Anekattharāsi
444. Ṇa rāgā tena rattaṃ [ ka .347; rū .368; nī .756; caṃ .3.1.1… pe …4.2.1].
Rajjanti vatthaṃ etenāti rāgo , rajanavatthu , rāgavācimhā tena rattanti atthe ṇo hoti .
Kasāvena rattaṃ vatthaṃ kāsāvaṃ [ dha . pa .9], kāsāyaṃ vā .
Evaṃ kosumbhaṃ , haliddiyā rattaṃ hāliddaṃ , pāṭaṅgena rattaṃ pāṭaṅgaṃ , mañjiṭṭhaṃ , kuṅkumaṃ iccādi .
‘‘ Nīlaṃ
M0.295 vatthaṃ , pītaṃ vatthan ’’ tiādīsu pana nīla , pītādisaddā guṇasaddattā paccayena vinā guṇanissayaṃ dabbaṃ vadanti .Evaṃ sabbesu guṇasadda , jātisadda , nāmasaddesu .
445. Nakkhatteninduyuttena kāle [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.1.5; pā .4.2.3].
Induyuttena nakkhattena lakkhite kāle tannakkhattavācīhi ṇo hoti .
Puṇṇacandayuttena phussanakkhattena lakkhitā phussā , ratti , phusso , aho .
Evaṃ māgho iccādi .
Nakkhattenāti kiṃ ?
Garugahena lakkhitā ratti .
Induyuttenāti kiṃ ?
Phussena lakkhito muhutto .
Kāleti kiṃ ?
Phussena lakkhitā atthasiddhi .
446. Sāssa devatā puṇṇamāsī [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.1.18,19… pe …4.2.21-24].
Sā assa devatā , sā assa puṇṇamāsīti atthe paṭhamantā ṇo hoti .
Buddho assa devatāti buddho , yo buddhaṃ attano ārakkhadevataṃ viya garuṃ katvā vicarati , nirantaraṃ vā ‘‘ buddho buddho ’’ ti vācaṃ nicchāreti , tassetaṃ nāmaṃ .
Sugato assa devatāti sogato , mahindadevo assa devatāti māhindo .
Evaṃ yāmo , somo , vāruṇo .
Phussī assa puṇṇamāsīti phusso , māso .
Evaṃ māgho , phagguno , citto , vesākho , jeṭṭhamūlo , āsaḷho , sāvaṇo , poṭṭhapādo , assayujo , kattiko , māgasiro .
Puṇṇamāsīti kiṃ ?
Phussī assa pañcamī tithī .
447. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca [ ka .351; rū .374; nī .764; caṃ .3.1.37… pe …4.2.59].
Etesu
M0.296 atthesu dutiyantā ṇo ca ko ca ṇiko cāti ete paccayā honti .Ṇamhi – byākaraṇaṃ adhīte jānāti vā veyyākaraṇo [ dī . ni .1.256].
Pakkhe ‘‘ veyyākaraṇiko , byañjanaṃ adhīte jānāti vā veyyañjaniko ’’ ti imāni ṇikena sijjhanti .
Kamhi-chandaṃ adhīte jānāti vā chando .
Evaṃ padako [ dī . ni .1.256], nāmako .
Ṇikamhi-vinayaṃ adhīte jānāti vā venayiko , suttantiko , ābhidhammiko .
Ettha ca ‘ veyyākaraṇo ’ ti pade viyyākaraṇaṃ adhīteti vākyaṃ ,‘ veyañjaniko ’ ti pade viyañjanaṃ adhīteti .
Upari ‘ dovāriko , sovaggikan ’ ti padesupi ‘ duvāre niyutto , suvaggāya saṃvattatī ’ ti vākyaṃ , atthaṃ kathentena pana duvāra , suvaggasaddānaṃ taddhitabhāve eva siddhattā dvāreti ca saggāyāti ca kathetabbo .
448. Tassa visaye dese [ ka .352; rū .376; nī .365; caṃ .3.1.61; pā .4.2.52,53].
Tassa desarūpe visaye chaṭṭhuntā ṇo hoti .
Thūyamigā vasātino nāma , vasātīnaṃ visayo deso vāsāto .
Idha adesarūpattā ṇo na hoti , cakkhussa visayo rūpaṃ .
449. Nivāse tannāme [ ka .352; rū .376; nī .365; caṃ .3.1.64; pā .4.2.69].
Tannāmabhūte
M0.297 nivāse chaṭṭhyantā ṇo hoti .Sivīnaṃ nivāso deso sebyo .
Vasaṃ adenti bhakkhantīti vasādā , byagghā sīhā vā , vasādānaṃ nivāso deso vāsādo .
450. Anubhave [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.1.65; pā .4.2.70].
Samīpe bhavaṃ anubhavaṃ ,‘‘ adūrabhave ’’ tipi pāṭho , tannāme anubhave dese chaṭṭhyantā ṇo hoti .
Vidisāya anubhavaṃ vedisaṃ , nagaraṃ , udumbarassa anubhavaṃ odumbaraṃ , vimānaṃ .
451. Tena nibbatte [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.1.66; pā .4.2.68].
Tannāme tena nibbatte dese tatiyantā ṇo hoti .
Kusambena nāma isinā nibbattā kosambī , itthiyaṃ ī , nagarī .
Evaṃ kākandī , mākandī , sahassena dhanena nibbattā sāhassī , parikhā , ayañca tatiyā hetumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ yujjati .
452. Tamidhatthi [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.1.67; pā .4.2.67].
Taṃ idha atthīti atthe tannāme dese paṭhamantā ṇo hoti .
Udumbarā
M0.298 asmiṃ dese santīti odumbaro , badarā asmiṃ dese santīti bādaro .Evaṃ pabbajo .
453. Tatra bhave [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.2.48; pā .4.2.133].
Tatra bhavatthe sattamyantā ṇo hoti .
Udake bhavo odako , maccho , urasi bhavo oraso , putto , sāgamo .
Nagare bhavo nāgaro .
Evaṃ jānapado , māgadho , kapilavatthumhi bhavo kāpilavatthavo ,‘ uvaṇṇassāvaṅa …’ ti ussa avattaṃ .
Kosambiyaṃ bhavo kosambo , mitte bhavā mettā , pure bhavā porī [ dī . ni .1.9], vācā , manasmiṃ bhavo mānaso .
Ettha pana –
454. Manādīnaṃ saka [ ka .404; rū .370; nī .859].
Ṇānubandhe paccaye pare manādīnaṃ ante sāgamo hotīti sabbattha manogaṇādīnaṃ ante sāgamo .
Mānaso , rāgo , mānasā , taṇhā , mānasaṃ , sukhaṃ .
Evaṃ cetaso , cetasā , cetasaṃ .
Kvaci mano eva mānasaṃ , ceto eva cetasotipi yujjati .
455. Ajjādīhi tano [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.15; pā .4.2.105].
Tatra bhavoti atthe ajjādīhi tano hoti .
Ajja bhavo ajjatano , attho , ajjattanī , vibhatti , dvittaṃ , ajjatanaṃ , hitaṃ , sve bhavo svātano , mahāvuttinā essa āttaṃ .
Hiyyo bhavo hiyyattano , hiyyattano , hiyyattanaṃ , ossa attaṃ dvittañca .
456. Purāto ṇo ca [ ka .352; rū .376; nī .765].
Tatra
M0.299 bhavoti atthe purāsaddamhā ṇo ca tano ca honti .Pure bhavo purāṇo , idha ṇo anubandho na hoti , porāṇo vā , purātano .
457. Amātvacco [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.2.13; pā .4.2.104].
Amāsaddamhā bhavatthe acco hoti .
‘ Amā ’ ti sahatthavācī .
Rājakiccesu raññā saha bhavatīti amacco [ dī . ni . ṭī .1.339].
458. Majjhādīhimo [ ka .353; rū .378; nī .767; caṃ .3.2.82; pā .4.3.8,22;‘ majjhāditvimo ’( bahūsu )].
Majjhādīhi bhavatthe imo hoti .
Majjhe bhavo majjhimo .
Evaṃ antimo , heṭṭhimo , uparimo , orimo , pacchimo , abbhantarimo , paccantimo , puratthimo .
459. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.2.4,5,6… pe …4.2.94,95,97,119-130].
Bhavatthe sattamyantā ete pañca paccayā honti .
Kaṇa-kusinārāyaṃ bhavo kosinārako , magadhesu bhavo māgadhako , āraññako , vihāro .
Ṇeyya-gaṅgāyaṃ bhavo gaṅgeyyo , pabbateyyo , vane bhavo vāneyyo .
Ṇeyyaka-kosaleyyako
M0.300 , bārāṇaseyyako , campeyyako , mithileyyako , idha na vuddhi .Ya-gāme bhavo gammo , dive bhavo dibbo ,
Iya-gāmiyo , gāmiko , yassa kattaṃ , udare bhavo odariyo , odariko , dive bhavo diviyo , pañcāliyo , bodhipakkhiyo , lokiyo .
460. Ṇiko [ ka .351; rū .374; nī .764; caṃ .3.2.40,41,42; pā .4.2.126,127,128].
Bhavatthe sattamyantā ṇiko hoti .
Sāradiko , divaso , sāradikā , ratti , sāradikaṃ , pupphaṃ .
Bhavasaddena cettha aññepi atthe upalakkheti , pabbatato pakkhandā nadī pabbateyyā , kimīnaṃ kose jātaṃ koseyyaṃ , vatthaṃ .
Evaṃ siveyyaṃ , bārāṇaseyyaṃ .
461. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ [ ka .351; rū .374; nī .764; caṃ .3.4.49-66… pe …4.4.47-65].
Tamassa sippaṃ , tamassa sīlaṃ , tamassa paṇyaṃ , tamassa paharaṇaṃ , tamassa payojananti atthesu paṭhamantā ṇiko hoti .
Sippe – vīṇāvādanamassa sippaṃ veṇiko .
Ettha ca vīṇāsaddena vīṇāvādanaṃ vuccati .
Ekatthībhāvasāmatthiyañhetaṃ .
Evaṃ sabbattha .
Evaṃ modiṅgiko , pāṇaviko , vaṃsiko .
Sīle-paṃsukūladhāraṇaṃ assa sīlaṃ paṃsukūliko , paṃsukūlaṃ dhāretuṃ sīlamassāti vā paṃsukūliko .
Sīlasaddena cettha vata , dhamma , sādhukārāpi gayhanti , paṃsukūlaṃ dhāreti sīlenāti paṃsukūlikotipi yujjati .
Evaṃ tecīvariko
M0.301 , piṇḍaṃ piṇḍaṃ patatīti piṇḍapāto , piṇḍācārena laddhabhojanaṃ , piṇḍapātayāpanaṃ assa sīlanti piṇḍapātiko , piṇḍapātena yāpetuṃ sīlañca vatañca dhammo ca garukāro ca assāti piṇḍapātiko .‘ Paṇyan ’ ti vikkeyyavatthu vuccati , gandho paṇyaṃ assāti gandhiko .
Evaṃ teliko , goḷiko .
Paharanti etenāti paharaṇaṃ , āvudhabhaṇḍaṃ , cāpo paharaṇamassāti cāpiko .
Evaṃ tomariko , muggariko .
Payojanaṃ vuccati phalaṃ , upadhi payojanamassāti opadhikaṃ [ a . ni .8.59], puññaṃ , sataṃ payojanamassāti sātikaṃ .
Evaṃ sāhassikaṃ [ jā .2.21.415].
462. Taṃ hantārahati gacchatuñchati carati [ ka .351; rū .374; nī .764; caṃ .3.4.27-43; pā .4.4.28-46].
Taṃ hanti , taṃ arahati , taṃ gacchati , taṃ uñchati , taṃ caratīti atthesu dutiyantā ṇiko hoti .
Pakkhīhi pakkhino hantīti pakkhiko .
Evaṃ sākuṇiko [ a . ni .2.263( sākunikotipi dissati )], māyūriko , macchehi macche hanatīti macchiko .
Evaṃ dhenuko , magehi mage hanatīti māgaviko , majjhe vāgamo .
Evaṃ hāriṇiko ,‘ hariṇo ’ ti mago eva .
Sūkariko , idha na vuddhi .
Sataṃ arahatīti sātikaṃ .
Evaṃ sāhassikaṃ .
Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko , paradāriko vā .
Evaṃ pathiko , maggiko .
Badare
M0.302 uñchati gavesatīti bādariko .Evaṃ āmalakiko .
Dhammaṃ caratīti dhammiko .
Evaṃ adhammiko .
463. Tena kataṃ kītaṃ bandhaṃ abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati [ ka .350; rū .373; nī .364; caṃ .3.4.1-26; pā .4.4.1-27].
Tena kataṃ , tena kītaṃ … pe … tena jīvati iccatthesu tatiyantā ṇiko hoti .
Kāyena kataṃ kāyikaṃ .
Evaṃ vācasikaṃ , mānasikaṃ , vātena kato vātiko , ābādho .
Satena mūlena kītaṃ bhaṇḍaṃ sātikaṃ .
Evaṃ sāhassikaṃ .
Varattāya yottāya bandhito vārattiko , ayasā bandhito āyasiko , sāgamo .
Evaṃ pāsiko .
Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ .
Evaṃ goḷikaṃ , dādhikaṃ , māricikaṃ .
Jālena hato jāliko , maccho .
Jālena hantīti jāliko , jālakevaṭṭo .
Evaṃ bāḷisiko [ saṃ . ni .2.158].
Akkhehi jitaṃ dhanaṃ akkhikaṃ .
Evaṃ sālākikaṃ .
Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko .
Khaṇittiyā khaṇatīti khāṇittiko .
Evaṃ kuddāliko , idha na vuddhi .
Uḷumpena
M0.303 taratīti oḷumpiko , uḷumpiko vā .Evaṃ nāviko [ jā .2.20.149], gopucchiko .
Sakaṭena caratīti sākaṭiko .
Evaṃ rathiko , yāniko , daṇḍiko ,
Khandhena vahatīti khandhiko .
Evaṃ aṃsiko , sīsiko , idha na vuddhi .
Vetanena jīvatīti vetaniko .
Evaṃ bhatiko , kasiko , kayiko , vikkayiko , bhatikādīsu na vuddhi .
464. Tassa saṃvattati [ ka .351; rū .374; nī .765; caṃ .3.4.67-69; pā .4.4.66-68].
Tassa saṃvattatīti atthe catutthyantā ṇiko hoti .
Puna bhavāya saṃvattatīti ponobbhaviko , punassa ottaṃ , bhassa dvittaṃ , ponobbhavikā [ mahāva .14], taṇhā , lokāya saṃvattatīti lokiko , suṭṭhu aggoti saggo , saggāya saṃvattatīti sovaggikaṃ [ dī . ni .1.163], puññaṃ .
Evaṃ diṭṭhadhammikaṃ , samparāyikaṃ .
465. Tato sambhūtamāgataṃ [ ka .351; rū .374; nī .765; caṃ .3.3.49-51;… pe …4.3.77-79].
Tato sambhūtaṃ , tato āgataṃ iccatthesu pañcamyantā ṇiko hoti .
Mātito sambhūtaṃ āgataṃ vā mattikaṃ [ pārā .34], dvittaṃ rasso ca .
Evaṃ pettikaṃ .
Ṇya , ṇiyāpi dissanti , surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ , thanato sambhūtaṃ thaññaṃ , pitito sambhūto pettiyo .
Evaṃ mattiyo .
Ṇyamhi-macco .
466. Tattha vasati vidito bhatto niyutto [ ka .351; rū .374; nī .765; caṃ .3.4.70-75… pe …4.4.69-74].
Etesvatthesu
M0.304 sattamyantā ṇiko hoti .Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko .
Evaṃ āraññiko , sosāniko .
Ettha ca vasatīti sāmaññavacanepi tassīla , tabbata , taddhamma , tassādhukāritānaṃ vasena attho veditabbo taddhitapaccayānaṃ pasiddhatthadīpakattā .
Na hi rukkhamūle muhuttamattaṃ vasanto rukkhamūlikoti voharīyati .
Loke vidito lokiko .
Catumahārājesu bhattā cātumahārājikā [ saṃ . ni .5.1081].
Dvāre niyutto dovāriko .
Evaṃ bhaṇḍāgāriko , navakammiko , idha na vuddhi .
‘‘ Jātikiyo , andhakiyo ’’ iccādīsu mahāvuttinā kiyo .
467. Tassidaṃ [ ka .351; rū .374; nī .764; caṃ .3.3.85-102; pā .4.3.120-133].
Tassa idanti atthe chaṭṭhuntā ṇiko hoti .
Saṅghassa ayaṃ saṅghiko , vihāro , saṅghikā , bhūmi , saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ , bhaṇḍaṃ .
Evaṃ puggalikaṃ , gaṇikaṃ , mahājanikaṃ , sakyaputtassa esoti sakyaputtiko .
Evaṃ nāṭaputtiko , dāsaputtiko .
468. Ṇikassiyo vā [ ka .404; rū .370; nī .756].
Ṇikapaccayassa iyo hoti vā .
Sakyaputtiyo , sakyaputtiko iccādi .
469. Ṇo [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .3.3.85; pā .4.3.120].
Tassidanti
M0.305 atthe chaṭṭhuntā ṇo hoti .Kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ , byākaraṇaṃ .
Evaṃ sogataṃ , sāsanaṃ , māhiṃsaṃ , maṃsādi .
470. Gavādīhi yo [ ka .353; rū .378; nī .781].
Tassidanti atthe gavādīhi yo hoti .
471. Yamhi gossa ca [ ka .78; rū .31; nī .229].
Yavante paccaye pare gossa ca uvaṇṇānañca avaṅa hotīti avādeso .
‘ Tavaggavaraṇānan …’ ti suttena vassa battaṃ , gunnaṃ idaṃ gabyaṃ , maṃsādi , du vuccati rukkho , tassa idaṃ dabyaṃ , dabbaṃ , mūlādi .
Anekattharāsi niṭṭhito .