Parimāṇarāsi
495. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca [ ka .351; rū .374; nī .764; caṃ .4.1.62; pā .5.1.57,58].
Taṃ assa parimāṇanti atthe paṭhamantā ṇiko hoti ko ca .
Parimīyate anenāti parimāṇaṃ .
Doṇo parimāṇamassāti doṇiko .
Evaṃ khāriko , kumbhiko , asītivassāni parimāṇamassāti āsītiko , vayo .
Evaṃ nāvutiko , upaḍḍhakāyo parimāṇamassāti upaḍḍhakāyikaṃ , bimbohanaṃ , dve parimāṇamassāti dukaṃ .
Evaṃ tikaṃ , catukkaṃ , pañcakaṃ , chakkaṃ , dvittaṃ .
Dasakaṃ , satakaṃ .
496. Yatetehi ttako [ ka .391; rū .423; nī .830; pā .5.1.22,23]
Tamassa parimāṇanti atthe ya , ta , etasaddehi sadisadvibhūto ttako hoti .
Yaṃ parimāṇamassāti yattakaṃ .
Evaṃ tattakaṃ .
497. Etasseṭa ttake [ ka .404; rū .370; nī .859].
Ttake
M0.317 pare etasaddassa eṭa hoti .Etaṃ parimāṇamassāti ettakaṃ , yāva parimāṇamassāti yāvattakaṃ .
Evaṃ tāvattakaṃ , etāvattakaṃ .
‘ Yatetehī ’ ti vacanena yāva , tāva , etāvāpi gayhanti .
498. Sabbā ca ṭāvantu [ ka .391; rū .423; nī .830; caṃ .4.2.43; pā .5.2.39;‘ sabbā cacavantu ’( bahūsu )].
Tamassa parimāṇanti atthe ya , te ’ tehi ca sabbato ca ṭāvantu hoti , etassa dvittaṃ .
Sabbaṃ parimāṇaṃ assāti sabbāvantaṃ , sabbāvā , attho , sabbāvanto , sabbāvantā , atthā , sabbāvati , atthe , sabbāvantesu , atthesu , itthiyaṃ sabbāvatī , sabbāvantī , parisā .
Evaṃ yāvā , yāvantā , yāvanto , tāvā , tāvantā , tāvanto , ettāvā , ettāvantā , ettāvanto iccādi .
Kvaci mahāvuttinā ekassa ta-kārassa lopo , yāvatako kāyo , tāvatako byāmo [ dī . ni .3.200], yāvatikā yānassa bhūmi .
499. Kiṃmhā rati rīva rīvataka rittakā [ ka .391; rū .423; nī .830; caṃ .4.2.45; pā .5.2.41].
Taṃ assa parimāṇanti atthe kiṃsaddato ete cattāro paccayā bhavanti .
500. Rānubandhentasarādissa [ ka .539; rū .558; nī .1124].
Rānubandhe
M0.318 paccaye pare padantasarādissa lopo hoti .Ādisaddena padantabyañjanaṃ gayhati , suttavibhattena rīvantu , rittāvantupaccayā ca honti .
Kiṃ parimāṇamassāti kati .
Pañcakkhandhā kati kusalā , kati akusalā [ vibha .151], kativassosi tvaṃ bhikkhu , ekavasso ahaṃ bhagavā [ mahāva .78], kiṃ parimāṇaṃ assāti kīvaṃ , kiṃva dūro ito gāmo .
Evaṃ kīvatakaṃ , kittakaṃ .
Rīvantumhi – kīvanto hontu yācakā [ jā .2.20.103]ti .
Rittāvantumhi – kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti [ saṃ . ni .3.82], kittāvatā nu kho bhante rūpanti vuccati , kittāvatā nu kho bhante māroti vuccati [ saṃ . ni .3.161].
Pubbasuttena ṭāvantumhi – ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti , ettāvatā rūpanti vuccati , ettāvatā māroti vuccati .
501. Māne matto [ ka .328; rū .352; nī .708; caṃ .4.2.38; pā .5.2.37].
Mīyate etenāti mānaṃ , taṃ ummānaṃ , parimāṇanti duvidhaṃ , uddhaṃ mānaṃ ummānaṃ , tadaññaṃ mānaṃ parimāṇaṃ , imasmiṃ sutte pana sāmaññavacanattā duvidhampi labbhati , duvidhe māne pavattā hatthādisaddamhā tamassa parimāṇanti atthe mattapaccayo hoti .
Hattho parimāṇaṃ assāti hatthamattaṃ , dve hatthā parimāṇaṃ assāti dvihatthamattaṃ , dve aṅguliyo parimāṇaṃ assāti dvaṅgulamattaṃ .
Evaṃ caturaṅgulamattaṃ , vidatthimattaṃ , yojanamattaṃ
M0.319 , tīṇi yojanāni parimāṇaṃ assāti tiyojanamattaṃ , nāḷimattaṃ , patthamattaṃ , doṇamattaṃ , palaṃ vuccati ummānasaṅkhāto pātiviseso , palaṃ parimāṇaṃ assāti palamattaṃ , pañcamattaṃ , pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ [ pārā .1], tiṃsamattaṃ , saṭṭhimattaṃ , satamattaṃ , sahassamattaṃ , koṭimattaṃ , kumbhamattaṃ , cāṭimattaṃ , hatthimattaṃ , pabbatamattaṃ iccādi .‘ Mattā ’ ti vā parimāṇavācisaddantaraṃ , hattho mattā etassāti hatthamattaṃ .
Evaṃ dvihatthamattaṃ , iccādinā samāsopi yujjati .
Abhedūpacārena pana hatthaparimāṇaṃ hatthoti katvā ‘‘ dvihatthaṃ vatthaṃ , doṇo vīhi , doṇo māso ’’ ti sijjhati .
502. Taggho cuddhaṃ [ ka .328; rū .352; nī .708; caṃ .4.2.39; pā .5.2.37].
Uddhaṃmāne pavattā saddā tamassa parimāṇanti atthe tagghapaccayo hoti matto ca .
Jaṇṇu parimāṇamassāti jaṇṇutagghaṃ , jaṇṇumattaṃ .
503. Ṇo ca purisā [ ka .352; rū .376; nī .765; caṃ .4.2.40… pe …5.2.38].
Uddhaṃmāne pavattā purisamhā ṇo ca hoti taggho ca matto ca .
Catuhattho puriso parimāṇamassāti porisaṃ , tiporisaṃ , sataporisaṃ , gambhīraṃ .
Evaṃ purisatagghaṃ , purisamattaṃ , uddhaṃ pasāritahatthena saddhiṃ pañcahatthaṃ purisapamāṇaṃ porisanti vadanti ,‘‘ ekūnatīso vayasā ’’ ti [ dī . ni .2.214( ekūnatiṃso )] ettha ekūnatīsa vassāni āyuparimāṇaṃ assāti ekūnatīso .
Evaṃ
M0.320 vīso , tīso , cattālīso , paññāso , sahasso brahmā , dvisahasso brahmā , dasasahasso brahmā .Ettha ca ‘‘ sahassaparimāṇaṃ cakkavāḷaṃ assāti sahasso ’’ -iccādinā ṇapaccayena sijjhati .
Parimāṇarāsi niṭṭhito .