Dutiyāvibhattirāsi
Kasmiṃ atthe dutiyā ?
291. Kamme dutiyā [ ka .297; rū .284; nī .580; caṃ .2.1.43; pā .1.4.49-51].
Kammatthe dutiyā hoti .
Kariyateti kammaṃ , taṃ nibbattikammaṃ , vikatikammaṃ , pattikammanti tividhaṃ hoti .
Tattha nibbattikammaṃ yathā ?
Iddhimā hatthivaṇṇaṃ māpeti , rājā nagaraṃ māpeti , mātā puttaṃ vijāyati , bījaṃ rukkhaṃ janeti , kammaṃ vipākaṃ janeti , āhāro balaṃ janeti , jano puññaṃ karoti , pāpaṃ karoti , buddho dhammaṃ desesi , vinayaṃ paññapesi , bhikkhu jhānaṃ uppādeti , maggaṃ uppādeti iccādi .
Vikatikammaṃ
M0.168 yathā ?Gehaṃ karoti , rathaṃ karoti , ghaṭaṃ karoti , paṭaṃ vāyati , odanaṃ pacati , bhattaṃ pacati , kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti , suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti , gehaṃ jhāpeti , rukkhaṃ chindati , pākāraṃ bhindati , vihayo lunāti , pāṇaṃ hanati , bhattaṃ bhuñjati iccādi .
Pattikammaṃ yathā ?
Gāmaṃ gacchati , gehaṃ pavisati , rukkhaṃ ārohati , nadiṃ tarati , ādiccaṃ passati , dhammaṃ suṇāti , buddhaṃ vandati payirupāsati iccādi .
Pakatikammaṃ , vikatikammanti duvidhaṃ .
Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti , kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti , purisaṃ ṭhitaṃ passati , purisaṃ gacchantaṃ passati , bhikkhuṃ passati sataṃ , sampajānaṃ , abhikkamantaṃ , paṭikkamantaṃ , ālokentaṃ , vilokentaṃ , samiñjentaṃ , pasārentaṃ .
Ettha ‘ purisaṃ , bhikkhun ’ ti pakatikammaṃ ,‘ ṭhitaṃ , sataṃ ’ iccādīni vikatikammāni .
Dhātukammaṃ , kāritakammanti duvidhaṃ .
Gāmaṃ gacchati , purisaṃ gāmaṃ gameti .
Dhātukammañca dvikammikadhātūnaṃ duvidhaṃ padhānakammaṃ , appadhānakammanti .
Ajapālo ajaṃ gāmaṃ neti , puriso bhāraṃ gāmaṃ vahati , harati , gāmaṃ sākhaṃ kaḍḍhati , gāviṃ khīraṃ dohati , brāhmaṇaṃ kambalaṃ yācati , brāhmaṇaṃ bhattaṃ bhikkhati , gāviyo vajaṃ avarundhati , bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati , rukkhaṃ phalāni ocināti , sissaṃ dhammaṃ bravīti , bhagavā bhikkhū etadavoca [ udā .23( thokaṃ visadisaṃ )], sissaṃ dhammaṃ anusāsati iccādi .
Ettha ca ‘ ajaṃ , khīraṃ ’ iccādi padhānakammaṃ nāma kattārā pariggahetuṃ iṭṭhatarattā .
‘ Gāmaṃ , gāviṃ ’ iccādi appadhānakammaṃ nāma tathā aniṭṭhatarattā .
Tattha
M0.169 padhānakammaṃ kathinakammaṃ nāma , kammabhāve thirakammanti vuttaṃ hoti .Appadhānakammaṃ akathinakammaṃ nāma , athirakammanti vuttaṃ hoti .
Tañhi kadāci sampadānaṃ hoti , kadāci apādānaṃ , kadāci sāmi , kadāci okāso .
Yathā – so maṃ dakāya neti , gāvito khīraṃ dohati , gāviyā khīraṃ dohahi , gāviyaṃ khīraṃ dohati iccādi .
Kamme dutiyāti vattate .
292. Gatibodhāhārasaddatthā kammaka bhajjādīnaṃ payojje [ ka .300; rū .286; nī .587; caṃ .2.1.44; pā .1.4.52].
Niccavidhisuttamidaṃ .
Gamanatthānaṃ bodhanatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānaṃ akammakānaṃ bhajjādīnañca dhātūnaṃ payojje kammani dutiyā hoti .
Ettha ca payojjakammaṃ nāma kāritakammaṃ vuccati .
Puriso purisaṃ gāmaṃ gamayati , sāmiko ajapālaṃ ajaṃ gāmaṃ nayāpeti , ācariyo sissaṃ dhammaṃ bodheti , puriso purisaṃ bhattaṃ bhojeti , ācariyo sissaṃ dhammaṃ pāṭheti , puriso purisaṃ sayāpeti , acchāpeti , uṭṭhāpeti , puriso purisaṃ dhaññaṃ bhajjāpeti , koṭṭāpeti , uddharāpeti .
Etesamīti kiṃ ?
Puriso purisena odanaṃ pāceti .
Ettha ca gamanatthādīnaṃ payojje tatiyāpi rūpasiddhiyaṃ [141 piṭṭhe ] saddanītiyañca [ sutta-148 piṭṭhe ] vuttā .
Saddanītiyaṃ tatiyāpayogepi kammatthameva icchati .
Ñāsādīsu katvatthaṃ icchanti .
Yadā
M0.170 pana paṭhamaṃ payojakaṃ añño dutiyo payojeti , tadā paṭhamo payojjo nāma .Tasmiṃ tatiyāevāti vuttiyaṃ vuttaṃ .
Attanā vippakataṃ kuṭiṃ parehi pariyosāpeti [ pārā .363].
293. Harādīnaṃ vā [ ka .300; rū .286; nī .587; caṃ .2.1.45; pā .1.4.53].
Harādīnaṃ payojje kammani vikappena dutiyā hoti .
Sāmiko purisaṃ bhāraṃ hāreti purisena vā , purisaṃ āhāraṃ ajjhohāreti purisena vā , purisaṃ kammaṃ kāreti purisena vā , rājā purisaṃ attānaṃ dasseti purisena vā , purisaṃ buddhaṃ vandāpeti purisena vā .
194. Na khādādīnaṃ [ ka .300; rū .286; nī .587; caṃ .2.1.47; pā .1.4.57].
Khādādīnaṃ payojje kammani na dutiyā hoti .
Sāmiko purisena khajjaṃ khādāpeti , ada-bhakkhane , bhattaṃ ādeti , sāmiko dāsena purisaṃ avhāpeti , saddāyāpeti , kandayati , nādayati .
Ettha ca ‘ saddāyāpetī ’ ti saddaṃ kārāpeti , nāmadhātu cesā .
Kanda , nadāpi saddatthāyeva .
295. Vahissāniyantuke [ ka .300; rū .286; nī .587; caṃ .2.1.48; pā .1.4.52].
Vahissāti dhātuniddeso i-kāro , niyāmeti payojetīti niyantā , natthi niyantā etassāti aniyantuko .
Yassa aññena payojakena kiccaṃ natthi , sayameva ñatvā vahati , so aniyantuko nāma , vahadhātussa tādise aniyantuke payojje kammani dutiyā na hoti .
Sāmiko
M0.171 dāsena bhāraṃ vāheti .Aniyantuketi kiṃ ?
Balībadde bhāraṃ vāheti .
296. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ [ ka .300; rū .286; nī .587; caṃ .2.1.49; pā .1.4.5].
Bhakkhituṃ icchantassa bhakkhāpanaṃ hiṃsā nāma na hoti , anicchantassa bhakkhāpanaṃ hiṃsā nāma , bhakkhadhātussa payojje kammani ahiṃsāvisaye dutiyā na hoti .
Sāmiko purisena modake bhakkhāpeti .
Ahiṃsāyanti kiṃ ?
Balībadde sassaṃ bhakkhāpeti .
Ettha ‘ sassan ’ ti thūlataraṃ sassanti vadanti .
Pāḷiyaṃ ‘‘ sabbesaṃ viññāpetvāna [ apa . thera 1.1.438], tosenti sabbapāṇinaṃ [ apa . thera 1.1.300].
Therassa patto dutiyassa gāhetabbo ’’ iccādinā [ pārā .615] payojje chaṭṭhīpi dissati .
297. Jhādīhi yuttā [ ka .299; rū .288; nī .582,586; caṃ .2.1.50; pā .2.3.2].
Dhīiccādīhi nipātopasaggehi yuttā liṅgamhā dutiyā hoti .
Dhī brāhmaṇassa hantāraṃ [ dha . pa .389], dhīratthu ’ maṃ pūtikāyaṃ [ jā .1.3.129], dhīratthu taṃ dhanalābhaṃ [ jā .1.4.36], dhīratthu bahuke kāme .
Tatiyāpi dissati , dhīratthu jīvitena me [ jā .2.17.135].
Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ [ dī . ni .1.1], abhito gāmaṃ vasati , paritogāmaṃ vasati , nadiṃ nerañjaraṃ pati [ su . ni .427], etesu chaṭṭhyatthe dutiyā .
Tathā
M0.172 paṭibhāti maṃ bhagavā [ udā .45; saṃ . ni .1.217], apissu maṃ tisso upamāyo paṭibhaṃsu [ ma . ni .1.374], paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsituṃ [ mahāva .258].Paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā [ saṃ . ni .3.79]–
‘ man ’ ti mama ,‘ tan ’ ti tava , sampadānatthe dutiyā .
‘ Man ’ ti mamañāṇe ,‘ tan ’ ti tavañāṇetipi vaṇṇesuṃ .
Na upāyamantarena atthassa siddhi , natthi samādānamantarena sikkhāpaṭilābho , nevidha na huraṃ na ubhayamantarena , esevanto dukkhassa [ ma . ni .3.393; udā .74].
Tattha ‘ antarenā ’ ti nipātapadametaṃ , vajjetvātyattho .
Pubbena gāmaṃ , dakkhiṇena gāmaṃ , uttarena gāmaṃ , gāmassa pubbeti attho .
Upasaggapubbānaṃ akammakadhātūnaṃ payoge ādhāre dutiyā , pathaviṃ adhisessati , gāmaṃ adhitiṭṭhati , rukkhaṃ ajjhāvasati , mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā [ pāci .130], gāmaṃ upavasati , gāmaṃ anuvasati , pabbataṃ adhivasati , gharaṃ āvasati , agāraṃ ajjhāvasati [ dī . ni .1.258; pārā .519], uposathaṃ upavasati , kāmāvacaraṃ upapajjati , rūpāvacaraṃ upapajjati , arūpāvacaraṃ upapajjati , sakkassa sahabyataṃ upapajjati , nipannaṃ vā upanipajjeyya [ dī . ni .3.282], nisinnaṃ vā upanisīdeyya [ dī . ni .3.282], ṭhitaṃ vā upatiṭṭheyya [ dī . ni .3.282] iccādi .
Tappāna , cārepi dutiyā , nadiṃ pivati , samuddaṃ pivati , gāmaṃ carati , araññaṃ carati , nadiyaṃ , gāmeti attho .
Kāla , disāsupi ādhāre eva dutiyā , taṃ khaṇaṃ , taṃ muhuttaṃ , taṃ kālaṃ , ekamantaṃ [ khu . pā .5.1], ekaṃ samayaṃ [ khu . pā .5.1; dī . ni .1.1], pubbaṇhasamayaṃ [ pārā .16], sāyanhasamayaṃ , taṃ divasaṃ , imaṃ rattiṃ [ dī . ni .3.285], dutiyampi , tatiyampi , catutthaṃ vā pañcamaṃ vā appeti , tato pubbaṃ , tato paraṃ , purimaṃ disaṃ [ dī . ni .2.336], dakkhiṇaṃ disaṃ [ dī . ni .2.336], pacchimaṃ disaṃ [ dī . ni .2.336], uttaraṃ disaṃ [ dī . ni .2.336], imā dasa
M0.173 disāyo , katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā [ jā .1.16.104], imāsu disāsu katamāya disāya tiṭṭhati chaddantanāgarājāti atthoiccādi . 298. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā [ ka .299; rū .288; nī .582,586; caṃ .2.1.54; pā .1.4.90,91;2.3.8].
Lakkhaṇādīsu atthesu pavattena abhinā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti .
Lakkhīyati lakkhitabbaṃ anenāti lakkhaṇaṃ .
Ayaṃ pakāro itthaṃ , īdiso visesoti attho .
Itthaṃ bhūto pattoti itthambhūto .
Bhinne atthe byāpituṃ icchā vicchā .
Tattha lakkhaṇe –
Rukkhamabhi vijjotate vijju , rukkhaṃ abhi byāpetvā vijjotateti attho , vijjobhāsena byāpito rukkho vijjuppādassa lakkhaṇaṃ saññāṇaṃ hoti .
Itthambhūte –
Sādhu devadatto mātaramabhi , mātaraṃ abhi visiṭṭhaṃ katvā sādhūti attho , devadatto sakkaccaṃ mātupaṭṭhāne aggapurisoti vuttaṃ hoti .
Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato [ pārā .1].
Ettha ca ‘ abbhuggato ’ ti abhi visiṭṭhaṃ katvā uggatoti attho , ayaṃ kittisaddo bhoto gotamassa sakalalokaggabhāvaṃ pakāsetvā uggatoti vuttaṃ hoti , kittisaddasambandhe pana tassa kho pana bhoto gotamassāti attho .
Vicchāyaṃ –
Rukkhaṃ
M0.174 rukkhaṃ abhi vijjotate cando , byāpetvā vijjotatetyattho .Ettha ca lakkhaṇādiatthā abhisaddena jotanīyā piṇḍatthā eva , na vacanīyatthā , byāpanādiatthā eva vacanīyatthāti .
299. Patiparīhi bhāge ca [ ka .299; rū .288; nī .582,586; caṃ .2.1.55; pā .1.4.90].
Lakkhaṇi ’ tthambhūta , vicchāsu ca bhāge ca pavattehi pati , parīhi yuttā liṅgamhā dutiyā hoti .
Lakkhaṇe –
Rukkhaṃ pati vijjotate vijju , rukkhaṃ pari vijjotate vijju .
Tattha ‘ patī ’ ti paṭicca ,‘ parī ’ ti pharitvā .
Itthambhūte –
Sādhu devadatto mātaraṃ pati , sādhu devadatto mātaraṃ pari .
Vicchāyaṃ –
Rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando , rukkhaṃ rukkhaṃ pari vijjotate cando .
Bhāge –
Taṃ dīyatu , yadettha maṃ pati siyā , taṃ dīyatu , yadettha maṃ pari siyā .
Tattha ‘ patī ’ ti paṭicca ,‘ parī ’ ti paricca , uddissāti attho ,‘ ṭhapitan ’ ti pāṭhaseso .
Ettha maṃ uddissa yaṃ
M0.175 vatthu ṭhapitaṃ siyā , taṃ me dīyatūtyattho , etesu bahūsu bhāgesu yo mama bhāgo , so mayhaṃ dīyatūti vuttaṃ hotīti . 300. Anunā [ ka .299; rū .288; nī .582,586; caṃ .2.1.56; pā .1.4.84,90].
Lakkhaṇi ’ tthambhūta , vicchāsu ca bhāge ca pavattena anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti .
Lakkhaṇe –
Rukkhaṃ anu vijjotate vijju , rukkhaṃ anu pharitvāti attho .
Caturāsītisahassāni , sambuddhamanupabbajuṃ [ bu . vaṃ .21.5],‘ sambuddhan ’ ti bodhisattaṃ , anu gantvā pabbajiṃsūti attho , vipassibodhisatte pabbajite sati tānipi caturāsītikulaputtasahassāni pabbajiṃsūti vuttaṃ hoti .
Saccakriyamanu vuṭṭhi pāvassi ,‘ anū ’ ti anvāya , paṭiccāti attho , saccakriyāya sati saccakriyahetu devo pāvassīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Hetu ca lakkhaṇaṃ bhavatī ’’ ti vuttiyaṃ vuttaṃ .
Saccakriyāya sahevātipi yujjati .
‘‘ Saha sacce kate mayhan ’’ ti [ cariyā .3.82] hi vuttaṃ .
Itthambhūte –
Sādhu devadatto mātaramanu .
Tattha ‘ anū ’ ti anvāya paṭicca .
Vicchāyaṃ –
Rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando .
Tattha ‘ anū ’ ti anu pharitvā .
Bhāge –
Yadettha
M0.176 maṃ anu siyā , taṃ dīyatu .Tattha ‘ anū ’ ti anvāya .
Sesaṃ vuttanayameva .
301. Sahatthe [ ka .299; rū .288; nī .582,586; caṃ .2.1.57; pā .1.4.85].
Sahatthe anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti .
Pabbataṃ anu tiṭṭhati [ pabbatamanusenā tiṭṭhati ( moggallānavuttiyaṃ )].
Nadiṃ anvāvasitā bārāṇasī .
‘ Anū ’ ti anugantvā , nadiyā saha ābaddhā tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti .
302. Hīne [ ka .299; rū .288; nī .582,586; caṃ .2.1.58; pā .1.4.86].
Hīne pavattena anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti .
Anu sāriputtaṃ paññavanto , anugatā pacchato gatāti attho , sabbe paññavanto sāriputtato hīnāti vuttaṃ hoti .
303. Upena [ ka .299; rū .288; nī .582,586; caṃ .2.1.59; pā .1.4.87].
Hīne upena yuttā liṅgamhā dutiyā hoti .
Upa sāriputtaṃ paññavanto , upecca gatā samīpe gatāti attho , hīnātveva vuttaṃ hoti .
Ettha ca abhiiccādayo kammappavacanīyāti saddasatthesu vuttā .
Tattha pakārena vuccatīti pavacanīyaṃ , pakāro ca lakkhaṇi ’ tthambhūta , vicchādiko piṇḍattho vuccati , kamman ti byāpanādikriyā , kammaṃ pavacanīyaṃ yehi te kammappavacanīyā .
Tattha
M0.177 byāpanādikriyāvisesavācīhi upasaggehi sambandhesati kammatthe dutiyā hoti , asambandhe pana ādhāra , sāmyādiatthesu hoti , lakkhaṇādayo pana sāmatthiyasiddhā piṇḍatthā evāti . 304. Kāladdhānamaccantasaṃyoge [ ka .298; rū .287; nī .581; pā .2.3.5]
Kālassa vā addhuno vā dabba , guṇa , kriyāhi accantaṃ nirantaraṃ saṃyoge kāla ’ ddhānavācīhi liṅgehi paraṃ dutiyā hoti .
Kāle –
Sattāhaṃ gavapānaṃ , māsaṃ maṃsodanaṃ , saradaṃ ramaṇīyā nadī , sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ , māsaṃ sajjhāyati , vassasataṃ jīvati , tayo māse abhidhammaṃ deseti .
Addhāne –
Yojanaṃ vanarāji , yojanaṃ dīgho pabbato , kosaṃ sajjhāyati .
Accantasaṃyogeti kiṃ ?
Māse māse bhuñjati , yojane yojane vihāro .
Ettha ca kriyāvisesanampi kattārā sādhetabbattā kammagatikaṃ hoti , tasmā tampi ‘ kamme dutiyā ’ ti ettha kammasaddena gayhati .
Sukhaṃ seti , dukkhaṃ seti , sīghaṃ gacchati , khippaṃ gacchati , dandhaṃ gacchati , muduṃ pacati , garuṃ essati , lahuṃ essati , sannidhikārakaṃ bhuñjati , samparivattakaṃ otāpeti , kāyappacālakaṃ gacchati [ pāci .590], hatthappacālakaṃ
M0.178 gacchati , sīsappacālakaṃ gacchati [ pāci .594-595], surusurukārakaṃ bhuñjati [ pāci .627], avagaṇḍakārakaṃ bhuñjati [ pāci .622], piṇḍukkhepakaṃ bhuñjati [ pāci .620], hatthaniddhunakaṃ bhuñjati [ pāci .623], hatthanillehakaṃ bhuñjati [ pāci .628], candimasūriyā samaṃ pariyāyanti , visamaṃ pariyāyanti iccādi .Dutiyāvibhattirāsi niṭṭhito .