkhūti , tadā suti ca nāmajāti ca sambandho ca visesanaṃ .
Sabbattha yaṃ yaṃ vadatīti vuttaṃ , taṃ taṃ visesyanti ca dabbanti ca veditabbaṃ .
Ettha ca suti nāma saddasabhāvā eva hoti , saddapakkhikāM0.165 eva .
Sabbo saddo paṭhamaṃ sattābhidhāyakoti ca ñāse vuttaṃ .
Tasmā sabbattha sutiṭṭhāne sattā eva yuttā vattunti .
Sattāti ca tassa tassa atthassa vohāramattenapi loke vijjamānatā vuccati , taṃ taṃ saddaṃ suṇantassa ca ñāṇaṃ taṃtadatthassa atthitāmattaṃ sabbapaṭhamaṃ jānāti , tato paraṃ jātisadde jātiṃ jānāti .
Guṇasadde guṇanti evamādi sabbaṃ vattabbaṃ .
Liṅga , saṅkhyā , parimāṇānipi visesanatthe saṅgayhanti .
Tattha liṅgaṃ nāma ye itthi , purisānaṃ liṅga , nimitta , kuttā ’ kappā nāma abhidhamme vuttā , ye ca napuṃsakānaṃ liṅga , nimitta , kuttā ’ kappā nāma avuttasiddhā , ye ca saddesu ceva atthesu ca visadā ’ visadākāra , majjhimākārā sandissanti , sabbametaṃ liṅgaṃ nāma .
Evaṃ visesana , visesyavasena duvidho attho pubbe vuttassa saddaliṅgassa attho nāma , so saliṅgo , sasaṅkhyo , saparimāṇo cāti tividho hoti .
Tattha saliṅgo yathā ?
Saññā , phasso , cittaṃ .
Kaññā , puriso , kulaṃ .
Mālā , rukkho , dhananti .
Sasaṅkhyo yathā ?
Eko , dve , tayo , bahū iccādi .
Saparimāṇo yathā ?
Vidatthi , hattho , doṇo , āḷhakaṃ iccādi .
Api ca suddho , saṃsaṭṭhoti duvidho liṅgattho .
Tattha kammādisaṃsaggarahito suddho nāma .
So saliṅgo , sasaṅkhyo , saparimāṇo , upasaggattho , nipātattho , pāṭi-padikatthoti chabbidho .
Atthi , sakkā , labbhāiccādi idha pāṭipadikaṃ nāma .
Tuna , tvāna , tvā , tave , tuṃ , khattuṃpaccayantāpi nipātesu gayhanti .
SaṃsaṭṭhoM0.166 vuttasaṃsaṭṭho , avuttasaṃsaṭṭhoti duvidho .
Tattha vuttasaṃsaṭṭho catubbidho samāsena vuttasaṃsaṭṭho , taddhitena , ākhyātena , kitenāti .
Tattha samāsena vutto chakārakasambandhavasena sattavidho , bhāvena saddhiṃ aṭṭhavidho vā , tathā taddhitena vutto .
Ākhyātena vutto kattu , kamma , bhāvavasena tividho .
Kitena vutto chakāraka , bhāvavasena sattavidho .
Sabbo suddho ceva vuttasaṃsaṭṭho ca paṭhamāya visayo .
Avuttasaṃsaṭṭhopi kattusaṃsaṭṭho , kammasaṃsaṭṭhotiādinā anekavidho .
So dutiyādīnaṃ eva visayoti .
Ettha ca vibhattiyā vinā kevalo saddo payogaṃ nārahatīti katvā payogārahatthameva chabbidhe suddhe catubbidhe ca vuttasaṃsaṭṭhe paṭhamā payujjati , na atthajotanatthaṃ .
Kenaci vācakena avuttāni pana kammādīni vibhattīhi vinā viditāni na hontītikatvā atthajotanatthampi kammādīsu dutiyādayo payujjanti .
Tasmā atthamatteti idha desantarāvacchedake visayamatte bhummaṃ .
Kamme dutiyāiccādīsu pana nipphādetabbe payojane bhummanti evaṃ dvinnaṃ bhummānaṃ nānattaṃ veditabbanti .
290. Āmantane [ ka .285; rū .70; nī .578; caṃ .2.1.94; pā .2.3.47; āmantaṇe ( bahūsu )].
Pageva siddhassa vatthuno nāmena vā nipātena vā attano abhimukhīkaraṇaṃ āmantanaṃ nāma .
Adhikāmantane atthamatte paṭhamā hoti .
Ettha ca āmantanapadaṃ nāma kriyāpekkhaṃ na hoti , tasmā kārakasaññaṃ na labhati .
Taṃ pana duvidhaṃ sādarā ’ nādaravasena .
Ehi samma , ehi jeti .
TathāM0.167 sajīva , nijjīvavasena , bho purisa , vadehi bho saṅkha , vadehi bho saṅkha [ dī . ni .2.426].
Ummujja bho puthusile , ummujja bho puthusileti [ saṃ . ni .4.358].
Tathā paccakkhā ’ paccakkhavasena , bho purisa , kahaṃ ekaputtaka , kahaṃ ekaputtakāti [ saṃ . ni .2.63; dha . pa . aṭṭha .1.2].
Tathā niyamā ’ niyamavasena , bho purisa , acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho [ dī . ni .2.192].
Yatra hi nāma saññī samānotiādi [ dī . ni .2.192].
Idaṃ āmantanaṃ nāma pageva siddhe eva hoti , na vidhātabbe , na hi pageva rājabhāvaṃ vā bhikkhubhāvaṃ vā appattaṃ janaṃ ‘‘ bho rājā ’’ ti vā ‘‘ bho bhikkhū ’’ ti vā āmantentīti .
Paṭhamāvibhattirāsi niṭṭhito .