Bhāva , kammarāsi
490. Tassa
M0.313 bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇa iyā [ ka .360; rū .387; nī .780; caṃ .4.1.136-153; pā .5.1.119-136].Tassa bhāvo , tassa kammanti atthe chaṭṭhuntā ete aṭṭha paccayā bahulaṃ bhavanti .
Tattha bhavanti buddhi , saddā etasmāti bhāvo , saddānaṃ attano atthesu ādimhi uppattikāraṇaṃ , cirakālaṃ pavattikāraṇañca .
Tattha ādimhi pavattikāraṇaṃ byappattinimittaṃ nāma .
Cirakālaṃ pavattikāraṇaṃ pavattinimittaṃ nāma .
Tadubhayampi jāti , dabba , guṇa , kriyā , nāmavasena pañcavidhaṃ hoti .
Tattha ‘‘ gossa bhāvo gottan ’’ ti ettha gojāti bhāvo nāma .
‘‘ Daṇḍino bhāvo daṇḍittan ’’ ti ettha daṇḍadabbaṃ bhāvo nāma .
‘‘ Nīlassa paṭassa bhāvo nīlattan ’’ ti ettha nīlaguṇo bhāvo nāma .
‘‘ Pācakassa bhāvo pācakattan ’’ ti ettha pacanakriyā bhāvo nāma .
‘‘ Tissanāmassa janassa bhāvo tissattan ’’ ti ettha tissanāmaṃ bhāvo nāma .
Tattha gossa bhāvoti gosaddaṃ sutvā godabbe gobuddhiyā vā godabbaṃ disvā tasmiṃ dabbe govohārassa vā pavattikāraṇanti attho .
Evaṃ sesesupi yathānurūpaṃ attho veditabbo .
Ttamhi-gottaṃ , daṇḍittaṃ , pācakattaṃ , tissattaṃ iccādi .
Tāmhi-saṅgaṇikārāmatā
M0.314 , niddārāmatā , bhassārāmatā iccādi .Ttanamhi-puthujjanattanaṃ , vedanattanaṃ , jārattanaṃ , jāyattanaṃ iccādi .
Ṇyamhi-alasassa bhāvo ālasyaṃ , samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ , brāhmaṇassa bhāvo brāhmaññaṃ , sīlasamādhipaññāguṇo sāmaññañca brāhmaññañca nāma .
Tāpasassa bhāvo tāpasyaṃ , nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ , vipulassa bhāvo vepullaṃ , rañño bhāvo rajjaṃ , āpabbatassa khettassa bhāvo āpabbatyaṃ , dāyādassa bhāvo dāyajjaṃ , visamassa bhāvo vesammaṃ , sakhino bhāvo sakhyaṃ , vāṇijānaṃ bhāvo vāṇijjaṃ iccādi .
Ṇeyyamhi – sucissa bhāvo soceyyaṃ .
Evaṃ ādhipateyyaṃ iccādi .
Ṇiyamhi-ālasiyaṃ , madabhāvo madiyaṃ .
Evaṃ dakkhiyaṃ , purohitabhāvo porohitiyaṃ , byattassa bhāvo veyyattiyaṃ , byāvaṭassa bhāvo veyyāvaṭiyaṃ , imāni dve pubbe veyyākaraṇapadaṃ viya siddhāni .
Ṇamhi-garuno bhāvo gāravo , paṭubhāvo pāṭavaṃ iccādi .
Iyamhi-adhipatibhāvo adhipatiyaṃ , paṇḍitabhāvo paṇḍitiyaṃ , bahussutabhāvo bahussutiyaṃ , naggassa bhāvo naggiyaṃ , sūrabhāvo sūriyaṃ , vīrabhāvo vīriyaṃ iccādi .
Kammatthe kammaṃ nāma kriyā , alasassa kammaṃ alasattaṃ , alasatā , alasattanaṃ , ālasyaṃ , ālaseyyaṃ , ālasiyaṃ , ālasaṃ , alasiyaṃ iccādi .
491. Bya vaddhadāsā vā [ ka .360; rū .387; nī .780].
Bhāva
M0.315 , kammesu vaddha , dāsehi byo hoti vā .Vaddhassa bhāvo kammaṃ vā vaddhabyaṃ , vaddhatā , dāsabyaṃ , dāsatā ,‘ vaddhavan ’ ti idha ṇe pare vāgamo .
492. Naṇa yuvā bo ca vaye [ ka .361; rū .388; nī .781; caṃ .4.1.146; pā .5.1.130;‘… vassa ’( bahūsu )].
Vaye gamyamāne bhāva , kammesu yuvato naṇa hoti vā bāgamo ca .
Yuvassa bhāvo yobbanaṃ .
Vātveva ?
Yuvattaṃ , yuvatā .
493. Aṇvādīhimo [ ka .360; rū .387; nī .780; caṃ .4.1.139; pā .5.1.122;‘ aṇvāditvimo ’( bahūsu )].
Tehi bhāve imo hoti vā .
Aṇuno bhāvo aṇimā , laghuno bhāvo laghimā .
494. Kassamahatamime kasamahā [ ka .404; rū .370; ni .859;‘ kassaka …’?].
Imapaccaye pare kassa , mahantasaddānaṃ kamena kasa , mahā honti .
Kassakassa kammaṃ kasimā [( kisamahatamime kasamahā . imapaccaye pare kisa , mahanthasaddānaṃ kamena kasa , mahā honthi . kisassa bhāvo kasimā , moga .4-133)], mahantassa bhāvo mahimā .
Sumanassa bhāvo somanassaṃ , ṇyamhi sāgamo ,‘ vaggalasehi te ’ ti yassa pararūpattaṃ .
Evaṃ domanassaṃ , sundaraṃ vaco
M0.316 etasminti suvaco , suvacassa bhāvo sovacassaṃ .Evaṃ dovacassaṃ .
‘‘ Ārāmarāmaṇeyyakaṃ , uyyānarāmaṇeyyakaṃ , bhūmirāmaṇeyyakaṃ ’’ iccādīsu ramitabbanti ramaṇaṃ , ramaṇaṃ ettha atthīti rāmaṇo , ārāmo , ārāmarāmaṇassa bhāvo ārāmarāmaṇeyyakaṃ , ṇeyyo , sakatthe ca ko [ kathaṃ rāmaṇiyakatthi ? sakatthe kanthā ṇena siddhaṃ ,( moga .4-59)], ārāmasampatti , ārāmasirīti vuttaṃ hoti .
Evaṃ sesesu .
Bhāva , kammarāsi niṭṭhito .