Nānādesarāsi

378. Uttarapade [ ka .333-334; rū .344-345; nī .717-718].

Uttarapade pare pubbapade vidhi hotīti attho .

Adhikārasuttamidaṃ .

‘‘ Abrāhmaṇo , anariyo , abhikkhuko , ananto ’’ iccādīsu samāse uttarapade pare na-kārassa a , ana honti .

379. Nakhādayo [ ka .328; rū .352; nī .708; caṃ .5.2.95; pā .6.3.75].

Nakhādayo saddā napakatikā sijjhanti .

Nā ’ ssa khamatthīti nakho ,‘ khan ’ ti sukhaṃ , dukkhañca , nā ’ ssa kulamatthīti nakulo , evaṃnāmako brāhmaṇo , pumassa sakaṃ puṃsakaṃM0.268 natthi puṃsakaṃ etasminti napuṃsako , khañjanaṃ vekallagamanaṃ khattaṃ , natthi khattaṃ etassāti nakkhattaṃ , kaṃ vuccati sukhaṃ , tabbiruddhattā akaṃ vuccati dukkhaṃ , natthi akaṃ etasminti nāko , saggo , na muñcatīti namuci , māro .

Na galati na cavatīti nagaraṃ , gehe vattabbe ‘ agāran ’ ti sijjhati .

380. Nago vā pāṇini [ ka .333-334; rū .344-345; nī .717-718; caṃ .5.2.96; pā .6.3.77;‘ nago vāppāṇini ’( bahūsu )].

Apāṇimhi nagoti sijjhati vā .

Na gacchantīti nagā , rukkhā .

Nagā , pabbatā .

Agā , rukkhā , agā , pabbatā .

Apāṇinīti kiṃ ?

Ago vasalo kiṃ tena .

Ettha ‘ ago ’ ti duggatajano ,‘ vasalo ’ ti lāmako ,‘ kiṃ tenā ’ ti nindāvacanaṃ ,‘‘ sītenā ’’ tipi pāṭho .

Evaṃ neke , aneke , nekāni , anekāni iccādi .

Iti na-rāsi .

381. Sahassa soññatthe [ ka .404; rū .370; nī .859; caṃ .5.2.97; pā .6.3.82].

Aññapadatthe samāse uttarapade pare sahassa so hoti vā .

Puttena saha yo vattatīti saputto , sahaputto .

Aññattheti kiṃ ?

Saha katvā , saha yujjhitvā .

382. Saññāyaṃ [ ka .404; rū .370; nī .859; caṃ .5.2.98; pā .6.3.78].

Saññāyaṃ uttarapade pare sahassa so hoti .

SahaM0.269 āyattaṃ sāyattaṃ , saha palāsaṃ sapalāsaṃ , agarukārassetaṃ nāmaṃ .

383. Apaccakkhe [ ka .404; rū .307; nī .859; caṃ .5.2.99; pā .6.3.80].

Apaccakkhe gamyamāne uttarapade pare sahassa so hoti .

Oḍḍiyati etāyāti oḍḍi , pāso .

Oḍḍiyā saha yo vattatīti soḍḍi , kapoto .

Idha ‘ oḍḍi ’ apaccakkhā .

‘‘ Sāggi kapoto ’’ tipi pāṭho , picunā saha vattatīti sapicukā , vātamaṇḍalikā , sā ca apaccakkhā , uggantvā ākāse paribbhamantaṃ picusaṅghāṭaṃ disvā ñātabbā .

‘‘ Sapisācā vātamaṇḍalikā ’’ tipi pāṭho .

Evaṃ sarajā , vātā , sarakkhasī , ratti .

384. Akāle sakatthassa [ ka .404; rū .370; nī .859; caṃ .5.2.110; pā .6.3.81].

Sakatthappadhānassa sahasaddassa so hoti akāle uttarapade pare .

Sabrahmaṃ , sacakkaṃ .

Akāleti kiṃ ?

Saha pubbaṇhaṃ , saha paraṇhaṃ , sunakkhattena saha pavattaṃ pubbaṇhaṃ , paraṇhanti attho .

385. Ganthantādhikye [ ka .404; rū .370; nī .859; caṃ .5.2.101; pā .6.3.79].

Ganthassa anto ganthanto .

Yathā taṃ kaccāyanaganthassa anto uṇādikappo , adhikabhāvo ādhikyaṃ , ganthante ca ādhikye ca vattamānassa sahasaddassa so hoti uttarapade pare .

SahaM0.270 uṇādinā ’ yaṃ adhiyateti taṃ soṇādi , sakalaṃ kaccāyanaṃ adhītetyattho .

Saha muhuttena sakalaṃ jotiṃ adhīte samuhuttaṃ , jotīti nakkhattasatthaṃ .

Ādhikye – sadoṇā , khārī , sakahāpaṇaṃ , nikkhaṃ , samāsakaṃ , kahāpaṇaṃ .

Niccatthamidaṃ suttaṃ .

386. Samānassa pakkhādīsu vā [ ka .404; rū .370; nī .859; caṃ .5.2.103-4; pā .6.3.84-86].

Pakkhādīsu uttarapadesu samānassa so hoti vā .

Samāno pakkho sahāyo sapakkho , samāno pakkho yassāti vā sapakkho , samānapakkho vā .

Evaṃ sajāti , samānajāti , sajanapado , saratti .

Samāno pati yassā sā sapati .

Evaṃ sanābhi , sabandhu , sabrahmacārī , sanāmo .

Avhayaṃ vuccati nāmaṃ , candena samānaṃ avhayaṃ yassa so candasavhayo , sagotto , indena samānaṃ gottaṃ yassa so indasagotto , sarūpaṃ , saṭṭhānaṃ .

Hari vuccati suvaṇṇaṃ , harinā samāno vaṇṇo yassa so harissavaṇṇo , sassa dvittaṃ .

Evaṃ siṅgīnikkhasavaṇṇo , savayo , sadhano , sadhammo , sajātiyo .

Pakkhādīsūti kiṃ ?

Samānasīlo .

387. Udare iye [ ka .404; rū .370; nī .859; caṃ .5.2.105; pā .6.3.88].

Iyayutte udare pare samānassa so hoti vā .

Samāne udare jāto sodariyo , samānodariyo .

Iyeti kiṃ ?

Samānodaratā .

AññesupiM0.271 samānassa so hoti , candena samānā sirī yassa taṃ candassasirīkaṃ , mukhaṃ .

Evaṃ padumassasirīkaṃ , vadanaṃ .

Mahāvuttinā santādīnañca so hoti , saṃvijjati lomaṃ assāti salomako .

Evaṃ sapakkhako , saṃvijjanti āsavā etesanti sāsavā , saṃvijjanti paccayā etesanti sappaccayā , saṃvijjanti attano uttaritarā dhammā etesanti sauttarā , santo puriso sappuriso .

Tathā sajjano , saddhammo , santassa bhāvo sabbhāvo iccādi .

Iti sa-rāsi .

388. Imassidaṃ [ ka .129; rū .222; nī .305].

Uttarapade pare imassa idaṃ hoti .

Ayaṃ attho etassāti idamatthī , samāsante ī , idamatthino bhāvo idamatthitā .

Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā , idappaccayānaṃ bhāvo idappaccayatā .

‘‘ Imesaṃ paccayā idappaccayā , idappaccayā eva idappaccayatā ’’ tipi yojenti .

‘ Idan ’ ti nipātapadampi atthi ,‘‘ rūpañca hidaṃ bhikkhave attā abhavissā , vedanā ca hidaṃ .

Saññā ca hidaṃ .

Saṅkhārā ca hidaṃ bhikkhave attā abhavissaṃsu ’’ iccādi [ mahāva .20].

389. Puṃ pumassa vā [ ka .82; rū .149].

Uttarapade pare pumassa puṃ hoti vā .

Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ , pumassa bhāvo pumbhāvo , pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo , pumā ca so go cāti puṅgavo ,‘ go tvacatthe …’ ti apaccayo , napuṃsako .

Vāti kiṃ ?

Pumitthī .

390. Ṭa ntantūnaṃ [ ka .126; rū .101; nī .301].

UttarapadeM0.272 pare nta , ntūnaṃ ṭa hoti vā kvaci .

Bhavaṃ patiṭṭho yesaṃ te bhavaṃpatiṭṭhā , bindāgamo .

Bhagavā mūlaṃ yesaṃ te bhagavaṃmūlakā , dhammā .

Evaṃ bhagavaṃpaṭisaraṇā , dhammā .

Bahulādhikārā tarādīsu ca paresu , mahantīnaṃ atisayena mahāti mahattarī , rattaññūnaṃ mahantassa bhāvo rattaññumahattaṃ .

Evaṃ jātimahattaṃ , guṇamahattaṃ , puññamahattaṃ , arahantassa bhāvo arahattaṃ .

391. A [ ka .642; rū .589; nī .1269; caṃ .5.2.106; pā .6.3.89].

Uttarapade pare nta , ntūnaṃ a hoti .

Bhavantapatiṭṭhā , mayaṃ , guṇavantapatiṭṭhā , mayaṃ .

392. Rīrikkhakesu [ ka .642; rū .589; nī .1269; caṃ .5.2.107; pā .6.3.89-90].

Rī , rikkha , kapaccayantesu paresu samānassa so hoti .

Niccasamāsattā aññapadena viggaho , saṃvijjatīti samāno , paccakkhe viya citte upalabbhatīti attho .

Samāno viya so dissatīti sadī , sadikkho , sadiso , samānā viya te dissantīti sadisā .

393. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī [ ka .126; rū .101; nī .301].

Tesu paresu ntapaccayantassa ca kiṃ , imasaddānañca kamena ṭā , kī , ṭī honti .

BhavaṃM0.273 viya so dissatīti bhavādī , bhavādikkho , bhavādiso , ko viya so dissatīti kīdī , kīdikkho , kīdiso , ayaṃ viya so dissatīti īdī , īdikkho , īdiso .

394. Sabbādīnamā [ ka .642; rū .589; nī .1269; caṃ .5.2.108; pā .6.3.91].

Tesu paresu sabbādināmakānaṃ ya , ta , eta , añña , amha , tumhasaddānaṃ anto ā hoti .

Yādī , yādikkho , yādiso , tādī , tādikkho , tādiso , etādī , etādikkho , etādiso .

395. Vetasseṭa [ ka .642; rū .589; nī .1269].

Tesu paresu etassa eṭa hoti vā .

Edī , edikkho , ediso , aññādī , aññādikkho , aññādiso , amhādī , amhādikkho , amhādiso , tumhādī , tumhādikkho , tumhādiso .

396. Tumhamhānaṃ tāmekasmiṃ [ ka .642; rū .589; nī .1269].

Tesu paresu ekavacane pavattānaṃ tumha ’ mhasaddānaṃ tā , mā honti vā .

Ahaṃ viya so dissatīti mādī , mādikkho , mādiso , tvaṃ viya so dissatīti tādī , tādikkho , tādiso .

Ekasminti kiṃ ?

Amhe viya te dissantīti amhādino , amhādikkhā , amhādisā , tumhe viya te dissantīti tumhādino , tumhādikkhā , tumhādisā .

Ettha ca upamānatthasseva ekattaṃ icchīyati , tasmā ahaṃ viya te dissantīti mādisāM0.274 tvaṃ viya te dissantīti tādino , tādisātipi yujjanti .

‘‘ Mādisā ve jinā honti , ye pattā āsavakkhayan ’’ ti [ mahāva .11] pāḷi , imāni padāni upari kitakaṇḍepi āgamissanti .

397. Taṃmamaññatra [ ka .143; rū .235; nī .322].

Rī , rikkha , kapaccayehi aññasmiṃ uttarapade pare tumha ’ mhānaṃ taṃ , maṃādesā honti kvaci .

Tvaṃ leṇaṃ yesaṃ te taṃleṇā , ahaṃ leṇaṃ yesaṃ te maṃleṇā [ saṃ . ni .4.359].

Evaṃ taṃdīpā , maṃdīpā [ saṃ . ni .4.359], taṃpaṭisaraṇā , maṃpaṭisaraṇā .

398. Manādyāpādīnamo maye ca [ ka .183; rū .386; nī .375].

Uttarapade mayapaccaye ca pare manādīnaṃ āpādīnañca o hoti .

Manoseṭṭhā , manomayā , rajojallaṃ , rajomayaṃ , sabbo manogaṇo idha vattabbo , āpodhātu , āpomayaṃ .

Anuyanti disodisaṃ [ dī . ni .3.281], jīva tvaṃ saradosataṃ [ jā .1.2.9].

399. Parassa saṅkhyāsu [ ka .36; rū .47; nī .130].

Saṅkhyāsu parāsu parassa o hoti .

Parosataṃ , parosahassaṃ , paropaṇṇāsa dhammā , idha parasaddo ‘‘ indriyaparopariyattan ’’ ti ettha viya adhikatthavācisaddantaraṃ , na sabbanāmaṃ .

400. Jane puthassu [ ka .49; rū .44; nī .129].

JaneM0.275 pare puthassa u hoti .

Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano .

Api ca pāḷinaye puthusaddoyeva bahulaṃ dissati , puthu kilese janentīti puthujjanā , puthu nānāsatthārānaṃ mukhaṃ ullokentīti puthujjanā , puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā [ mahāni .51,94], saññānānāttaputhuttapabhedaṃ paṭicca taṇhānānāttaputhuttapabhedo hoti [ dha . sa . aṭṭha .1], iṅgha aññepi pucchassu , puthū samaṇabrāhmaṇe [ saṃ . ni .1.246].

Gāmā gāmaṃ vicarissaṃ , sāvake vinayaṃ puthū , āyatāni puthūni ca , puthunā vijjuvaṇṇinā [ jā .2.22.968], puthukāyā puthubhūtā iccādi .

Tasmā ‘‘ puthageva , puthakkaraṇe ’’ iccādīsu thussa ukārassa akāro [ akāroti ?] yujjati .

401. So chassāhāyatanesu vā [ ka .374; rū .408; nī .804].

Ahe ca āyatane ca pare chassa so hoti vā .

Cha ahāni sāhaṃ .

Atthi sāhassa jīvitaṃ [ jā .2.22.314],‘ sāhassā ’ ti sāhaṃ + assāti chedo .

Saḷāyatanaṃ .

Vāti kiṃ ?

Chāhappaṭicchannā āpatti [ cūḷava .134], cha āyatanāni .

402. Ltupitādīnamāraṅraṅa [ ka .200; rū .159; nī .415; caṃ .5.2.20; pā .6.3.32].

Samāsuttarapade pare ltupaccayantānaṃ pitādīnañca kamena āraṅa , raṅa honti vā .

SatthunoM0.276 dassanaṃ satthāradassanaṃ .

Evaṃ kattāraniddeso .

Mātā ca pitā ca mātarapitaro , mātāpitūsu saṃvaḍḍho mātāpitarasaṃvaḍḍho .

Vāti kiṃ ?

Satthudassanaṃ , kattu niddeso , mātāpitaro .

403. Vijjāyonisambandhīnamā tatra catthe [ ka .199; rū .158; nī .736; caṃ .5.2.21; pā .6.3.25].

Catthasamāse vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnañca ltupitādīnaṃ ā hoti tesveva paresu .

Mātāpitā , mātāpitaro iccādi .

Tatrāti kiṃ ?

Mātuyā bhātā mātubhātā .

Ettha ca vijjāsippāni sikkhāpentā ācariyā sissānaṃ vijjāsambandhī mātāpitaro nāma .

404. Putte [ ka .199; rū .158; nī .736; caṃ .5.2.22; pā .6.3.25].

Catte putte pare vijjāyonisambandhīnaṃ ltupitādīnaṃ ā hoti .

Mātāputtā gacchanti , pitāputtā gacchanti .

Mahāvuttinā tesañca i hoti , mātipakkho , pitipakkho .

Mātigho labhate dukhaṃ [ jā .2.19.118], pitigho labhate dukhaṃ , māttikaṃ dhanaṃ , pettikaṃ dhanaṃ [ pārā .34].

Ettha ca mātuyā santakaṃ māttikaṃ , pituno santakaṃ pettikaṃ , dvittaṃ vuddhi ca .

Mātito , pitito , bhātā eva bhātiko , bhātikarājā .

405. Jāyāya jāyaṃ patimhi [ ka .339; rū .358; nī .731;‘… jayaṃ patimhi ’( bahūsu )].

PatimhiM0.277 pare jāyāsaddassa jāyaṃ hoti .

Puttaṃ janetīti jāyā , jāyā ca pati ca jāyampatī [ jayampatī ( bahūsu )].

Atha vā ‘‘ jāyampatī ’’ ti idaṃ sandhividhināva siddhaṃ , tasmā ‘‘ jampatī ’’ tipāṭho siyā yathā ‘‘ devarājā sujampatī ’[ saṃ . ni .1.264]’ti , yathā ca sakkataganthesu ‘‘ dāro ca pati ca dampatī ’’ ti .

Idha pana mahāvuttinā patimhi sujātāya sujaṃ hoti , dārassa ca daṃ hoti , tathā jāyā ca pati ca jampatīti niṭṭhaṃ gantabbaṃ .

Yañca vuttiyaṃ ‘‘ jānipatīti pakatyantarena siddhaṃ , tathā dampatī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha puttaṃ janetīti jānī .

Jānī ca pati ca jānīpatīti yujjati .

‘‘ Tudampatī ’’ ti pāṭho .

Kaccāyane ca ‘ jāyāya tu daṃjāni patimhī ’ ti .

Tattha tusaddo padapūraṇamatte yujjati .

406. Saññāyamudodakassa [ ka .404; rū .370; nī .257; caṃ .5.2.65; pā .6.3.57].

Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ uttarapade pare udakassa udo hoti .

Udakaṃ dhāretīti udadhi , mahantaṃ udakaṃ dhāretīti mahodadhi , udakaṃ pivanti etthāti udapānaṃ , udakaṃ pivanti etāyāti udapāti .

407. Kumbhādīsu vā [ ka .404; rū .370; nī .257; caṃ .5.2.69; pā .6.3.59].

Kumbhādīsu paresu udakassa udo hoti vā .

UdakassaM0.278 kumbho udakumbho , udakakumbho .

Evaṃ udapatto , udakapatto , udabindu , udakabindu .

Mahāvuttinā syādīsupi ,‘‘ nīlodā pokkharaṇī ’’ ti pāḷi .

408. Sotādīsu lopo [ ka .404; rū .370; nī .256].

Sotādīsu paresu udakassa ussa lopo hoti .

Udakassa sotaṃ dakasotaṃ , udake rakkhaso dakarakkhaso , udakaṃ āsayo yesaṃ te dakāsayā , pāṇā .

Mahāvuttinā syādīsupi ,‘‘ dake dakāsayā sentī ’’ ti [ saṃ . ni .3.78( thokaṃ visadisaṃ )] pāḷi .

409. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho [ ka .404; rū .370; nho ( sī .)].

Pubbādīhi parassa ahassa ṇho hoti .

Pubbaṇho , aparaṇho , ajjaṇho , sāyaṇho [ sāyanho ], majjhaṇho .

Nānādesarāsi niṭṭhito .

Issues

Niruttidīpanīpāṭha

Niruttidīpanīpāṭha