Paṭhamagāthāsaṅgaṇikaṃ
Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā
335. Ekaṃsan ti
V2.217 ettha bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘ ekasmiṃ aṃse ’’ ti .Dasanakhasamodhānasamujjalan ti dasannaṃ nakhānaṃ samūhena suṭṭhu ujjalaṃ .
Ettha ‘‘ samujjalan ’’ ti iminā añjalin ti padassa ādarena , abhimukhaṃ vā jalati dibbatīti añjalīti atthaṃ dasseti .
Āsīsamānarūpovāti ettha āsīsamānarūpo evāti atthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ paccāsīsamānarūpo viyā ’’ ti .
Ettha ‘‘ viyā ’’ ti iminā ‘‘ āsīsamāno ivā ’’ ti padavibhāgaṃ katvā iva saddo upamatthajotakoti dasseti .
Kissāti ettha karaṇatthe chaṭṭhīvibhatti hotīti āha ‘‘ kena kāraṇenā ’’ ti .
Idhāti mama nisinnaṭṭhānaṃ .
‘‘ Āgato ’’ ti iminā idhamāgatoti ettha makāro padasandhikaramattoti dasseti .
Assāti upālissa vissajjesīti sambandho .
Sabbatthāti sabbesu pañhesu .
Itīti evaṃ .
Tatthāti vissajjane .
Bhaddako te ummaṅgoti ettha ummaṅga saddo pañhavācakoti āha ‘‘ bhaddakā te pañhā ’’ ti .
Tattha teti tava .
Kasmā
M0.589 pañhā ‘‘ ummaṅgo ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ pañcā hī ’’ tiādi .Hi yasmā ummaṅgoti vuccati , tasmā pañhā ummaṅgo nāmāti yojanā .
‘‘ Ummujjitvā ṭhitattā ’’ ti iminā ummujjatīti ummaṅgoti vacanatthaṃ dasseti .
Mujadhātu ukārassa akāro , avijjandhakārasaṅkhātā udakato ummujjatīti attho .
‘‘ Tagghā ’’ ti nipātassa tasmā kāraṇāti atthaṃ dassento āha ‘‘ yasmā ’’ tiādi .
‘‘ Sampaṭicchanatthe ’’ ti iminā tagghasaddo sādhuatthoti dasseti , taggha sādhūti attho .
Tīṇiyevāti ‘‘ samādahitvā visibbentī ’’ ti ekaṃ ,‘‘ sāmisenā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ sasitthakan ’’ ti ekanti imāni tīṇiyeva .
Catuvipattivaṇṇanā
336. Yaṃ taṃ pucchimhāti ettha niggahitato paraṃ akāralopoti āha ‘‘ yaṃ taṃ apucchimhā ’’ ti
V2.218 .Tattha yan ti pañhaṃ .
Tan ti tuvaṃ .
‘‘ Tvan ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
Taṃ tadevāti taṃ taṃ eva pañhaṃ .
Aññathāti aññaṃ ākāraṃ .
Ye duṭṭhullā sā sīlavipattīti ettha nanu sīlavipattiṃ pucchanto pañho natthi , kasmā pana ‘‘ sā sīlavipattī ’’ ti vissajjanaṃ vuttanti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Etan ti ‘‘ ye duṭṭhullā sā sīlavipattī ’’ ti vacanaṃ .
Tamevatthaṃ vitthārento āha ‘‘ catūsu hī ’’ tiādi .
Vatvāti saṃkhepena vatvā .
Tissannaṃ vipattīnan ti sīlavipattito avasesānaṃ tissannaṃ vipattīnaṃ .
Tatthāti ‘‘ thullaccayan ’’ tiādivacane .
‘‘ Abbhācikkhantī ’’ ti padassa kattāraṃ dassento āha ‘‘ vadantā ’’ ti .
‘‘ Tathāhan ’’ tiādinā vadanākāraṃ dasseti .
‘‘ Ayaṃ chahī ’’ ti iminā ayaṃ sāti ettha sā saddo padālaṅkāroti dasseti .
Ettāvatāti ettakena ‘‘ thullaccayan ’’ tiādivacanamattena .
Vissajjitaṃ hotīti sambandho .
Chedanakādivaṇṇanā
337. Kati
M0.590 chedanakānītiādipucchānaṃ anusandhipucchābhāvaṃ dassento āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .Pucchā hi anusandhiananusandhivasena duvidhā .
Tattha vissajjanena anusandhivasena pucchā anusandhipucchā nāma , vissajjanamanapekkhitvā yathākāmapucchā ananusandhipucchā nāma .
Tāsaṃ vitthāro nettiaṭṭhakathādīsu gahetabbo .
Idhāpi ‘‘ ekādasa yāvatatiyakā ’’ ti vissajjanena anusandhānattā anusandhipucchā nāma .
Yasmā pana vissajjitoti sambandho .
Saṅkhāvasenāti ekādasā ’’ ti saṅkhāya sattiyā , āyattena vā .
Saṅkhānusandhivasenevāti ‘‘ katī ’’ ti saṅkhāya anusandhivasena eva .
Tesan ti pañhānaṃ .
Tatthāti ‘‘ cha chedanakānī ’’ tiādipāṭhe .
Idamevāti idaṃ eva vacanaṃ .
Apubban ti pubbe na vuttaṃ , aporāṇaṃ navanti attho .
Yaṃ panetan ti yaṃ pana etaṃ vacanaṃ .
‘‘ Soḷasā ’’ ti iminā sodasāti ettha dakārassa ḷakāraṃ katvā ‘‘ soḷasā ’’ ti pāṭhopi yujjatīti dasseti .
Jānanti paññattāti ettha ‘‘ evaṃ vatvā ’’ ti pāṭhasesaṃ ajjhāharitvā yojetabbabhāvaṃ dassento āha ‘‘ jānan ’’ ti
V2.219 evaṃ vatvā paññattā ’’ ti .Teti ‘‘ jānan ’’ ti paññattā sikkhāpadāti attho .
Evan ti vakkhamānanayena .
Paviseyyātīti ettha iti saddo parisamānattho .
Iti veditabboti yojanā .
Asādhāraṇādivaṇṇanā
338. Purima pañhan ti ‘‘ kati chedanakānī ’’ tiādipañhānaṃ pure vuttaṃ pañhaṃ .
Tatthāti ‘‘ vīsaṃ dve satānī ’’ tiādipāṭhe .
‘‘ Dveaniyatehī ’’ ti padassa asamāhāradiguvākyaṃ dassento āha ‘‘ dvīhi aniyatehī ’’ ti .
‘‘ Saddhin ’’ ti iminā sahādiyoge karaṇavacananti dasseti .
Gāthāyaṃ ‘‘ dhovanañca sikkhāpadan ’’ tiādinā yojanā kātabbā .
Dve lomāti dve eḷakalomasikkhāpadāni .
‘‘ Sakalo ’’ tiādikāya aḍḍhateyyagāthāya yojanā suviññeyyāva .
Saṅghamhā
M0.591 dasa nissareti ettha ‘‘ saṅghamhā nissārīyatī ’’ ti ( pāci .680,730) evaṃ vuttā dasāti yojanānayaṃ dassento āha ‘‘ saṅghamhā nissārīyatī ’’ tiādi .Tatthāti bhikkhunivibhaṅge .
Tathāti yathā khuddakā , tathāti attho .
Itīti evaṃ .
Tesan ti pārājikānaṃ .
Kaṇhasappādayo durāsadā viya durāsadā hontīti yojanā .
‘‘ Durūpagamanāti iminā sadadhātuyā gatyatthaṃ dasseti .
Durāsajjanāti dukkhena āsajjitabbā , āsajjituṃ na sukarāti attho .
Samūpamāti samaupamā .
Samūpamākāraṃ dassento āha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Sādhāraṇan ti aṭṭhahi pārājikehi sādhāraṇaṃ .
Ekekassa pārājikassāti sambandho .
Avirūḷhī bhavanti teti ettha upamānopameyyānaṃ pākaṭabhāvaṃ katvā yojanānayaṃ dassento āha ‘‘ yathā ete ’’ tiādi .
Avirūḷhidhammāti avirūḷhīsabhāvā .
Pakatisīlabhāvenāti pakatiyā sīlavantabhāvena ,‘‘ pakatisīlābhāvenā ’’ tipi pāṭho , pakatisīlassa abhāvena , abhāvahetūti attho .
Ettāvatāti ettakena ‘‘ aṭṭheva pārājikā ’’ tiādivacanamattena , dassitaṃ hotīti sambandho .
Vibhattiyoti pārājikādivasena vibhajitabbāti vibhattiyoti .
Tatthāti ‘‘ tevīsati saṅghādisesā ’’ tiādipāṭhe
V2.220 .Sabbasaṅgāhikavacanan ti sabbesaṃ tiṇṇaṃ samathānaṃ , sabbāsaṃ vā āpattīnaṃ samathānaṃ saṅgāhikavacanaṃ .
‘‘ Dvīhi samathehī ’’ ti sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena cāti dvīhi samathehi .
Etan ti ‘‘ dve uposathā dve pavāraṇā ’’ ti vacanaṃ .
Vibhajanā nīti vibhajitabbānaṃ vibhajanakiriyāya avinābhāvato bhāvavasena vuttaṃ , tasmā vibhajitabbāti vibhattiyoti vacanattho kātabbo .
Aparāpi imā vibhattiyo hontīti yojanā .
Heṭṭhā vuttassa ‘‘ vibhattimattadassaneneva cetaṃ vuttaṃ , na samathehi vūpasamanavasenā ’’ ti vacanassa atthanayato aññaṃ atthanayaṃ dassento āha ‘‘ athavā ’’ tiādi ,‘‘ imāpi vibhattiyo ’’ ti padaṃ ‘‘ nissāyā ’’ ti pade avuttakammaṃ
M0.592 .Nissāya āpajjantīti sambandho .
Tāti āpattiyo .
Vuttappakārehevāti tīhi samathehīti vuttapakāreheva .
Taṃmūlikānan ti te eva uposathādayo mūlametāsanti taṃmūlikā , tāsaṃ .
Iminā kāriyūpacārena vuttanayaṃ dasseti .
Tā vibhattiyoti uposathādivibhattiyo .
Pārājikādiāpattivaṇṇanā
339. Evaṃ vissajjetvāti sambandho .
Yadidaṃ āpattipārājikaṃ nāmāti yojanā .
Āpattipārājikan ti āpattisaṅkhātaṃ pārājikaṃ .
‘‘ Parājayamāpanno ’’ ti iminā sāsanato puggalaṃ parājetīti pārājikan ti vacanatthaṃ dasseti .
Ṇyapaccayo hetukatvatthavācako , yakārassa kakāro .
Cutoti cavako .
Paraddhoti viraddho .
Bhaṭṭhoti patito .
Niraṅkatoti saṅghamhā apasārito .
Anīhate tasmiṃ puggaleti tasmiṃ puggale saṅghamhā nīharitvā na harite , anapanīteti attho .
‘‘ Uposathapavāraṇādibhedo ’’ ti iminā saṃvāsasarūpaṃ dasseti .
Byañjane ādaramakatvā ‘‘ etaṃ āpattī ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ hīti ayaṃ evaṃ vakkhamāno .
Etthāti gāthāyaṃ .
Tena tasmāti ettha ‘‘ tasmā ’’ ti padena ‘‘ tenā ’’ ti padassa kāraṇatthaṃ dasseti .
Etthāti dutiyagāthāyaṃ .
Ādimhi ceva icchitabboti sambandho .
Hīti saccaṃ .
Etthāti parivāsadānādīsu catūsu kammesu .
‘‘ Saṅgho ’’ tiādivacanattho tipadabhinnādhikaraṇabāhiratthasamāso hoti , cevasaddacasaddehi ādisesapadānaṃ ubhayapadatthapadhānabhāvaṃ dasseti ,‘‘ icchitabbo ’’ ti padaṃ kārakānaṃ kiriyāpekkhattā kiriyatthāya pakkhittaṃ .
Assāti āpattiyā , iminā aññapadaṃ dasseti .
Icchitabbatthe apaccayaṃ katvā taddhitantipi vadanti .
Lahukanayo panesa .
Ayaṃ panettha
V2.221 garukanayo – ādi ca seso ca ādisesā , saṅgho ādisesesu assā icchitabboti saṅghādisesoti .Anekaṃsikataṃ
M0.593 padan ti ettha padan ti sikkhāpadaṃ .Anekaṃsena kataṃ anekaṃsikatan ti dassento āha ‘‘ yasmā idaṃ sikkhāpadaṃ anekaṃsena katan ’’ ti .
Yasmā kataṃ , tasmā aniyatoti pavuccatīti yojanā .
Tatthāti aniyate .
Yatthāti sikkhāpade .
Sopīti sikkhāpadadhammopi .
Accayesūti dosesu .
Te hi niddosaṃ atikkamma ayanti gacchanti pavattantīti accayāti vuccanti .
Tenāti accayena .
Thūloti oḷāriko .
‘‘ Thūlattā ’’ ti iminā ‘‘ tenetan ’’ ti ettha tenasaddassa kāraṇatthaṃ dasseti .
Accayassa thūlattāti sambandho .
Etan ti āpattidhammaṃ .
Imāya gāthāya aññesaṃ lahukāpattīnaṃ thūlo accayo thullaccayoti vacanatthaṃ dasseti .
Dvebhāve sati saṃyogaparattā rasso hotīti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Nissajjitvā desetabbato ’’ ti iminā nissajjanaṃ nissaggo , āpattidesanato pubbabhāge kattabbassa vinayakammassetamadhivacanaṃ , so etassatthīti nissaggiyan ti vacanatthaṃ dasseti .
Kusaladhammasaddena kusalacittameva gahetabbanti āha ‘‘ kusaladhammasaṅkhātaṃ kusalacittan ’’ ti .
‘‘ Kusalacittaṃ pātetī ’’ ti iminā cittaṃ pātetīti pācittiyan ti vacanatthaṃ dasseti .
Ettha ‘‘ cittapātiyan ’’ ti vattabbe padavipariyāyaṃ katvā , takārassa ca lopaṃ katvā ‘‘ pācittiyan ’’ ti vuttaṃ .
Acinteyyo hi pāḷinayo .
Ṇyapaccayo hetukatvatthavācako .
Nanu ‘‘ pāteti kusalaṃ dhamman ’’ ti imināva ‘‘ pācittiyan ’’ ti padassa nibbacanaṃ siddhaṃ , kasmā pana ‘‘ aparajjhati cittasammohanaṭṭhānan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādi .
Yasmā hotīti sambandho .
Pāṭidesanīyāsu nibbacanameva adassetvā kasmā ‘‘ bhikkhu aññātako santo ’’ tiādi vuttanti āha ‘‘ vuttagārayhabhāvakāraṇadassanatthamevā ’’ ti .
‘‘ Paṭidesetabbato ’’ ti iminā aññāpattidesanānayato ‘‘ gārayhan ’’ tiādinā paṭi visuṃ vatvā desetabbāti pāṭidesanīyāti nibbacanaṃ dasseti .
Dukkaṭan ti
V2.222M0.594 ettha dusaddo duṭṭhuattho ca virūpattho ca hotīti dassento āha ‘‘ duṭṭhu kataṃ , virūpaṃ vā katan ’’ ti .Tan ti kammaṃ .
Taṃ panetan ti dukkaṭaṃ , khalitanti sambandho .
Assāti dukkaṭassa .
Tassattho evaṃ veditabboti yojanā .
Hīti vitthāro .
Yaṃ pāpanti yojanā .
Yadīti atha .
Yadi saddo hi athapariyāyo .
Idampīti idampi kammaṃ , pāpanti sambandho .
‘‘ Lapitan ’’ ti iminā durābhaṭṭhan ti ettha bhāsadhātuyā kathanatthaṃ dasseti .
Yan ti vacanaṃ .
Kiñca bhiyyoti tato atirekaṃ kathetabbavacanaṃ kiñcāti attho .
Saṃkiliṭṭhañca yaṃ padan ti ettha cakāro pisaddattho ‘‘ padan ’’ ti ettha yojetabbo , yaṃ saddo kāraṇatthoti āha ‘‘ saṃkiliṭṭhaṃ yasmā tampi padan ’’ ti .
Tampi padan ti tampi vacanaṃ .
Pada saddo hi vacanavācako .
Tampi vacanaṃ yasmā saṃkiliṭṭhaṃ hotīti yojanā .
Kathaṃ saṃkiliṭṭhaṃ hotīti yojanā .
‘‘ Yasmā ’’ ti padena yaṃ saddo kāraṇatthoti dasseti .
Nan ti padaṃ .
‘‘ Etaṃ iti vuccatī ’’ ti saṃvaṇṇetabbapadaṃ .
‘‘ Dubbhāsitanti etaṃ vuccatī ’’ ti saṃvaṇṇanāpadaṃ .
Etan ti etaṃ padaṃ , etaṃ vacananti attho .
Etthāti sekhiyagāthāya .
Idan ti āpattīnaṃ nibbacanadīpakaṃ vacanaṃ , vuttanti sambandho .
Kassa dīpanatthaṃ vuttanti āha ‘‘ saṅgahitassa atthassa dīpanatthan ’’ ti .
Tatthāti ‘‘ channamativassatī ’’ tiādivacane .
Gehan ti pakatigehaṃ .
Idaṃ pana gehanti yojanā .
Vitthārento āha ‘‘ mūlāpattiñhī ’’ tiādi .
‘‘ Avivaṭan ’’ ti vatvā tassatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ succhannan ’’ ti .
Vivaṭan ti acchannaṃ .
Nātivassanabhāvaṃ vitthārento āha ‘‘ mūlāpattiñhī ’’ tiādi .
Vivaranto bhikkhu nāpajjatīti sambandho .
Suddhanteti suddhakoṭṭhāse .
‘‘ Tasmā ’’ ti ca ‘‘ tenā ’’ ti ca yebhuyyena atthato ekaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ tena kāraṇenā ’’ ti .
Evañcetaṃ vivaṭan ti evaṃ etaṃ channaṃ ce vivaṭanti yojanā .
Paripātiyamānānan ti abhibhūyamānānaṃ .
‘‘ Rukkhādigahanaṃ araññan ’’ ti iminā pavanan ti padassa araññapariyāyataṃ dasseti .
Gatisaddassa bhavabhedādiatthaṃ paṭikkhipitvā paṭissaraṇatthe hotīti dassento āha
M0.595 ‘‘ paṭissaraṇaṃ hotī ’’ ti .Tan ti pavanaṃ .
Teti migā .
‘‘ Assasantī ’’ ti padena ‘‘ passasantī ’’ ti atthopi gahetabbo avinābhāvato , ānāpānaṃ karontīti attho .
Ākāsoti ajaṭākāso .
Pakkhīnan ti vihaṅgamānaṃ .
‘‘ Sabbesaṃ saṅkhatadhammānan ’’ ti iminā dhammānan ti ettha saṅkhatadhammoyeva gahetabboti dasseti .
‘‘ Vināsovā ’’ ti
V2.223 iminā vibhava saddo vināsavācakoti dasseti .Tesan ti sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ .
Gatīti patiṭṭhā .
Kasmā vibhavo dhammānaṃ gati hotīti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Hīti yasmā .
Teti sabbepi saṅkhatadhammā .
Vināsan ti vibhavaṃ .
Sucirampīti asītivassādikālampi .
Nibbānaṃ arahato gatīti saṃvaṇṇetabbapadaṃ .
‘‘ Khīṇāsavassā ’’ ti iminā arahatoti padassa atthaṃ dasseti .
‘‘ Anupādisesanibbānadhātū ’’ ti iminā ‘‘ nibbānan ’’ ti padassa idha adhippetanibbānaṃ dasseti .
Gāthāya te te atthā saṃgahetvā gaṇiyanti etthāti gāthāsaṅgaṇikaṃ .
Iti paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanāya yojanā samattā .