4. Samāsakaṇḍa
Atha
M0.214 yuttatthānaṃ syādyantapadānaṃ ekatthībhāvo vuccate .Ekatthībhāvoti ca idha samāso vuccati .
So ca samāso chabbidho abyayībhāvo , tappuriso , kammadhārayo , digu , bahubbīhi , dvandoti .
Abyayībhāvasamāsa
Tattha abyayībhāvo paṭhamaṃ vuccate .
Byayo vuccati vikāro , natthi byayo etassāti abyayo , abyayo hutvā bhavatīti abyayībhāvo , nānāliṅga , vibhatti , vacanesu rūpavikārarahito hutvā bhavatīti attho , sabbaliṅga , -vibhatti , vacanesupi yebhuyyena ekarūpena pavattatīti vuttaṃ hoti .
Abyayanti vā upasagganipātānaṃ eva nāmaṃ , ayaṃ pana pakati abyayaṃ na hoti , asaṅkhyehi saha ekatthatāvasena abyayaṃ hoti , iti anabyayampi abyayaṃ bhavatīti abyayībhāvo .
331. Syādisyādinekatthaṃ [ ka .316; rū .331; nī .675; caṃ .2.2.1; pā .2.1.4].
Adhikārasuttamidaṃ .
Syādi vuccati syādyantapadaṃ ,‘ syādinā ’ ti syādyantapadena , eko attho yassa taṃ ekatthaṃ , syādipadaṃ syādipadena saha ekatthaṃ hotīti attho .
Ettha ca ‘ syādī ’ ti vacanena upasagga , nipātehi saddhiṃ sabbāni nāmikapadāni nāmapaṭirūpakāni ca saṅgaṇhāti , tyādyantapadāni nivatteti .
Tattha
M0.215 nāmapaṭirūpakāni nāma ‘ yevāvanakadhammā ’ iccādīni .Tathā saññāsaddabhāvaṃ pattāni ‘‘ atthipaccayo , natthipaccayo , atthikhīrā brāhmaṇī , aññāsikoṇḍañño , makkhaligosālo ’’ iccādīsu ‘ atthi ’ iccādīni .
‘ Ekatthan ’ ti etena dvandasamāsepi padānaṃ ekakattu , ekakammādibhāvena ekatthībhāvo vutto hotīti .
332. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyābhāvayathāpacchāyugapadatthe [ ka .319; rū .330; nī .696; caṃ .2.2.2; pā .2.1.6].
‘ Asaṅkhyan ’ ti upasaggapadaṃ nipātapadañca vuccati .
Taṃ dvayampi hi ekatta , bahuttasaṅkhyaṃ paṭicca rūpavikārarahitattā ‘ asaṅkhyan ’ ti vuccati .
Vibhatyatthe , sampatyatthe , samīpatthe , sākalyatthe , abhāvatthe , yathātthe , pacchātthe , yugapadatthe pavattaṃ asaṅkhyaṃ nāma syādipadaṃ aññena syādipadena saha ekatthaṃ hoti .
Ayañca samāso anvatthavasena ‘ asaṅkhyo ’ ti ca ‘ abyayībhāvo ’ ti ca vuccati .
Vibhatyatthe tāva –
Adhitthi .
Ettha ca adhito si , tassa ‘ asaṅkhyehi sabbāsan ’ ti suttena lopo , itthito su ,‘ adhi itthīsū ’ ti vākyaṃ , tassa ca atthaṃ kathentena niccasamāsattā aññapadena viggaho kātabbo ‘‘ itthīsu pavattā kathā ’’ ti vā ‘‘ itthīsu pavatto vacanapatho ’’ ti vā ‘‘ itthīsu pavattaṃ vacanan ’’ ti vā , tato purimasuttena ekatthasaññā , iminā suttena asaṅkhyekatthasaññā ca kariyate , ekatthasaññāya pana katāya vākyatthāya payuttānaṃ vibhattīnaṃ attho ekatthapadena vutto hoti , tadā vibhattiyo vuttatthā nāma .
Idāni
M0.216 vuttatthānaṃ appayogārahattā lopavidhānamāha . 333. Ekatthatāyaṃ [ ka .316; rū .331; nī .675; caṃ .2.1.39; pā .2.4.71;1.2.45,46].
Eko attho yesaṃ tāni ekatthāni ,‘ attho ’ ti cettha padantare kattu , kammādibhāvena vidheyyo padhānattho eva veditabbo .
Tathā hi ‘ rājaputto ’ ti ettha puttasaddattho eva tathāvidheyyo hoti , na rājasaddattho , sabbañca vacanavākyaṃ nāma vidheyyatthehi eva sijjhati , no aññathā , yasmā ca ‘ rājaputto ’ ti etaṃ puttasaddatthasseva nāmaṃ hoti , na rājasaddatthassa , tasmā eko padhānabhūto puttasaddattho eva tesaṃ dvinnaṃ saddānaṃ attho nāma hoti , na rājasaddatthoti , ekatthānaṃ bhāvo ekatthatā , ekatthībhāvoti vuttaṃ hoti .
So tividho samāso , taddhito , dhātupaccayanto cāti .
Tissaṃ tividhāyaṃ ekatthatāyaṃ sabbāsaṃ vuttatthānaṃ syādivibhattīnaṃ lopo hotīti iminā sussa lopo .
Bahulādhikārattā pana aluttasamāsopi dissati .
334. Taṃ napuṃsakaṃ [ ka .320; rū .335; nī .698; caṃ .2.2.15; pā .2.4.18].
Taṃ asaṅkhyaṃ nāma ekatthaṃ napuṃsakaṃ hotīti iminā adhitthīsaddassa napuṃsakabhāvaṃ katvā tato syādyuppatti .
335. Syādīsu rasso [ ka .342; rū .337; nī .734; caṃ .2.2.84; pā .1.2.47].
Napuṃsakassa ekatthassa rasso hoti syādīsu vibhattīsūti iminā īkārassa rasso .
336. Pubbasmāmādito [ ka .343; rū .338; nī .375; caṃ .2.1.40; pā .1.1.41].
Pubbaamādi
M0.217 nāma pubbapadatthapadhānabhūto asaṅkhyasamāso vuccati , tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti , ādisaddena cettha paṭhamāvibhattipi gayhati .Atha vā amādi vuccati tappuriso , tato pubbaṃ nāma asaṅkhyasamāso , iti amādito pubbabhūtā asaṅkhyekatthā parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hotīti iminā adhitthisaddato sabbavibhattīnaṃ lopo .
Adhitthi tiṭṭhati , itthīsu pavattā kathā tiṭṭhatīti attho .
Adhitthi tiṭṭhanti , itthīsu pavattā kathāyo tiṭṭhantīti attho .
Esa nayo sesavibhattīsu sesavacanesu sesaliṅgesu ca .
Evaṃ sabbaliṅgesu sabbavibhattīsu sabbavacanesu ca ekeneva rūpena tiṭṭhati , tasmā ayaṃ samāso rūpavikārarahitattā ‘ abyayībhāvo ’ ti vuccati .
Ettha ca vibhatyattho nāma ‘‘ adhitthi , bahigāmaṃ , uparigaṅga ’’ miccādīsu sampatyādīhi visesatthehi rahito kevalo vibhattīnaṃ attho vuccati .
Viggahe pana ‘‘ kathā , pavattā ’’ iccādīni samāsasāmatthiyena viditāni atthapadāni nāma , adhisaddassa atthapadānītipi vadanti .
Evaṃ adhikumāri , adhivadhu , adhijambuiccādi .
Attani pavatto dhammo , pavattā vādhammāti atthe vibhattīnaṃ lope kate adhiattasaddassa napuṃsakabhāvaṃ katvā tato syādyuppatti ,‘ pubbasmāmādito ’ ti syādīnaṃ lope sampatte –
337. Nātomapañcamiyā [ ka .341; rū .336; nī .733; caṃ .2.1.41; pā .2.4.83; mu .4.3.374].
Akārantamhā
M0.218 asaṅkhyekatthā paraṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti , pañcamīvajjitānaṃ vibhattīnaṃ aṃ hoti .Ajjhattaṃ dhammo jāyati , ajjhattaṃ dhammā jāyanti , ajjhattaṃ dhammaṃ passati , ajjhattaṃ dhamme passanti .
Apañcamiyāti kiṃ ?
Ajjhattā apeti , ajjhattehi apeti .
338. Vā tatiyāsattamīnaṃ [ ka .341; rū .336; nī .733; caṃ .2.1.42; pā .2.4.84; mu .4.3.375].
Akārantamhā asaṅkhyekatthā paraṃ tatiyā , sattamīnaṃ vikappena aṃ hoti .
Ajjhattaṃ dhammena vattati ajjhattena vā , ajjhattaṃ dhammehi vattati ajjhattehi vā , ajjhattaṃ dhammassa deti , ajjhattaṃ dhammānaṃ deti , ajjhattā dhammā apeti , ajjhattehi dhammehi apeti , ajjhattaṃ dhammassa santakaṃ , ajjhattaṃ dhammānaṃ santakaṃ , ajjhattaṃ dhamme tiṭṭhati ajjhatte vā , ajjhattaṃ dhammesu tiṭṭhati ajjhattesu vā .
Ettha ca ‘ ajjhattaṃ dhammo ’ ti ajjhattabhūto dhammo ,‘ ajjhattaṃ dhammā ’ ti ajjhattabhūtā dhammā iccādinā attho veditabbo .
Attānaṃ adhikicca pavatto pavattāti vā vuttepi attassa ādhārabhāvo sijjhatiyeva .
Evaṃ adhicittaṃ , attani visuṃ visuṃ pavattaṃ pavattāni vā paccattaṃ .
Ettha ca ‘‘ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti , bahiddhā abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhātī ’’ ti [ dha . sa . aṭṭha .350; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.32] pāṭho atthi , tasmā pañcamiyā aṃbhāvavajjanaṃ appakattāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Ajjhattā dhammā , bahiddhā
M0.219 dhammā ’’ ti [ dha . sa . tikamātikā 20] pāṭho atthi , tasmā paṭhamādīnampi vikappo labbhatīti .Sampattiatthe –
Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ ,‘ brahman ’ ti vedo vuccati .
Ettha ca ‘ akāle sakatthassā ’ ti suttena sahasaddassa sādeso , bhikkhānaṃ samiddhi subhikkhaṃ ,‘ syādīsu rasso ’ ti suttena katanapuṃsakassa rassattaṃ .
Samīpe –
Nagarassa samīpaṃ upanagaraṃ , kumbhassa samīpaṃ upakumbhaṃ , maṇikāya samīpaṃ upamaṇikaṃ , vadhuyā samīpaṃ upavadhu , gunnaṃ samīpaṃ upagu ,‘ gossū ’ ti suttena ossa uttaṃ .
Sākalye –
Tiṇena saha sakalaṃ satiṇaṃ , tiṇena saddhiṃ sakalaṃ vatthuṃ ajjhoharatīti attho .
Sahasaddassa sādeso .
Abhāve –
Makkhikānaṃ abhāvo nimmakkhikaṃ , darathānaṃ abhāvo niddarathaṃ , bhikkhānaṃ abhāvo dubbhikkhaṃ , abhāvatthopi dusaddo atthi .
Yathā ?
Dussīlo duppaññoti .
Ettha ca ‘ sampannaṃ brahman ’ tiādinā saddabyākaraṇesu atthavacanaṃ saddatthavibhāvanamattaṃ .
Suttantesu pana imesaṃ padānaṃ yuttaṃ abhidheyyatthaṃ ñatvā tadanurūpaṃ atthavacanampi veditabbaṃ .
Yathāsaddatthe –
Rūpassa sabhāvassa yogyaṃ anurūpaṃ , attānaṃ attānaṃ paṭicca pavattaṃ paccattaṃ , aḍḍhamāsaṃ aḍḍhamāsaṃ anugataṃ anvaḍḍhamāsaṃ , gharaṃ gharaṃ anugataṃ anugharaṃ , vassaṃ vassaṃ anugataṃ anuvassaṃ , jeṭṭhānaṃ
M0.220 anupubbaṃ anujeṭṭhaṃ , sattiyā anurūpaṃ yathāsatti , balassa anurūpaṃ yathābalaṃ , kamassa anurūpaṃ yathākkamaṃ .Evaṃ yathāsaṅkhyaṃ , yathālābhaṃ .
Sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ , paṭivātaṃ , paṭisaddaṃ .
Pacchāpadatthe –
Rathassa pacchā anurathaṃ .
Yugabhūto padattho yugapadattho , sahabhāvīatthadvayassetaṃ nāmaṃ .
Tattha asaniphalena saha pavattaṃ cakkaṃ sacakkaṃ , gadāvudhena yugaḷapavattaṃ vāsudevassa cakkāvudhantipi vadanti [ yugapadatthe sacakkaṃ nidhehi ,( moggallānavuttiyaṃ ). cakkena yugapata dhehi sacakkaṃ ,( mugdhabodhavuttiyaṃ ). he bisaṇu ! cakkena saha yugapadekakāle gadaṃ dhāraya .( mugdhabodhaṭīkāyaṃ 226 piṭṭhe )], sahassa sattaṃ .
339. Yathā natulye [ ka .319; rū .330; nī .696; caṃ .2.2.3; pā .2.1.7].
Tulyato aññasmiṃ atthe pavatto yathāsaddo syādinā saha ekattho hoti [ moggallāne aññathāvutti dassitā ].
Yathāsatti , yathābalaṃ , yathākkamaṃ , ye ye vuḍḍhā yathāvuḍḍhaṃ , vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi vā yathāvuḍḍhaṃ .
Natulyeti kiṃ ?
Yathā devadatto , tathā yaññadatto .
340. Yāvāvadhāraṇe [ ka .319; rū .330; nī .696; caṃ .2.2.4; pā .2.1.8].
Avadhāraṇaṃ vuccati paricchindanaṃ , avadhāraṇe pavatto yāvasaddo syādinā saha ekattho bhavati .
Yattakaṃ
M0.221 attho vattatīti yāvadatthaṃ , dāgamo .Yattakaṃ jīvo vattatīti yāvajīvaṃ , yattakaṃ āyu vattatīti yāvatāyukaṃ , takāra , kakārā āgamā .
341. Parāpābahitiropurepacchā vā pañcamyā [ ka .319; rū .330; nī .696; caṃ .2.2.7; pā .2.1.12,13;‘ payyapā …’( bahūsu )].
Pari , apa , āiccādayo saddā pañcamyantena syādinā saha ekatthā bhavanti vā .
Pabbatato pari samantā vassīti devo paripabbataṃ paripabbatā vā , pabbataṃ vajjetvā vassīti attho .
Pabbatato bahiddhā apapabbataṃ apapabbatā vā , pāṭaliputtato bahiddhā vassīti devo āpāṭaliputtaṃ āpāṭaliputtā vā , ākumārehi kaccāyanassa yaso vattatīti ākumāraṃ ākumārā vā , ābhavaggā bhagavato yaso vattatīti ābhavaggaṃ ābhavaggā vā , āpāṇakoṭiyā saraṇagamanaṃ vattatīti āpāṇakoṭikaṃ , kāgamo .
Gāmato bahi bahigāmaṃ bahigāmā vā , evaṃ bahinagaraṃ , bahileṇaṃ , pabbatato tiro tiropabbataṃ tiropabbatā vā , evaṃ tiropākāraṃ , tirokuṭṭaṃ .
Ettha ca ‘ tiro ’ ti parabhāgo vuccati .
Bhattamhā pure purebhattaṃ purebhattā vā , aruṇamhā pure purāruṇaṃ purāruṇā vā , bhattassa pacchā pacchābhattaṃ pacchābhattā vā .
342. Samīpāyāmesvanu [ ka .319; rū .330; nī .696; caṃ .2.2.9; pā .2.1.15,16].
Samīpe āyāme ca pavatto anusaddo syādinā saha ekattho bhavati vā .
Vanassa samīpaṃ anuvanaṃ , asani anuvanaṃ gatā , gaṅgaṃ anuyātā anugaṅgaṃ , bārāṇasī .
343. Oro
M0.222 pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādhonto vā chaṭṭhiyā [ ka .319; rū .330; nī .696; caṃ .2.2.11; pā .2.1.18;‘ orepari …’( bahūsu )].Orādayo saddā chaṭṭhīyantena syādinā saha ekatthā bhavanti vā .
Ettha ca ore , pāre , majjhesaddesu ‘ tadaminādīnī ’ ti suttena ekāro , gaṅgāya oraṃ oregaṅgaṃ , sikharassa upari uparisikharaṃ .
Evaṃ uparipāsādaṃ , uparimañcaṃ , uparipabbataṃ , sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ .
Evaṃ paṭivātaṃ , yamunāya pāraṃ pāreyamunaṃ , gaṅgāya majjhaṃ majjhegaṅgaṃ , pāsādassa heṭṭhā heṭṭhāpāsādaṃ , heṭṭhāmañcaṃ , gaṅgāya uddhaṃ uddhaṃgaṅgaṃ , gaṅgāya adho adhogaṅgaṃ , pāsādassa anto antopāsādaṃ .
Evaṃ antogāmaṃ , antonagaraṃ , antovassaṃ .
Vāti kiṃ ?
Gaṅgāoraṃ , majjhesamuddasmiṃ iccādi .
344. Tiṭṭhagvādīni [ ka .319; rū .330; nī .697; caṃ .2.2.10; pā .2.1.17].
Tiṭṭhaguiccādīni asaṅkhyekatthe sijjhanti .
Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu , vahanti gāvoyasmiṃ kāle vahagu ,‘ gossū ’ ti suttena ossa uttaṃ .
Āyatiṃ yavo yasmiṃ kāleti āyatiyavo , khale yavo yasmiṃ kāleti khaleyavaṃ .
Pubbapade vibhattialopo .
Lunā yavā yasmiṃ kāleti lunayavaṃ , ettha ‘ lunā ’ ti lāvitā , luyamānā yavā yasminti luyamānayavaṃ iccādi .
Tathā pāto nahānaṃ yasmiṃ kāleti pātanahānaṃ .
Evaṃ sāyanahānaṃ , pāto kammakaraṇakālo yasminti
M0.223 pātakālaṃ .Evaṃ sāyakālaṃ , pāto vassati megho yasminti pātameghaṃ .
Evaṃ sāyameghaṃ , pāto gantabbo maggo yasminti pātamaggaṃ .
Evaṃ sāyamaggaṃ iccādi .
Mahāvuttinā pātosaddassa pātattaṃ .
Ettha ca ‘ tiṭṭhagu ’ iccādīni viggahatthavasena aññapadatthe siddhāni viya dissanti , aññapadassa pana liṅgādīnaṃ vasena tesaṃ rūpavikāro nāma natthi , tasmā abyayarūpattā idha gahitāni , sabbañcetaṃ asaṅkhyasamāsapadaṃ nāma napuṃsakaṃ eva hoti , rassantameva hoti .
Sabbavibhattīnañca akārantamhā bahulaṃ aṃ hoti , ikārukārantehi lopo hoti .
Abyayībhāvasamāso niṭṭhito .