Issues
Select Version
Niruttidīpanīpāṭha
Niruttidīpanīpāṭha

Sattamīvibhattirāsi

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Sattamīvibhattirāsi

Kasmiṃ atthe sattamī ?
323. Sattamyādhāre [ ka .302; rū .313; nī .630; caṃ .2.1.88; pā .1.3.45].
Ādhāro , okāso , adhikaraṇanti atthato ekaṃ , ādhāratthe sattamī hoti .
Kattukammaṭṭhaṃ kriyaṃ bhuso dhāretīti ādhāro .
KaṭeM0.208 nisīdati puriso , thāliyaṃ odanaṃ pacati .
Tattha kaṭo kattubhūte purise ṭhitaṃ nisīdanakriyaṃ dhāreti , thālī kammabhūte taṇḍule ṭhitaṃ pacanakriyaṃ dhāreti .
So catubbidho byāpikādhāro , opasilesikādhāro , sāmīpikādhāro , vesayikādhāroti .
Tattha yasmiṃ ādheyyavatthu sakale vā ekadese vā byāpetvā tiṭṭhati , so byāpiko .
Yathā ?
Tilesu telaṃ tiṭṭhati , ucchūsu raso tiṭṭhati , jalesu khīraṃ tiṭṭhati , dadhimhi sappi tiṭṭhatīti .
Yasmiṃ ādheyyavatthu allīyitvā vā tiṭṭhati , adhiṭṭhitamattaṃ hutvā vā tiṭṭhati , so opasilesiko .
Yathā ?
Ukkhaliyaṃ ācāmo tiṭṭhati , ghaṭesu udakaṃ tiṭṭhati , āsane nisīdati bhikkhu , pariyaṅke rājā seti .
Yo pana attho ādheyyassa avatthubhūtopi tadāyattavuttidīpanatthaṃ ādhārabhāvena vohariyati , so sāmīpiko nāma .
Yathā ?
Gaṅgāyaṃ ghoso tiṭṭhati , sāvatthiyaṃ viharati bhagavāti [ a . ni .1.1].
Yo ca attho attanā vinā ādheyyassa aññatthattaṃ kriyaṃ sampādetuṃ asakkuṇeyyattā ādhārabhāvena vohariyati , yo ca ādheyyassa anaññābhimukhabhāvadīpanatthaṃ ādhārabhāvena vohariyati , so vesayiko nāma .
Yathā ?
Ākāse sakuṇā pakkhanti , bhūmīsu manussā carantiM0.209 , udake macchā caranti , bhagavantaṃ pādesu vandati , pādesu patitvā rodati , pāpasmiṃ ramatī mano [ dha . pa .116], pasanno buddhasāsaneti [ dha . pa .368].
324. Nimitte [ ka .310; rū .324; nī .641; caṃ .2.1.89; pā .2.3.36].
Niminanti sañjānanti etenāti nimittaṃ , nemittakasahabhāvino saññāṇakāraṇassetaṃ nāmaṃ , tasmiṃ nimitte sattamī hoti .
Dīpi cammesu haññate , kuñjaro dantesu haññate , musāvāde pācittiyaṃ [ pāci .2], omasavāde pācittiyaṃ [ pāci .14] iccādi .
325. Yambhāvo bhāvalakkhaṇaṃ [ ka .313; rū .327; nī .644; caṃ .2.1.90; pā .2.3.37;‘ yabbhā vo ’( bahūsu )].
Yādiso bhāvo yambhāvo , lakkhiyati etenāti lakkhaṇaṃ , bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhāvalakkhaṇaṃ , yambhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ hoti , tasmiṃ bhāve gamyamāne sattamī hoti , chaṭṭhīpi dissati .
Acirapakkantassa sāriputtassa brāhmaṇo kālamakāsi [ ma . ni .2.452( visadisaṃ )], appamattassa te viharato itthāgāropi te appamatto viharissati [ saṃ . ni .1.129( visadisaṃ )] iccādi .
Imasmiṃ sati idaṃ hoti , imasmiṃ asati idaṃ na hoti [ saṃ . ni .2.21], acirapakkante bhagavati brāhmaṇo kālamakāsi , sabbe maggā vivajjanti , gacchante lokanāyake [ ma . ni . aṭṭha .2.22].
Gāvīsu duyhamānāsu gato , gāvīsu duddhāsu āgato iccādi .
KvaciM0.210 paṭhamāpi bahulaṃ dissati , gacchanto so bhāradvājo , addasā accutaṃ isiṃ [ jā .2.22.2007( addassa )].
Yāyamāno mahārājā , addā sīdantare nage [ jā .2.22.566] iccādi .
Pubbaṇhasamaye gato , sāyanhasamaye āgato iccādi vesayikādhāro eva .
Tathā akāle vassatī tassa , kāle tassa na vassati [ jā .1.2.88;1.8.48].
Ito satasahassamhi , kappe uppajji nāyako [ apa . thera 2.54.28] iccādi .
326. Chaṭṭhī cānādare [ ka .305; rū .323; nī .633; caṃ .2.1.91; pā .2.3.38].
‘ Anādaro ’ ti dvinnaṃ lakkhaṇa , lakkhitabbakriyānaṃ ekappahārena pavattiyā adhivacanaṃ , anādarabhūte bhāvalakkhaṇe gamyamāne sattamī chaṭṭhī ca hoti .
Maccu gacchati ādāya , pekkhamāne mahājane .
Ākoṭayanto so neti , sivirājassa pekkhato [ jā .2.22.2122( teneti )].
Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji , anagāriyupetassa , vippamuttassa te sato .
Samaṇassa na taṃ sādhu , yadaññamanusocati [ jā .1.7.107( yaṃ petamanusocasi )].
327. Yato niddhāraṇaṃ [ ka .304; rū .322; nī .632; caṃ .2.1.92; pā .2.3.41].
Jāti , guṇa , kriyā , nāmehi samudāyato ekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ , yato taṃ niddhāraṇaṃ jāyati , tasmiṃ samudāye chaṭṭhī , sattamiyo honti .
JātiyaṃM0.211 tāva –
Manussānaṃ khattiyo sūratamo , manussesu khattiyo sūratamo .
Guṇe –
Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā , kaṇhāgāvīsu sampannakhīratamā .
Kriyāyaṃ –
Addhikānaṃ dhāvanto sīghatamo , addhikesu dhāvanto sīghatamo .
Nāme –
Āyasmā ānando arahataṃ aññataro , arahantesu aññataro iccādi .
Idha nānāttasattamī vuccate .
Kammatthe sattamī , bhikkhūsu abhivādenti [ pārā .517], puttaṃ muddhani cumbitvā , purisaṃ nānābāhāsu gahetvā [ saṃ . ni .2.63] iccādi .
Atha vā ‘ muddhani , bāhāsū ’ ti ādhāre eva bhummaṃ .
Yathā ?
Rukkhaṃ mūle chindati , rukkhaṃ khandhe chindati , purisaṃ sīse paharati , bhagavantaṃ pādesu vandati .
Karaṇe ca sattamī , hatthesu piṇḍāya caranti [ mahāva .119], pattesu piṇḍāya caranti , pathesu gacchanti , sopi maṃ anusāseyya , sampaṭicchāmi matthake [ mi . pa .6.4.8].
Sampadāne ca sattamī , saṅghe dinne mahapphalaṃ , saṅghe gotamī dadeyyāsi , saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmiM0.212 [ ma . ni .3.376], viceyya dānaṃ dātabbaṃ , yattha dinnaṃ mahapphalaṃ [ pe . va .329].
Etesu pana visayasattamīpi yujjati .
Apādāne ca sattamī , gadalīsu gaje rakkhantiiccādi .
Sāmissarādiyoge pana chaṭṭhī sattamī ca hoti , gunnaṃ sāmi , gosu sāmi , gunnaṃ issaro , gosu issaro , gunnaṃ adhipati , gosu adhipati , gunnaṃ dāyādo , gosu dāyādo , gunnaṃ sakkhi , gosu sakkhi , gunnaṃ patibhū , gosu patibhū , gunnaṃ pasuto , gosu pasuto , āyutto kaṭakaraṇassa , āyutto kaṭakaraṇeti , etesu pana sambandhe chaṭṭhī , visayādhāre sattamī .
Ñāṇasmiṃ pasanno , ñāṇasmiṃ ussukkoti visayādhāre sattamī .
Ñāṇena pasanno , ñāṇena ussukkoti karaṇe tatiyā .
328. Sattamyādhikye [ ka .314; rū .328; nī .645; caṃ .2.1.60; pā .2.3.9;1.4.87].
Adhikabhāvatthe upena yuttā liṅgamhā sattamī hoti .
Upa khāriyaṃ doṇo , upa nikkhe kahāpaṇaṃ , atirekadoṇā khārī , atirekakahāpaṇaṃ nikkhanti vuttaṃ hoti .
329. Sāmittedhinā [ caṃ .2.1.61; pā .2.3.9;1.4.97].
Sāmibhāvatthe adhinā yuttā liṅgamhā sattamī hoti .
Adhi brahmadatte pañcālā , adhi pañcālesu brahmadatto , adhi devesu buddho .
Tattha ‘ adhi brahmadatte pañcālā ’ ti brahmadattissarā pañcālaraṭṭhavāsinoti vadanti ,‘ pañcālā ’ ti vā janapadanāmattā bahuvacanaṃ , kadāci pañcālarājā brahmadatte kāsiraññe issaro , kadāci brahmadatto pañcālaraññe issaroti attho .
330. SabbāditoM0.213 sabbā [ caṃ .2.1.72; pā .2.3.27].
Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbanāmehi hetvatthe sabbā vibhattiyo honti .
Kiṃ kāraṇaṃ , kena kāraṇena [ jā . aṭṭha .4.15 mātaṅgajātakavaṇṇanā ], kiṃ nimittaṃ , kena nimittena , kiṃ payojanaṃ , kena payojanena , kenaṭṭhena [ dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ], kena vaṇṇena [ saṃ . ni .1.234], kimatthaṃ , kuto nidānaṃ [ pārā .42], kissa hetu [ pārā .39], kasmiṃ nidāne , etasmiṃ nidāne [ pārā .42], etasmiṃ pakaraṇe [ pārā .42] iccādi .
Sattamīvibhattirāsi niṭṭhito .
Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā
Kārakakaṇḍo niṭṭhito .