7. Vikālabhojanasikkhāpadaṃ
247. Sattame girimhīti pabbatamhi .
So hi himavamanādivasena jalaṃ , sārabhūtāni ca bhesajjādivatthūni girati niggiratīti girīti vuccati .
Aggasamajjoti uttamasamajjo .
Imehi padehi aggo samajjo aggasamajjo , girimhi pavatto aggasamajjo giraggasamajjoti atthaṃ dasseti .
Samajjoti ca sabhā .
Sā hi samāgamaṃ ajanti gacchanti janā etthāti samajjoti vuccati .
‘‘ Girissa vā ’’ tiādinā girissa aggo koṭi giraggo , tasmiṃ pavatto samajjo giraggasamajjoti attho dassito .
Soti giraggasamajjo .
Bhavissati kirāti yojanā .
Bhūmibhāgeti avayaviādhāro , sannipatatīti sambandho .
Naṭañca nāṭakañca naṭanāṭakāni .
‘‘ Naccaṃ gītaṃ vāditañcā ’’ ti idaṃ tayaṃ ‘‘ nāṭakan ’’ ti vuccati .
Tesan ti naṭanāṭakānaṃ .
Dassanatthan ti dassanāya ca savanāya ca .
Savanampi hi dassaneneva saṅgahitaṃ .
Apaññatte
M0.78 sikkhāpadeti ūnavīsativassasikkhāpadassa tāva apaññattattā .Teti sattarasavaggiyā .
Tatthāti giraggasamajjaṃ .
Athāti tasmiṃ kāle .
Nesan ti sattarasavaggiyānaṃ adaṃsūti sambandho .
Vilimpetvāti vilepanehi vividhākārena limpetvā .
249.‘‘ Vikāle ’’ ti sāmaññena vuttepi visesakālova gahetabboti āha ‘‘ kālo ’’ tiādi .
So cāti bhojanakālo ca .
Majjhanhiko hotīti yojanā .
Tenevāti bhojanakālassa adhippetattā eva .
Assāti ‘‘ vikāle ’’ tipadassa .
‘‘ Vikālo nāma … pe … aruṇuggamanā ’’ ti padabhājanena aruṇuggamanato yāva majjhanhikā kālo nāmāti attho nayena dassito hoti .
Tatoti ṭhitamajjhanhikato .
Sūriyassa atisīghattā vegena ṭhitamajjhanhikaṃ vītivatteyyāti āha ‘‘ kukkuccakena pana na kattabban ’’ ti .
Kālatthambhoti kālassa jānanatthāya thūṇo .
Kālantareti kālassa abbhantare .
Avasesaṃ khādanīyaṃ nāmāti ettha vinicchayo evaṃ veditabboti yojanā .
Yan ti khādanīyaṃ
V1.65 atthīti sambandho .Vanamūlādipabhedaṃ yampi khādanīyaṃ atthi , tampi āmisagatikaṃ hotīti yojanā .
Seyyathidan ti pucchāvācakanipātasamudāyo .
Idaṃ khādanīyaṃ seyyathā katamanti attho .
Idampīti idaṃ dvādasavidhampi .
Pisaddena na pūvādiyevāti dasseti .
Tatthāti dvādasasu khādanīyesu , ādhāre bhummaṃ .
Mūlati patiṭṭhāti ettha , etenāti vā mūlaṃ .
Khāditabbanti khādanīyaṃ .
Mūlameva khādanīyaṃ mūlakhādanīyaṃ , tasmiṃ vinicchayo evaṃ veditabboti yojanā .
Mūlakamūlādīni lokasaṅketo padesatoyeva veditabbāni .
Taṃ tañhi nāmaṃ ajānantānaṃ atisammūḷhakāraṇattā saha pariyāyantarena vacanatthaṃ vakkhāma .
Sūpassa hitaṃ sūpeyyaṃ , sūpeyyaṃ paṇṇaṃ etesanti sūpeyyapaṇṇā , tesaṃ mūlāni sūpeyyapaṇṇamūlāni .
Āmīyati anto pavesīyatīti āmiso , ākāro antokaraṇattho , āmisassa gati viya gati etesanti āmisagatikāni
M0.79 .Etthāti mūlesu .
Jaraḍḍhan ti jarabhūtaṃ upaḍḍhaṃ .
Aññampīti vajakalimūlato aññampi .
Yāni pana mūlāni vuttāni , tāni yāvajīvikānīti yojanā .
Pāḷiyaṃ vuttānīti sambandho .
Khādanīyatthan ti khādanīyassa , khādanīye vā vijjamānaṃ , khādanīyena vā kātabbaṃ kiccaṃ , payojanaṃ vāti khādanīyatthaṃ .
‘‘ Khādanīye ’’ tiiminā ‘‘ tattha vuttābhidhammatthā ’’ tiādīsu viya khādanīyatthapadassa uttarapadatthapadhānabhāvaṃ dasseti .
Tattha khādanīyassa , khādanīye vā vijjamānaṃ , khādanīyena vā kātabbaṃ kiccaṃ nāma jighacchāharaṇameva .
Yañhi pūvādikhādanīyaṃ khāditvā jighacchāharaṇaṃ hoti , tassa kiccaṃ kiccaṃ nāmāti vuttaṃ hoti .
Taṃ kiccaṃ , payojanaṃ vā neva pharanti , neva nipphādenti .
Eseva nayo ‘‘ na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharantī ’’ tietthāpi .
Tesan ti mūlānaṃ anto , lakkhaṇanti vā sambandho .
Ekasmiṃ janapade khādanīyatthabhojanīyatthesu pharamānesu aññesupi janapadesu pharantiyevāti dassanatthaṃ ‘‘ tesu tesu janapadesū ’’ ti vicchāpadaṃ vuttaṃ .
Kiñcāpi hi bahūsu janapadesu pathavīrasaāporasasampattivasena khādanīyatthabhojanīyatthaṃ pharamānampi ekasmiṃ janapade pathavīrasaāporasavipattivasena apharamānaṃ bhaveyya , vikāravasena pana tattha pavattattā taṃ janapadaṃ pamāṇaṃ na kātabbaṃ , gahetabbamevāti vuttaṃ hoti .
Pakatiāhāravasenāti aññehi yāvakālika , sattāhakālikehi amissitaṃ attano pakatiyāva āhārakiccakaraṇavasena .
‘‘ Manussānan ’’ tiiminā aññesaṃ tiracchānādīnaṃ khādanīyatthabhojanīyatthaṃ
V1.66 pharamānampi na pamāṇanti dasseti .Tan ti mūlaṃ .
Hīti saccaṃ .
Nāmasaññāsūti nāmasaṅkhātāsu saññāsu .
Yathā mūle lakkhaṇaṃ dassitaṃ , evaṃ kandādīsupi yaṃ lakkhaṇaṃ dassitanti yojanā .
Na kevalaṃ pāḷiyaṃ āgatānaṃ haliddādīnaṃ mūlaṃyeva yāvajīvikaṃ hoti , atha kho tacādayopīti āha ‘‘ yañcetan ’’ tiādi .
Yaṃ etaṃ aṭṭhavidhanti sambandho .
Evaṃ
M0.80 mūlakhādanīye vinicchayaṃ dassetvā idāni kandakhādanīye taṃ dassento āha ‘‘ kandakhādanīye ’’ tiādi .Tattha kandakhādanīyeti kaṃ sukhaṃ dadātīti kando , padumādikando , sukhassa adāyakā pana kandā ruḷhīvasena kandāti vuccanti , kando eva khādanīyaṃ kandakhādanīyaṃ , tasmiṃ vinicchayo evaṃ veditabboti yojanā .
Eseva nayo uparipi .
Yan ti kandaṃ .
Iminā taṃsaddānapekkho yaṃsaddopi atthīti ñāpeti .
Tatthāti kandakhādanīye .
Taruṇo , sukhakhādanīyoti visesanapadāni yathāvacanaṃ uparipi yojetabbāni .
Evamādayo pharaṇakakandā yāvakālikāti sambandho .
Adhototi visaraso udakena adhūnito .
Teti kandā saṅgahitāti sambandho .
Mūle alati pavattatīti muḷālo , udakato vā uddhaṭamatte milati nimilatīti muḷālaṃ .
Evamādi pharaṇakamuḷālaṃ yāvakālikanti yojanā .
Taṃ sabbampīti sabbampi taṃ muḷālaṃ saṅgahitanti sambandho .
Masati vijjhatīti matthako .
Evamādi matthako yāvakālikoti yojanā .
Jaraḍḍhabundoti jarabhūtaaḍḍhasaṅkhāto pādo .
Khanīyati avadārīyatīti khandho , khāyatīti vā khandho .
‘‘ Antopathavīgato ’’ tipadaṃ ‘‘ sālakalyāṇikhandho ’’ tipadeneva yojetabbaṃ , na aññehi .
Evamādi khandho yāvakālikoti yojanā .
Avasesāti tīhi daṇḍakādīhi avasesā .
Tacati saṃvarati paṭicchādetīti taco .
Sarasoti ettha evakāro yojetabbo , saraso evāti attho .
Tesaṃ saṅgahoti sambandho .
Hīti saccaṃ .
Etan ti kasāvabhesajjaṃ ,‘‘ anujānāmi
V1.67 … pe … bhojanīyatthan ’’ ti vacanaṃ vā .Etthāti kasāvabhesajje .
Etesampīti matthakakhandhattacānampi .
Patatīti pattaṃ .
Etesan ti mūlakādīnaṃ .
Evarūpāni pattāni ca ekaṃsena yāvakālikānīti yojanā .
Yā loṇī ārohati , tassā loṇiyā pattaṃ yāvajīvikanti yojanā .
Dīpavāsinoti tambapaṇṇidīpavāsino
M0.81 , jambudīpavāsino vā .Yāni vā pharantīti vuttānīti sambandho .
Tesan ti nimbādīnaṃ .
Idaṃ padaṃ pubbaparāpekkhakaṃ , tasmā dvinnaṃ majjhe vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Paṇṇānaṃ anto natthīti sambandho .
Pupphati vikasatīti pupphaṃ .
Evamādi pupphaṃ yāvakālikanti yojanā .
Tassāti pupphassa .
Assāti evameva .
Phalatīti phalaṃ .
Yānīti phalāni .
Pharantīti sambandho .
Nesan ti phalānaṃ pariyantanti sambandho .
Yāni vuttāni , tāni yāvajīvikānīti yojanā .
Tesampīti phalānampi pariyantanti sambandho .
Asīyati khipīyati , chaḍḍīyatīti vā aṭṭhi .
Evamādīni pharaṇakāni aṭṭhīni yāvakālikānīti yojanā .
Tesan ti aṭṭhīnaṃ .
Pisīyati cuṇṇaṃ karīyatīti piṭṭhaṃ .
Evamādīni pharaṇakāni piṭṭhāni yāvakālikānīti yojanā .
Adhotakan ti udakena adhūnitaṃ .
Tesan ti piṭṭhānaṃ .
Nirantaraṃ asati sambajjhatīti niyyāso .
Sesāti ucchuniyyāsato sesā .
Pāḷiyaṃ vuttaniyyāsāti sambandho .
Tatthāti niyyāsakhādanīye .
Saṅgahitānaṃ niyyāsānaṃ pariyantanti yojanā .
Evan tiādi nigamanaṃ .
Vuttamevāti heṭṭhā paṭhamapavāraṇasikkhāpade vuttamevāti .
Sattamaṃ .