Avissajjiyavatthukathā
321. Etānīti
V2.131M0.489 garubhaṇḍāni .Tatthāti rāsivasena pañcasu sarūpavasena pañcavīsatiyā garubhaṇḍesu .
Āgantvā , ābhuso vā ramanti etthāti ārāmo .
Tesaṃyevāti pupphārāmaphalārāmānameva .
‘‘ Ṭhapitokāso ’’ ti iminā vatthusaddassa bhūmibhedatthaṃ dasseti .
Vasati ārāmo patiṭṭhahati etthāti ārāmavatthu .
Tesu vāti ettha vāsaddena navabhūmibhāgato aññassa porāṇabhūmibhāgassapi ārāmavatthubhāvaṃ vikappeti .
Visesena catuiriyāpathe harati pavatteti etthāti vihāro .
Tassāti vihārassa .
Catunnaṃ mañcānan ti niddhāraṇatthe sāmivacanaṃ .
Aññataro mañco nāmāti yojanā .
Eseva nayo sesesupi .
‘‘ Lohena katā kumbhī ’’ ti iminā lohakumbhīti ettha majjhelopasamāsaṃ dasseti .
Lohamayā kumbhī lohakumbhīti vacanatthopi yujjateva .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā lohena kataṃ bhāṇakaṃ , lohena kato vārako , lohena kataṃ kaṭāhan ti atthaṃ atidisati .
Etthāti bhāṇakavārakakaṭāhesu .
Arañjaroti atimahantattā araṃ khippaṃ jarati vināsetīti arañjaro .
Atha vā jalaṃ gaṇhituṃ alanti arañjaro lakārānaṃ rakāre katvā .
Gāthāvasena nigamanaṃ dassento āha ‘‘ evan ’’ tiādi .
Tattha evaṃ pakāsayīti sambandho .
Dve garubhaṇḍāni dvisaṅgahāni honti , tatiyaṃ garubhaṇḍaṃ catusaṅgahaṃ hoti , catutthaṃ garubhaṇḍaṃ navakoṭṭhāsaṃ hoti , pañcamaṃ garubhaṇḍaṃ aṭṭhabhedanaṃ hoti , iti iminā pakārena pañcanimmalalocano nātho pañcahi rāsīhi pañcavīsavidhaṃ garubhaṇḍaṃ pakāsayīti yojanā .
Tatrāti garubhaṇḍe .
Hīti vitthāro .
Sabbampi idaṃ garubhaṇḍaṃ avissajjiyanti vuttanti yojanā .
Idhāti imasmiṃ vatthusmiṃ .
Parivāre pana āgatanti sambandho .
Pañca rāsayo mahesinā vuttāti yojanā .
Etthāti parivāre .
Tatrāti
M0.490 ‘‘ parivattanavasenā ’’ ti vacane .Idaṃ garubhaṇḍaṃ upanetunti sambandho .
Niccaṃ tiṭṭhantīti thāvarā , ṭhādhātu varapaccayo , ṭhākārassa thākāro .
Iminā ārāmaārāmavatthuvihāravihāravatthūni gahetabbāni .
Avissajjiyaavebhaṅgīyattā garu alahukaṃ bhaṇḍaṃ garubhaṇḍaṃ .
Iminā mañcādīni ekavīsati garubhaṇḍāni gahetabbāni .
Thāvareti ādhāre bhummaṃ , pariyāpannanti sambandho .
Atha vā niddhāraṇe bhummaṃ , thāvaresūti hi attho , khettantiādīsu sambandhitabbaṃ .
Khipati
V2.132 pubbaṇṇabījametthāti khettaṃ .Vasati aparaṇṇabījaṃ patiṭṭhāti etthāti vatthu , tale bhūmibhāge ekato vā dvīhi vā tīhi vā ṭhānehi āvaraṇaṃ karīyati etthāti taḷāko , saro .
Kassakānaṃ matena kattabbāti mātikā .
Ārāmena parivattetunti sambandho .
Kāni parivattetunti āha ‘‘ imāni cattāripī ’’ ti .
Pi saddo avayavasampiṇḍano .
Tatrāti ‘‘ parivattetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vacane .
Dūreti saṅghārāmato dūraṭṭhāne .
Yampīti nāḷikeraphalampi .
Harantīti saṅghassa haranti .
Aññesan ti saṅghato aññesaṃ manussānanti sambandho .
Teti manussā .
Saṅghena sampaṭicchitabboti sambandho .
Ruccatīti saṅghassārāmena manussānamārāmaṃ , manussānamārāmena vā saṅghassārāmaṃ parivattetuṃ rucīyati icchīyati .
Bhikkhūnaṃ ārāmoti sambandho .
Ayan ti manussānamārāmo .
Khuddakoti saṅghārāmato khuddako .
Āyan ti ayati āyasāmiko dhanena vaḍḍhiṃ gacchati anenāti āyo , taṃ .
Samakamevāti samappamāṇameva , āyaṃ sace detīti sambandho .
Pamāṇatthe kapaccayo .
Manussānaṃ rukkhāti sambandho .
Atirekaṃ saṅghassa demāti sambandho .
Jānāpetvāti ‘‘ saṅghe dinnaṃ mahapphalan ’’ ti ( ma . ni .3.376) saṅghassa dinnadānassa ānisaṃsaṃ manussānaṃ jānāpetvā .
Phaladhārino honti nanūti yojanā .
Evan tiādi nigamanaṃ .
Eteneva nayenāti yena nayena ārāmo ārāmena parivattetabbo , eteneva nayena .
Mahantena vā khuddakena vā ārāmavatthunā cāti yojanā .
Ārāma ārāmavatthuvihāravihāravatthūni parivattetabbānīti sambandho .
Ubhopīti
M0.491 gehapāsādavasena ubhopi .Tatthāti gehe .
Idaṃ panāti pāsādasaṅkhātaṃ gehaṃ , manussānaṃ gehanti sambandho .
Mahagghena vā appagghena vā vihāravatthunā cāti yojanā .
Vihāravihāravatthuārāmaārāmavatthūni parivattetabbānīti sambandho .
Evan tiādi nigamanaṃ .
Garubhaṇḍena garubhaṇḍaparivattane evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā .
Paṃsvāgārakesūti paṃsukīḷanatthāya katesu agārakesu .
Kappiyamañcāti saṅghagaṇapuggalānaṃ kappiyā suvaṇṇarajatādīhi akatā mañcā .
Vihārassa pana suvaṇṇarajatamayādikāpi kappiyā mañcā dātabbāti sambandho .
Bahisīmāyāti upacārasīmato bahi .
Tatthāti saṅghattherassa vasanaṭṭhāne .
Tatthāti tassa bhikkhuno vasanaṭṭhāne .
‘‘ Mahagghenā ’’ ti vuttavacanaṃ niyamento āha ‘‘ satagghanakena vā sahassagghanakena vā ’’ ti .
Mañcasatan ti mañcabahuṃ .
Etesupīti pīṭhabhisibibbohanesupi .
Tatthāti pīṭhabhisibibbohanesu .
Kappiyaṃ pīṭhādīti sambandho .
Akappiyaṃ vā mahagghaṃ kappiyaṃ vāti kappiyena vā mahagghakappiyena vā parivattetvāti sambandho .
‘‘ Vuttavatthūnī ’’ ti
V2.133 padaṃ ‘‘ parivattetvā ’’ ti pade avuttakammaṃ ,‘‘ gahetabbānī ’’ ti pade vuttakammaṃ , pubbāparāpekkhapadaṃ .Pasatamattaudakagaṇhakānipīti ettha pasato nāma kuñcitapāṇi .
Sīhaḷadīpeti sīhaṃ lāti gaṇhātīti sīhaḷo lakārassa ḷakāraṃ katvā , sīhabāhunāmako rājā , tassa puttattā vijayakumāropi sīhaḷo nāma , tena ādimhi nivāsabhāvena gahitattā dīpo sīhaḷadīpo nāma , tasmiṃ .
Pādaṃ gaṇhātīti pādagaṇhano , soyeva pādagaṇhanako .
Pādo nāmāti ‘‘ pādagaṇhanako ’’ ti ettha pādo nāma .
Yo lohavārako magadhanāḷiyā pañcanāḷimattaṃ gaṇhāti , so lohavārako pādo nāmāti yojanā .
Iminā pamāṇassa nāmaṃ pamāṇavante upacārato vohāranayaṃ dasseti .
Tatoti pañcanāḷimattagaṇhanakavārakato .
Imānīti lohakumbhīādīni .
Bhiṅgāra
M0.492 … pe … kaṭacchuādīnīti bhiṅgāro ca paṭiggaho ca uḷuṅko ca dabbi ca kaṭacchu ca pāti ca taṭṭako ca sarako ca samuggo ca aṅgārakapallo ca dhūmakaṭacchu ca bhiṅgāra … pe … dhūmakaṭacchuyo , tā ādi yesaṃ tānīti bhiṅgāra … pe … kaṭacchuādīni .Ādisaddena aññāni upakaraṇāni gahetabbāni .
Bhājanīyānīti bhājetabbāni .
Kaṃsalohādītiādisaddena vaṭṭalohaṃ saṅgaṇhāti .
Vaṭṭalohaṃ nāma pītalohaṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Pārihāriyan ti saṅghikaparibhogaṃ pariharitvā apanetvā puggalikaparibhogena paribhuñjanaṃ ,‘‘ attasantakan ’’ ti vā pariggahena haritvā bhuñjanaṃ na vaṭṭati .
Gihivikaṭanīhārenevāti ‘‘ gihivikaṭan ’’ ti abhinīhāreneva .
Aññasmimpi kappiyalohabhaṇḍe pariyāpannā añjanīti yojanā .
Atha vā kappiyalohabhaṇḍeti niddhāraṇe bhummaṃ ,‘‘ añjanī ’’ tiādinā sambandhitabbaṃ .
Sūcīti cīvarādisibbanakā sūci .
Paṇṇasūcīti paṇṇe likhanā sūci .
Aññampīti añjaniādito aññampi .
Dhūmanettañca phālañca dīparukkho ca dīpakapallako ca olambakadīpo ca dhūmanetta … pe … olambakadīpā .
Itthipurisatiracchānagatasaṅkhātāni rūpāni etesu atthīti itthipurisatiracchānagatarūpakāni .
Dhūmanetta … pe … olambakadīpā ca te itthipurisatiracchānagatarūpakāni ceti dhūmanetta … pe … rūpakāni , visesanaparanipāto .
Tāni vā aññāni vā bhitticchadanakavāṭādīsu upanetabbāni lohabhaṇḍānīti sambandho .
Lohakhilakan ti lohamayaṃ āṇiṃ .
Pariharitvāti ‘‘ attano santakan ’’ ti pariggahena haritvā , saṅghikaparibhogagihivikaṭāni vā apanetvā .
Khīrapāsāṇamayānīti khīravaṇṇena pāsāṇena katāni .
Suvaṇṇañca
V2.134 rajatañca hārakūṭañca jātiphalikañca suvaṇṇa … pe … jātiphalikāni , tehi katāni bhājanāni suvaṇṇa … pe … bhājanāni .Sabban ti suvaṇṇarajatādisabbaṃ .
Vaṭṭatīti saṅghagaṇapuggalānaṃ vaṭṭati .
Vāsiādīsu
M0.493 evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā , niddhāraṇe vā bhummaṃ .Yāya vāsiyā na sakkāti sambandho .
Tatoti vāsito .
Mahattarī saddo mahantapariyāyo anipphannapāṭipadiko .
Mahattarī vāsīti sambandho .
Vejjānan ti bhisakkānaṃ .
Sirāvedhanapharasupīti pisaddena tato mahantaṃ pana pagevāti dasseti .
Yā pana kuṭhārī āvudhasaṅkhepena katāti sambandho .
Atha vā āvudhasaṅkhepena katā yā pana kuṭhārī atthīti yojanā .
Anāmāsāti anāmasitabbā , anāmāsārahāti attho .
Caturaṅgulamattopīti pisaddo tato adhiko pana pagevāti dasseti .
Nikhaṇitvā khādatīti nikhādanaṃ .
Caturassaṃ mukhametassāti caturassamukhaṃ .
Doṇisadisaṃ mukhametassāti doṇimukhaṃ .
Sammuñcanidaṇḍavedhanampi nikhādanaṃ daṇḍabaddhaṃ hoti ceti yojanā .
Daṇḍena bandhitabbanti daṇḍabaddhaṃ , daṇḍaṃ baddhametassāti vā daṇḍabaddhaṃ .
‘‘ Adaṇḍakan ’’ ti vatvā tassevatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ phalamattamevā ’’ ti .
Natthi daṇḍametassāti adaṇḍakaṃ .
Yan ti nikhādanaṃ .
Pariharitun ti puggalikabhāvena pariggahetvā harituṃ , saṅghikabhāvaṃ apanetuṃ vā .
Sikharampi nikhādaneneva saṅgahitaṃ lakkhaṇahāranayena samānakiccabhāvato .
Sikharan ti yena paribbhamitvā chindanti , yehi manussehi dinnānīti sambandho .
Teti manussā , vadantīti sambandho .
Noti amhākaṃ .
Pākatiketi pakatiyā ṭhite , yathā paṭhamaṃ ṭhitā honti , tathā karissāmāti attho .
Sace āharantīti sace āyācanaṃ akatvā haranti .
Anāharantāpīti puna anāharantāpi .
Kammāro ca taṭṭakāro ca cundakāro ca naḷakāro ca maṇikāro ca pattabandhako ca kammāra … pe … pattabandhakā , tesaṃ .
Adhikaraṇī ca muṭṭhiko ca saṇḍāso ca tulā ca adhikaraṇi … pe … tulā .
Saṅghe dinnakālatoti saṅghassa dinnakālato .
Tipuṃ chindati anenāti tipucchedanaṃ , tameva satthakaṃ tipucchedanasatthakaṃ .
Mahākattariñca mahāsaṇḍāsañca
M0.494 mahāpipphilikañca ṭhapetvāti yojanā .Kasmā ṭhapitānīti āha ‘‘ mahākattariādīni garubhaṇḍānī ’’ ti .
Tattha yasmā mahākattariādīni garubhaṇḍāni , tasmā ‘‘ ṭhapetvā mahākattarin ’’ ti ādi mayā vuttanti yojanā .
Valliādīsu
V2.135 evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā .Vettavalliādikāti vettasaṅkhātavalliādikā .
Aḍḍhabahuppamāṇāti ettha –
‘‘ Byāmo sahakarā bāhu , dvepassadvayavitthatā ’’ ti .
–
Abhidhāne ( abhidhānappadīpikāyaṃ 269 gāthāyaṃ ) vuttattā bāhu nāma idha byāmova adhippeto .
Tasmā dvīsu passesu vitthatānaṃ byāmasaṅkhātānaṃ sahakarānaṃ dvinnaṃ bāhūnaṃ aḍḍhoti aḍḍhabāhu , tassa pamāṇametassāti aḍḍhabāhuppamāṇāti vacanattho kātabbo , dīghato dvihatthā vallīti vuttaṃ hoti .
Tatthajātakāti tissaṃ saṅghassa bhūmiyaṃ jātakā .
Rakkhitagopitāti saṅghena sayaṃ rakkhitā , parehi gopitā .
Iminā arakkhitaagopitā garubhaṇḍaṃ na hotīti dasseti .
Sāti valli .
Atirekā hotīti sambandho .
Upanetun ti taṃ valliṃ upanetuṃ .
Suttañca makacivākañca nāḷikerahīrañca cammañca sutta … pe … cammāni , tehi katā sutta … pe … cammamayā .
Rajjukā vā yottāni vā garubhaṇḍaṃ hotīti sambandho .
Ekavaṭṭā vā dvivaṭṭā vāti ettha vāsaddena tivaṭṭādiṃ saṅgaṇhāti .
Avaṭṭetvā dinnaṃ suttañca avaṭṭetvā dinnā makacivākanāḷikerahīrā cāti yojanā .
Yo koci veḷūti sambandho .
Sopīti veḷupi vaṭṭatīti sambandho .
Pisaddena valliṃ apekkhati .
Idametthāti idaṃ sabbaṃ ettha veḷumhi , veḷūsu vā idanti sambandho .
Samakaṃ vāti gahitaveḷunā samappamāṇaṃ vā .
Atirekaṃ vāti tato atirekaṃ vā .
Taṃagghanakan ti tassa veḷuno agghanārahaṃ .
Phātikamman ti vaḍḍhikammaṃ .
Tatthevāti gaṇhanaṭṭhāneva .
Gamanakāleti gaṇhanaṭṭhānato aññattha gamanakāle .
‘‘ Pahiṇitvā dātabbo ’’ ti iminā sayaṃ vā āgantvā dātabboti atthopi lakkhaṇahāranayena gahetabbo samānakiccattā .
Muñjapabbajasaddena
M0.495 muñjapabbajatiṇānaṃ pāḷiyaṃ visuṃ gahitattā tiṇasaddena tāni ṭhapetvā pārisesañāyena avasesatiṇameva gahetabbanti dassento āha ‘‘ muñjaṃ pabbajañca ṭhapetvā ’’ tiādi .Samānaphalattā lakkhaṇahāranayena paṇṇampi tiṇeneva saṅgahitanti dassento āha ‘‘ yatthā ’’ tiādi .
Tattha yatthāti yasmiṃ ṭhāne , itīti evaṃ .
Tiṇañca garubhaṇḍaṃ hotīti sambandho .
Tatthajātakaṃ vāti tasmiṃ saṅghārāme jātakaṃ vā .
Bahārāmeti saṅghārāmato bahi .
Tampīti tiṇampi .
Pisaddena valliveḷū apekkhati .
Aṭṭhaṅgulappamāṇopīti dīghato aṭṭhaṅgulapamāṇopi
V2.136 .Rittapotthakoti alikhitattā tuccho makacivatthādikopi paṇṇamayopi potthako .
Idañca paṇṇapasaṅgena vuttaṃ .
Pañcavaṇṇā vāti nīlapītalohitodātamañjiṭṭhavasena pañcavaṇṇanā vā .
Tampīti mattikampi .
Pisaddena valliveḷutiṇāni apekkhati .
Dārubhaṇḍe evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā .
Rakkhitagopito yo koci dārubhaṇḍako atthīti yojanā .
Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana vuttoti sambandho .
Tatrāti mahāaṭṭhakathāyaṃ ,‘‘ tena kho pana samayenā ’’ ti pāḷiyaṃ vā .
Imesūti āsandikādīsu .
Etthāti pīṭhesu , palālapīṭhenāti sambandho .
Byagghacammaonaddhan ti byagghacammena avanaddhaṃ .
Vāḷarūpaparikkhittan ti vāḷarūpehi parivāritaṃ .
Ratanaparisibbitan ti ratanasuttena samantato sibbitaṃ .
Etesupīti vaṅkaphalakādīsupi .
‘‘ Saṅkhathālakaṃ pana bhājanīyan ’’ ti pāṭhassānantaraṃ ‘‘ tathā ’’ ti pāṭho atthi , so ettha na yujjati , parato pana ‘‘ yena kenaci kataṃ garubhaṇḍamevā ’’ ti pāṭhassānantaraṃ yujjati .
Tattha hi yathā yena kenaci kataṃ garubhaṇḍameva hoti , tathā thambhatulāsopānaphalakādīsu dārumayaṃ vā pāsāṇamayaṃ vā yaṃkiñci gehasambhārarūpaṃ garubhaṇḍamevāti attho .
Sabban ti sakalaṃ udakatumbapādakathalikamaṇḍalaṃ .
Etesupīti ādhārakādīsupi .
Tathā thambhatalāti ettha tathāsaddena ‘ garubhaṇḍamevā ’’ ti
M0.496 padaṃ atidisati .Saṅghe dinnan ti saṅghassa dinnaṃ .
Bhūmattharaṇan ti bhūmiyaṃ attharitabbaṃ .
Tampīti eḷakacammampi .
Udukkhalaṃ garubhaṇḍamevāti sambandho .
Eseva nayo musalan tiādīsupi .
Etesūti mañcapādādīsu .
Anuññātavāsiyāti bhājanatthāya anuññātavāsiyā .
Dhamakaraṇoti ettha ‘‘ saṅkhaṃ dhamati , saṅkhadhamako ’’ tiādīsu viya nissaṃyogapāṭhoyeva yujjati .
Tasmā dhamati vātena pavattatīti dhamo , vātahetuko saddo , dhamaṃ karotīti dhamakaraṇoti vacanattho kātabbo .
Sabbametan ti anuññātavāsidaṇḍādikaṃ etaṃ sabbaṃ .
Tatoti anuññātavāsidaṇḍādikato , mahantataraṃ vāsidaṇḍādikaṃ garubhaṇḍanti yojanā .
Yathājātamevāti
V2.137 yathāpavattameva .Tehīti hatthidantādīhi ,‘‘ kata ’’ iti padena sambandhitabbaṃ .
Tacchitaniṭṭhitopīti tacchitakammena niṭṭhitopi .
Mattikābhaṇḍe evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā , upabhogo ca paribhogo ca upabhogaparibhogaṃ , samāhāradvando .
Idaṃ padaṃ ‘‘ ghaṭapidhānādikulālabhājanan ’’ ti padeneva sambandhitabbaṃ .
Thupikātīti ettha itisaddo imasaddattho .
Idaṃ sabbaṃ saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍanti yojanā .
‘‘ Anatirittapamāṇo ’’ ti visesanapadaṃ ‘‘ ghaṭako ’’ ti visesyapadeneva sambandhitabbaṃ .
Etthāti mattikābhaṇḍe , ādhāre vā niddhāraṇe vā ttha paccayo .
Mattikābhaṇḍe kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsaṃ bhajati , evaṃ lohabhaṇḍepīti yojanā .
Etthāti garubhaṇḍavinicchaye .