Issues
Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha

2. Nāmakaṇḍa

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Nāmakaṇḍa

Vibhattirāsi

AthaM0.55 liṅgamhā syādivibhattividhānaṃ dīpiyate .
Liṅgaṃ , nāmaṃ , pāṭipadikanti atthato ekaṃ , dabbābhidhānassa purisādikassa pakatirūpassetaṃ nāmaṃ .
Tañhi sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena vibhāgaṃ patvā kiñci visadarūpaṃ hoti , kiñci avisadarūpaṃ , kiñci majjhimarūpanti evaṃ tividhena liṅgarūpena yuttattā liṅgan ti vuccati .
Tadeva kiñci saddaliṅgānurūpaṃ , kiñci atthaliṅgānurūpañca pariṇamantaṃ pavattati , tasmā nāman ti ca vuccati .
Tadeva dhātu , paccaya , vibhattipadehi cevasaddapadatthakapadehi ca ‘ visuṃ bhūtaṃ padan ’ ti katvā pāṭipadikan ti ca vuccati .
Tattha dhātupadaṃ nāma brū , bhū , hūiccādi .
Paccayapadaṃ nāma ṇa , tabba , anīya iccādi .
Vibhattipadaṃ nāma si , yo , aṃ , yo , ti , anti iccādi .
Saddapadatthakapadā ni nāma rājassa , sakhassa , pumassa iccādīni .
Ettha ca rājassaiccādīni saddasutte saddapadatthakāni honti , payoge atthapadatthakāni .
Dhātupaccayavibhattipadāni pana niccaṃ saddapadatthakāni eva honti , saddasuttesveva ca labbhanti , na payogeti , idaṃ dvinnaṃ nānattaṃ .
Yadievaṃ bhussa , brussa , bhūto , hūto , ṇe , tabbe , simhi , timhi iccādinā tehi kathaṃ vibhattuppatti hotīti ?
Anukaraṇapadāni nāma tāni atthissa , karotissa iccādīni viya , tasmā tāni ca rājassa iccādīni ca anukaraṇaliṅgabhāvena ettha saṅgayhanti , na ekantaliṅgabhāvenāti .
Evañca katvā ‘ dhātu- paccayaM0.56 , vibhattivajjitamatthavaṃ liṅgan ’ ti avocuṃ .
Tattha atthavanti atthapadatthakaṃ vuccati , rājassaiccādikaṃ saddapadatthakaṃ vivajjeti , etena atthapadatthake sati taddhita , samāsa , kitakapadānampi ekantaliṅgabhāvaṃ sādhenti .
Na hi tesaṃ liṅganāmabyapadesakiccaṃ atthi , yāni ca nāmassa visesanāni bhavituṃ arahanti , tāni upasagga , nipātapadāni tvāntādipadāni ca idha visesananāmabhāvena saṅgayhantīti .
61. Dve dvekānekesu nāmasmā si yo aṃyo nā hi sa naṃ smāhi sanaṃsmiṃsu [ ka .55; rū .63; nī .200].
Ekasmiṃ atthe ca anekesu atthesu ca pavattā nāmasmā dve dve si , yo … pe … smiṃ , suvibhattiyo honti .
Vibhajantīti vibhattiyo , ekamekaṃ pakatināmapadaṃ nānārūpavibhāgavasena kattu , kammādinānāatthavibhāgavasena ekatta , bahuttasaṅkhyāvibhāgavasena ca vibhajantīti attho .
Si , lo iti paṭhamā nāma … pe … smiṃ , su iti sattamī nāma .
Dvīsu dvīsu pubbaṃ pubbaṃ ‘ ekasmiṃ atthe pavattaṃ vacanan ’ ti ekavacanaṃ nāma .
Paraṃ paraṃ ‘ anekesu atthesu pavattaṃ vacanan ’ ti anekavacanaṃ nāma .
Bahuvacanan ti ca puthuvacanan ti ca etassa nāmaṃ .
Sabbamidaṃ iminā suttena siddhaṃ .
62. Paṭhamātthamatte [ ka .284; rū .65; nī .577; caṃ .2.1.93; pā .2.3.46].
Kattu , kammādikaṃ bāhiratthaṃ anapekkhitvā liṅgatthamatte pavattā nāmasmā paṭhamāvibhatti hoti .
Ayaṃ mama puriso , ime mama purisā .
63. Āmantane [ ka .285; rū .70; nī .578; caṃ .2.1.94; pā .2.3.47].
ĀmantanaṃM0.57 vuccati ālapanaṃ .
Āmantanavisaye liṅgatthamatte pavattā nāmasmā paṭhamāvibhatti hoti .
Bho purisa , bhonto purisā .
64. Kamme dutiyā [ ka .297; rū .76,284; nī .580; caṃ .2.1.43; pā .1.4.49-51].
Nāmasmā kammatthe dutiyāvibhatti hoti .
Purisaṃ passati , purise passanti .
65. Kattukaraṇesu tatiyā [ ka .286,288; rū .83; nī .591,594; caṃ .2.1.62,63; pā .2.3.18].
Nāmasmā kattari ca karaṇe ca tatiyāvibhatti hoti .
Purisena kataṃ , purisehi kataṃ , purisena kulaṃ sobhati , purisehi kulaṃ sobhati .
66. Catutthī sampadāne [ ka .293; rū 85,301; nī .605; caṃ .2.1.73; pā .2.3.13].
Nāmasmā sampadānatthe catutthīvibhatti hoti .
Purisassa deti , purisānaṃ deti .
67. Pañcamyāvadhismiṃ [ ka .295; rū .89,307; nī .607 caṃ .2.1.81; pā .2.3.28;1.4.24 pañcamyavadhismā ( bahūsu )].
Avadhi vuccati apādānaṃ .
Nāmasmā avadhiatthe pañcamīvibhatti hoti .
Purisasmā apeti , purisehi apeti .
68. ChaṭṭhīM0.58 sambandhe [ ka .30; rū .92,315; nī .609; caṃ .2.1.95; pā .2.3.50].
Nāmasmā sambandhatthe chaṭṭhīvibhatti hoti .
Purisassa dhanaṃ , purisānaṃ dhanaṃ .
69. Sattamyādhāre [ ka .312; rū .94,319; nī .630; caṃ .2.1.88; pā .2.3.36;1.3.45].
Nāmasmā ādhāratthe sattamīvibhatti hoti .
Purisasmiṃ tiṭṭhati , purisesu tiṭṭhati .
Vibhattirāsi niṭṭhito .