Byañjanavuttirāsi
Ṭhānaṃ , karaṇaṃ , payatanaṃ [ rū .2( piṭṭhe ); nī 6( piṭṭhe );23( suttaṅke )].
Cha ṭhānāni – kaṇṭhaṭṭhānaṃ , tāluṭṭhānaṃ , muddhaṭṭhānaṃ , dantaṭṭhānaṃ , oṭṭhaṭṭhānaṃ , nāsikaṭṭhānaṃ .
Tesu byattaṃ vadantena yattha ‘‘ akkhan ’’ ti vuccati , taṃ kaṇṭhaṭṭhānaṃ .
Yattha ‘‘ icchan ’’ ti , taṃ tāluṭṭhānaṃ .
Yattha ‘‘ raṭṭhan ’’ ti , taṃ muddhaṭṭhānaṃ .
Yattha ‘‘ satthan ’’ ti , taṃ dantaṭṭhānaṃ .
Yattha ‘‘ pupphan ’’ ti vuccati , taṃ oṭṭhaṭṭhānaṃ .
Nāsapadeso nāsikaṭṭhānaṃ .
Katthaci pana uraṭṭhānaṃ , siraṭṭhānaṃ , jivhāmūlaṭṭhānantipi āgataṃ .
Tattha siraṭṭhānaṃ nāma muddhaṭṭhānameva .
Jivhāmūlaṭṭhānaṃ pana sabbavaṇṇānaṃ sādhāraṇanti vadanti .
Karaṇaṃ catubbidhaṃ – jivhāmūlaṃ , jivhopaggaṃ , jivhaggaṃ , sakaṭṭhānanti .
Payatanaṃ catubbidhaṃ – saṃvuṭaṃ , vivaṭaṃ , phuṭṭhaṃ , īsaṃphuṭṭhanti .
Tattha karaṇānaṃ sakasakaṭṭhānehi saddhiṃ saṃvaraṇādiko visesākāro saṃvuṭādi nāma .
Tattha kaṇṭhapadesānaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanena uppannā avaṇṇa , kavagga , hakārā kaṇṭhajā nāma .
Tālumhi jivhāmajjhasaṅghaṭṭanena uppannā ivaṇṇa , cavagga , yakārā tālujā nāma .
Mukhabbhantaramuddhamhi
M0.5 jivhopaggasaṅghaṭṭanena uppannā ṭavagga , ra , ḷakārā muddhajā nāma .Upari dantapantiyaṃ jivhaggasaṅghaṭṭanena uppannā tavagga , la , sakārā dantajā nāma .
Oṭṭhadvayasaṅghaṭṭanena uppannā uvaṇṇa , pavaggā oṭṭhajā nāma .
Niggahītaṃ nāsikajaṃ nāma .
Pañcavaggantā pana nāsikaṭṭhānepi sakaṭṭhānepi jāyanti .
Ekāro kaṇṭhatālujo .
Okāro kaṇṭhoṭṭhajo .
Vakāro dantoṭṭhajo .
Apica ivaṇṇuvaṇṇā kaṇṭhepi jāyantiyeva .
Yadā hakāro vaggantehi vā ya , ra , la , vehi vā yutto hoti , tadā urajoti vadanti .
Pañho , tuṇhi , nhāto , vimhito , gayhate , vulhate , avhānaṃ .
Kaṇṭhaṃ saṃvaritvā uccārito akāro saṃvuṭo nāma .
Sakasakaṭṭhāna , karaṇāni vivaritvā uccāritā sesasarā ca sa , hakārā ca vivaṭā nāma .
Tāniyeva gāḷhaṃ phusāpetvā uccāritā pañcavaggā phuṭṭhā nāma .
Thokaṃ phusāpetvā uccāritā ya , ra , la , vā īsaṃphuṭṭhā nāma .
Tattha oṭṭhajesu tāva pavaggaṃ vadantānaṃ oṭṭhadvayassa gāḷhaṃ phusanaṃ icchitabbaṃ .
Kasmā ?
Phuṭṭhapayatanikattā pavaggassa .
Uvaṇṇaṃ vadantānaṃ pana oṭṭhadvayassa vivaraṇaṃ icchitabbaṃ .
Kasmā ?
Vivaṭapayatanikattā uvaṇṇassa .
Esa nayo sesesu sabbesūti .
Cūḷaniruttiyaṃ pana sabbe rassasarā saṃvuṭā nāma , sabbedīghasarā vivaṭā nāmāti vuttaṃ .
Tathā saddasāratthajāliniyaṃ , katthaci sakkaṭaganthe ca .
Idaṃ yuttataraṃ .
Aññaṭṭhānikabyañjanehi yuttā sarā attano ṭhāna , karaṇāni jahantāpi payatanaṃ na jahanti .
Tasmā nānāvaṇṇānaṃ saṃsagge payatanānaṃ saṃsaggabhedopi veditabboti .
Tattha ‘‘ suṇātu me ’’ ti vadanto yadi ṇā-kāraṃ jivhaggena dantaṭṭhāne katvā vadeyya , dantajo nā-kāro eva bhaveyya .
Tu-kārañca jivhopaggena muddhaṭṭhāne katvā vadeyya , muddhajo ṭu-kāro eva bhaveyya .
Evañca sati akkharavipatti nāma siyā .
Esa nayo sesesu muddhajadantajesu .
Tasmā kammavācaṃ sāventehi nāma ṭhāna , karaṇa , payatanesu suṭṭhu kusalehi bhavitabbanti .
Sithilañca
M0.6 , dhanitañca , dīghaṃ , rassaṃ , garuṃ , lahuṃ ;Niggahītaṃ , vimuttañca , sambandhañca , vavatthitaṃ [ nī .9,10,11,12,13,14,15,16-19,20,21 suttesu passitabbaṃ ].
Mudunā vacīpayogena vattabbā vaggapaṭhama , tatiya , pañcamā sithilā nāma .
Thaddhena vacīpayogena vattabbā vaggadutiya , catutthā dhanitā nāma .
Dīgha , rassā pubbe vuttā .
Dīghā ceva saṃyogapubbā ca niggahītantā ca garukā nāma .
Sesā lahukā nāma .
Yathā saddasahito vāto mukhachiddena bahi anikkhamma nāsasotābhimukho hoti , tathā mukhaṃ avivaṭaṃ katvā vattabbaṃ byañjanaṃ niggahītaṃ nāma .
Tena yuttāni sabbabyañjanāni niggahītantāni nāma .
Sesā vimuttā nāma .
Padasandhivasena vattabbaṃ sambandhaṃ nāma .
Padacchedaṃ katvā vattabbaṃ vavatthitaṃ nāma .
Byañjanavuttirāsi niṭṭhito .