Issues
Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha

Saṅkhyārāsi

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Saṅkhyārāsi

IdāniM0.282 saṅkhyārāsi vuccate .
414. Vidhādīsu dvissa du [ ka .386; rū .410; nī .811].
Vidhādīsu paresu dvissa du hoti .
Dve vidhā pakārā yassāti duvidho , dve paṭṭāni yassāti dupaṭṭaṃ , cīvaraṃ , duvaṅgikaṃ , jhānaṃ iccādi .
415. Di guṇādīsu [ ka .386; rū .410; nī .811].
Guṇādīsu dvissa di hoti .
Dve guṇā paṭalā yassāti diguṇā , saṅghāṭi , dve gāvo digu , dve rattiyo dirattaṃ , dvirattaṃ vā .
416. Tīsva [ ka .383; rū .253; nī .815].
Tīsu paresu dvissa a hoti .
Dve vā tayo vā vārā dvattikkhattuṃ , dve vā tayo vā pattā dvattipattā .
417. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe [ ka .383; rū .253; nī .815; caṃ .5.2.52; pā .6.3.47].
Aññapadatthavajjite samāse satādito aññasmiṃ saṅkhyāpade pare dvissa ā hoti .
Dve ca dasa ca dvādasa , dvīhi vā adhikā dasa dvādasa , dvāvīsati , dvattiṃsa , rassattaṃ .
Asatādoti kiṃ ?
Dvisataṃ , dvisahassaṃ .
Anaññattheti kiṃ ?
Dve dasa yasminti dvidasa .
418. Tisse [ ka .404; rū .370; caṃ .5.2.53; pā .6.3.48].
AnaññattheM0.283 asatādo saṅkhyāpade pare tissa e hoti .
Tayo ca dasa ca terasa , tīhi vā adhikā dasa terasa .
Evaṃ tevīsati , tettiṃsa .
419. Cattālīsādo vā [ ka .404; rū .370; caṃ .5.2.54; pā .6.3.49].
Cattālīsādīsu paresu tissa e hoti vā .
Tecattālīsaṃ , ticattālīsaṃ , tepaññāsaṃ , tipaññāsaṃ , tesaṭṭhi , tisaṭṭhi , tesattati , tisattati , teasīti , tiasīti , tenavuti , tinavuti .
420. Dvissā ca [ ka .404; rū .370 caṃ .5.2.54; pā .6.3.69].
Cattālīsādo dvissa e hoti vā ā ca .
Dvecattālīsaṃ , dvācattālīsaṃ , dvicattālīsaṃ , dvepaññāsaṃ , dvipaññāsaṃ , dvāsaṭṭhi , dvesaṭṭhi , dvāsattati , dvesattati , dvāsīti , dvānavuti , dvenavuti .
Vāsaddena paññāsamhi āttaṃ , asītimhi ettañca natthi .
421. Bācattālīsādo vā [ ka .380; rū .255; nī .810].
Acattālīsādo pare dvissa bā hoti vā .
Bārasa , dvādasa , bāvīsati , dvāvīsati , bāttiṃsa , dvattiṃsa .
Acattālīsādoti kiṃ ?
Dvācattālīsaṃ .
422. Catussa cuco dase [ ka .390; rū .256; nī .826].
DaseM0.284 pare catussa cu , co honti vā .
Cuddasa , coddasa , catuddasa .
423. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā [ ka .404; rū .370; nī .814].
Esu pañcassa paṇṇa , pannā honti vā yathākkamaṃ .
Paṇṇavīsati , pañcavīsati , pannarasa , pañcadasa .
424. Chassa so [ ka .374; rū .408; nī .806].
Dase pare chassa so hoti .
Soḷasa .
425. Ekaṭṭhānamā [ ka .383; rū .253; nī .815].
Dase pare eka , aṭṭhānaṃ ā hoti .
Ekādasa , aṭṭhārasa .
426. Ra saṅkhyāto vā [ ka .381; rū .254; nī .812].
Ekādisaṅkhyamhā parassa dasassa ra hoti vā .
Ekārasa , ekādasa , bārasa , dvādasa , pannarasa , pañcadasa , sattarasa , sattadasa , aṭṭhārasa , aṭṭhādasa , bādese pannādese ca niccaṃ .
Idha na hoti , catuddasa .
427. Chatīhi ḷo ca [ ka .379; rū .258; nī .809].
Cha , tīhi parassa dassa ḷo hoti ro ca .
Soḷasa , terasa , teḷasa .
428. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhatiyā [ ka .387; rū .411; nī .819].
‘ Aḍḍhuḍḍhatiyā ’ tiM0.285 aḍḍhā + uḍḍhatiyāti chedo , aḍḍhamhā paresaṃ catuttha , tatiyānaṃ uḍḍha , tiyā honti yathākkamaṃ .
Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho , aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo .
Sakatthe ṇyamhi aḍḍhateyyo .
429. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā [ ka .387; rū .411; nī .819].
Aḍḍhamhā parassa dutiyassa saha aḍḍhena diyaḍḍha , divaḍḍhā honti .
Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho , divaḍḍho .
Yathā ca eka , dvi , ti , catu , pañca , cha , satta , aṭṭha , nava , dasasaddā paccekaṃ attano atthesu nipatanti , tathā vīsati , tiṃsati , cattālīsa , paññāsa , saṭṭhi , sattati , asīti , navutisaddā paccekaṃ attano atthesu nipatanti , dasasaddassa kāriyā na honti , evaṃ satasahassasaddāpīti daṭṭhabbaṃ .
Tato paraṃ pana dasa sahassāni dasasahassaṃ , idaṃ ‘ nahutan ’ ti ca vuccati , sataṃ sahassāni satasahassaṃ , idaṃ ‘ lakkhan ’ ti ca vuccati , dasa satasahassāni dasasatasahassanti evaṃ digusamāsavasena etāni padāni sijjhanti .
Dve satāni dvisataṃ , tīṇi satāni tisataṃ , dve sahassāni dvisahassaṃ , tīṇi sahassāni tisahassaṃ iccādīni digumhi vuttāneva .
Gaṇanapathe pana ekaṭṭhānaṃ , dasaṭṭhānaṃ , sataṭṭhānaṃ , sahassaṭṭhānaṃ , dasasahassaṭṭhānaṃ , satasahassaṭṭhānaṃ , dasasatasahassaṭṭhānantiM0.286 imāni satta ṭhānāni kamena dasaguṇitāni honti .
Tattha ekaṭṭhānaṃ nāma ekaṃ , dve , tīṇi iccādi .
Dasaṭṭhānaṃ nāma dasa , vīsaṃ , tiṃsaṃ iccādi .
Sataṭṭhānaṃ nāma sataṃ , dvisataṃ , tisataṃ iccādi .
Sahassaṭṭhānaṃ nāma sahassaṃ , dvisahassaṃ , tisahassaṃ iccādi .
Evaṃ uparipi .
Ekamekasmiñca ṭhāne nava padāni ca nava antaranavantāni ca honti .
Ayaṃ mūlabhūmi nāma .
Taduttari koṭibhūmi nāma .
Tatthapi ekaṭṭhānaṃ , dasaṭṭhānaṃ , sataṭṭhānaṃiccādīni satta ṭhānāni honti .
Tattha mūlabhūmiyā antimaṭṭhānaṃ gahetvā dasaguṇite kate koṭibhūmiyaṃ ekaṭṭhānaṃ hoti , idhapi satta ṭhānāni kamena dasaguṇitāniyeva , idha dasakoṭisatasahassaṃ antimaṭṭhānaṃ bhavati .
Taduttari pakoṭibhūmi nāma .
Etthapi satta ṭhānāni honti .
Tattha koṭibhūmiyā antimaṭṭhānaṃ gahetvā dasaguṇite kate pakoṭibhūmiyaṃ ekaṭṭhānaṃ hoti , idhapi satta ṭhānāni dasaguṇitāniyeva , dasapakoṭisatasahassaṃ antimaṭṭhānaṃ , iminā nayena sabbabhūmīsu uparūpari bhūmisaṅkanti ca ṭhānabhedo ca veditabbo .
Ayaṃ panettha bhūmikkamo-mūlabhūmi , koṭibhūmi , pakoṭibhūmi , koṭipakoṭibhūmi , nahutabhūmi , ninnahutabhūmi , akkhobhiṇībhūmi [ bhinī , bhanītipi dissanti ], bindubhūmi , abbudabhūmi , nirabbudabhūmi , ahahabhūmi , abababhūmi , aṭaṭabhūmi , sogandhikabhūmi , uppalabhūmi , kumudabhūmi , puṇḍarīkabhūmi , padumabhūmi , kathānabhūmi , mahākathānabhūmi , asaṅkhyeyyabhūmīti ekavīsati bhūmiyo sattacattālīsasataṃ ṭhānāni ca honti .
Nirayabhūmīnaṃ kamena pana abbudabhūmi , nirabbudabhūmi , abababhūmi , aṭaṭabhūmi , ahahabhūmi , kumudabhūmi , sogandhikabhūmi , uppalabhūmiM0.287 , puṇḍarīkabhūmi , padumabhūmīti vattabbo .
Ettha ca yasmā pāḷibhāsāyaṃ dasasatasahassaṃ nāma sattamaṭṭhānaṃ natthi , cha ṭhānāni eva atthi , tasmā garū aṭṭhakathāsu [ saṃ . ni .1.181] āgatanayena sattamaṭṭhānaṃ ullaṅghetvā chaṭṭhaṭṭhānato upari bhūmisaṅkantiṃ kathentā sataguṇitaṃ katvā kathenti , satasahassānaṃ sataṃ koṭi , koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi iccādi .
Tattha satasahassānaṃ sataṃ nāma dasasatasahassānaṃ dasakameva hoti , tasmā tathā kathentāpi bhūmīnaṃ sabbaṭṭhānānañca dasaguṇasiddhimeva kathentīti veditabbaṃ .
Yasmā ca gaṇanabhūmisaṅkhāto gaṇanapatho nāma nānādesavāsīnaṃ vasena nānāvidho hoti , tasmā dīpavaṃse akkhobhiṇī , bindu , kathāna , mahākathānāni vajjetvā pāḷinayena sattarasa bhūmiyova vuttā .
Kaccāyane [ ka .394,395; rū .416,417] pubbe dassitā ekavīsati bhūmiyo , sakkataganthesu tato sādhikabhūmiyo , katthaci pana mahābalakkhandhapariyantā saṭṭhi bhūmiyoti āgatā .
Tattha sakasakabhūmito atirekavatthūni gaṇanapathavītivattāni nāma honti , yesaṃ pana mūlabhūmimattaṃ atthi , tesaṃ koṭimattānipi vatthūni gaṇanapathātikkantāni eva .
Api ca ‘ gaṇanapathavītivattan ’ ti ca ‘ gaṇanapathātikkantan ’ ti ca ‘ asaṅkhyeyyan ’ ti ca atthato ekaṃ .
Tasmā idhapi vīsati bhūmiyo eva anukkamena dasaguṇitā gaṇanapathā nāma honti .
Asaṅkhyeyyanti pana dasaguṇavinimuttā gaṇanapathātikkantabhūmi eva vuccati .
Mahākathānabhūmātikkantato paṭṭhāya hi anantamahāpathaviyā sabbapaṃsucuṇṇānipi idha asaṅkhyeyyabhūmiyaṃ saṅgayhanti .
Itarathā asaṅkhyeyyanti ca gaṇanapathabhūmīti ca viruddhametanti .
DīpavaṃseM0.288 ca ‘‘ tato upari abhūmi , asaṅkhyeyyanti vuccatī ’’ ti vuttaṃ .
Tattha ‘ abhūmī ’ ti vacanena gaṇanapathabhūmi eva paṭisiddhā , na tu gaṇanapathātikkantā visuṃ asaṅkhyeyyabhūmi nāma .
Cariyāpiṭakasaṃvaṇṇanāyampi [ cariyā . aṭṭha . nidānakathā ] ayamattho vutto .
Asaṅkhyeyyabhūmiyampi asaṅkhyeyyānaṃ cūḷa , mahādivasena anekappabhedo dakkhiṇavibhaṅgasuttena [ ma . ni .3.370] dīpetabbo .
Saddanītiyaṃ [ nī .833] pana pāḷinayaṃ gahetvā ‘‘ vīsati abbudāni ekaṃ nirabbudaṃ nāma .
Vīsati nirabbudāni ekaṃ ababaṃ nāma ’’ iccādinā nirabbudādīnaṃ saṅkhyānampi vīsatimattaguṇaṃ nāma vuttaṃ .
Taṃ na yujjati .
Nirayesu hi vīsatimattaguṇena abbuda , nirabbudādīnaṃ dasannaṃ nirayānaṃ tāni nāmāni siddhāni bhavanti .
Garū pana tāni nāmāni gahetvā dasaguṇasiddhesu gaṇanapathesu pakkhipiṃsu , tasmā nāmamattena sadisāni bhavanti , guṇavidhi pana visadisoeva .
Evañcakatvā pāḷiyampi bakabrahmāsutte [ saṃ . ni .1.175]‘‘ sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ , āyuṃ pajānāmi tavāhaṃ brahme ’’ ti vuttaṃ .
Ettha ca yadi gaṇanabhūmipathepi nirabbudānaṃ vīsatimattena abababhūmi bhaveyya , evaṃ sati nirabbudānaṃ satasahassaṃ nāma na vucceyya .
Jātakaṭṭhakathāyañca [ jā . aṭṭha .3.7.69]‘‘ nirabbudasatasahassānaṃ ekaṃ ahahaṃ nāma , ettakaṃ bakassa brahmuno tasmiṃbhave avasiṭṭhaṃ āyū ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā imaṃ gaṇanabhūmipathaṃ patvā vīsatiguṇaṃ nāma natthīti siddhaṃ hoti .
Akkhobhiṇī , bindu , kathāna , mahākathānānipi aññato gahetvā pakkhittāni siyuṃ .
Evaṃ pakkhittānañca cuddasannaṃ saṅkhyānaṃ kaccāyane kamokkamatā pana pacchājātā siyāti .
Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānabyākaraṇadīpaniyā
Samāsakaṇḍo catuttho .