Pañcavaggo
Kammavaggavaṇṇanā
482. Kammavagge ‘‘ gaṇanaparicchedavacanan ’’ ti iminā na pamāṇavacananti dasseti .
Iminā kammānaṃ tato ūnātirekabhāvaṃ nivāreti .
Gaṇiyate gaṇanaṃ , paricchijjati anenāti paricchedo , gaṇanassa paricchedo gaṇanaparicchedo .
Atha vā gaṇiyati anenāti gaṇanaṃ , tameva paricchedo gaṇanaparicchedo , soyeva vacanaṃ gaṇanaparicchedavacanaṃ .
Apalokanakammaṃ nāmāti kattabbaṃ kammanti sambandho .
Vuttanayenevāti ‘‘ sīmaṭṭhakasaṅghaṃ
M0.635 sodhetvā chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā ’’ ti vuttena eva nayena .Tatthāti catūsu kammesu , ñattidutiyakammaṃ pana atthīti sambandho .
Tatthāti dvīsu kammesu .
Avasesāti chahi kammehi avasesā .
Yadi parivattetvā kataṃ daḷhīkammaṃ
V2.259 na hoti , evaṃ sati daḷhīkammatthāya kinti kātabbanti āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .Tattha ‘‘ akkharaparihīnaṃ vā padaparihīnaṃ vā ’’ ti idaṃ akkharapadānaṃ gaḷitaṃ sandhāya vuttaṃ .
‘‘ Duruttapadaṃ vā ’’ ti idaṃ sithiladhanitādiaparipuṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Ettha ‘‘ duruttakkharaṃ vā ’’ ti ajjhāharitabbaṃ .
Idan ti punappunaṃ vacanaṃ .
Kammaṃ hutvāti sukammaṃ hutvā .
483. Sammukhākaraṇīyaasammukhākaraṇīyesu asammukhākaraṇīyāni appakattā paṭhamaṃ dassetvā sesānaṃ sammukhākaraṇīyabhāvaṃ dassento āha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Tattha tatthāti tesu dvīsu , asammukhākaraṇīyaṃ nāma aṭṭhavidhaṃ hotīti sambandho .
Tattha tatthāti tesu tesu khandhakesu .
‘‘ Sukataṃ hotī ’’ ti vacanasāmatthiyato sammukhākatampi sukataṃ hotīti atthopi gahetabbo .
Sesānīti aṭṭhakammehi sesāni .
Etānīti kammāni .
Vatthuvipannānīti vatthunā vipannāni .
Tesampīti paṭipucchākaraṇīyānampi .
Etthāti ‘‘ paṭipucchākaraṇīyan ’’ ti pade .
‘‘ Pucchitvā ’’ ti iminā paṭipucchāti padassa tvāpaccayantabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Kātabban ’’ ti iminā karaṇīyan ti ettha anīyasaddassa kammatthabhāvaṃ dasseti .
Yathādinnāyā hi cuditakena yathādinnāya .
Vippalapantassāti vikārena yaṃ vā taṃ vā vacanaṃ palapantassa cuditakassāti sambandho .
Sabbatthāti sabbesu ‘‘ tajjanīyakammārahassā ’’ tiādīsu .
Anuposathadivaseti uposathadivasato aññasmiṃ divase .
Tamevatthaṃ dassento āha ‘‘ uposathadivaso nāmā ’’ tiādi .
Kattikamāsan ti pacchimakattikamāsaṃ .
Tassa pavāraṇamāsattā ‘‘ ṭhapetvā ’’ ti vuttaṃ .
Sāmaggidivaso ca yathāvuttā cātuddasapannarasā ca uposathadivaso
M0.636 nāmāti yojanā .Yatrahīti yasmiṃ pana vihāre , ṭhapentīti sambandho .
Antarāti cātuddasīpannarasīnaṃ majjhe .
Paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivasoti pacchā upari kaḍḍhitvā ṭhapitaṃ kattikakāḷapakkhacātuddasiṃ vā pañcadasiṃ vā sandhāya vuttaṃ .
Idhāpīti apavāraṇāya pavāraṇaṭṭhānepi .
Pāḷiyamāgatanayato aññampi nayaṃ dassento āha ‘‘ apicā ’’ tiādi .
Antimavatthun ti pārājikavatthuṃ .
Yassāti puggalassa .
Iminā kammāraho puggalo vatthu nāmāti dasseti .
484. Dabbassa
V2.260 aggaṇhanaṃ vatthuaparāmasanaṃ nāma na hoti , atha kho nāmassa aggaṇhanamevāti āha ‘‘ tassa nāmaṃ na gaṇhātī ’’ ti .Aparāmasanākāraṃ dassento āha ‘‘ suṇātu me ’’ tiādi .
Puggalaṃ na parāmasatīti ettha puggalo nāma upajjhāyoti āha ‘‘ yo upasampadāpekkhassa upajjhāyo ’’ ti .
Tan ti upajjhāyaṃ .
Sabbena sabban ti sabbathā sabbaṃ , nipātasamudāyoyaṃ , sabbena vā ākārena sabbaṃ ñattinti yojanā .
Ñattikamme paṭhamaṃ kammaṃ katvā pacchā ñattiṭṭhapanampi pacchā ñattiṃ ṭhapetiyeva nāma .
Iti imehītiādi nigamanaṃ .
485.‘‘ Vuttanayenevā ’’ ti atidisitvāpi ñattikammavācānaṃ asadisattā aparāmasanākāraṃ dassento āha ‘‘ evaṃ panā ’’ tiādi .
Tattha nesan ti vatthusaṅghapuggalānaṃ , paṭhamānussāvane vā dutiyatatiyānussāvanāsu vā vattabbe vadantoti sambandho .
Sāvanaṃ hāpetīti ettha anusaddo lopoti āha ‘‘ anussāvanaṃ na karotī ’’ ti .
‘‘ Sāvanaṃ hāpetī ’’ ti ettha na kevalaṃ sabbena sabbaṃ anussāvanaṃ akarontoyeva sāvanaṃ hāpeti nāma , atha kho anussāvanāya duruttachaḍḍanampi hāpetiyeva nāmāti dassento āha ‘‘ yopī ’’ tiādi .
‘‘ Sakimeva vā dvikkhattuṃ vā ’’ ti iminā tikkhattuṃ aparipūrentoyeva sāvanaṃ hāpeti nāmāti dasseti .
Imassa vacanassa sāmatthiyato ñattidutiyakamme ekakkhattuto , ñatticatutthakamme
M0.637 tikkhattuto atirekaṃ kammavācaṃ karonto na hāpetīti ñāyati .‘‘ Chaḍḍetī ’’ ti ettha chaḍḍanassa padakkharānaṃ gaḷitabhāvena pākaṭattā taṃ adassetvā ‘‘ duruttaṃ karotī ’’ ti ettha duruttameva dassento āha ‘‘ duruttaṃ karotīti ettha panā ’’ tiādi .
Karontena bhikkhunā upalakkhetabboti sambandho .
‘‘ Sithila … pe … pabhedo ’’ ti yvāyaṃ byañjanappabhedo vutto , ayaṃ byañjanappabhedoti yojanā
V2.261 .Gāthāyaṃ dasadhāti dasappakārena .
Byañjanabuddhiyāti vaddhetīti buddhi , byañjanameva akkharameva sithilādivasena dasadhā buddhi byañjanabuddhi , tāya .
Ettha ‘‘ dasadhā ’’ ti padena ‘‘ byañjanabuddhī ’’ ti samāsapadassa antare dasadhāsaddassa lopaṃ dasseti ‘‘ kammajaṃ evā ’’ tiādīsu ( visuddhi .2.450; visuddhi . mahāṭi .2.450) viya .
Ettha hi evasaddena kammena eva jātaṃ kammajan ti samāsaṃ katvā samāsamajjhe evasaddalopaṃ dasseti .
Pabhedoti viseso .
Ayaṃ panettha yojanā – sithilañca dhanitañca dīghañca rassañca garukañca lahukañca niggahitañca sambandhañca vavatthitañca vimuttañcāti dasadhā byañjanabuddhiyāva pabhedo viseso ñātabboti .
‘‘ Sithilan ’’ ti ādīni dasa padāni ‘‘ akkharaṃ padaṃ byañjanan ’’ ti napuṃsakaliṅgavasena vuttapāṭhaṃnissāya vuttānīti daṭṭhabbaṃ .
Gāthāya vitthāraṃ dassento āha ‘‘ ettha hī ’’ tiādi .
Agāḷhena vacīpayogena vattabbaṃ akkharaṃ sithilaṃ .
Gāḷhena vacīpayogena vattabbaṃ akkharaṃ dhanitaṃ .
Tesvevāti pañcasu eva vaggesu .
Na kevalaṃ dīghameva garukaṃ nāma , atha kho saṃyogaparampīti āha ‘‘ yaṃ vā ’’ tiādi .
Yaṃ akkharaṃ saṃyogaparaṃ katvā vuccati , tampi garukaṃ nāmāti yojanā .
Saṃyogo paro yassa akkharassāti saṃyogaparaṃ .
‘‘ Saṃyogapadan ’’ tipi pāṭho .
Yaṃ asaṃyogaparaṃ katvā vuccati , tampi lahukaṃ nāmāti yojanā .
Yaṃ sānunāsikaṃ katvā vattabbaṃ , taṃ niggahitaṃ nāmāti yojanā .
Niggahetvāti niggahitaṃ nāma atthato ṭhānakaraṇānaṃ
M0.638 avissajjanaṃ amuñcananti āha ‘‘ avissajjetvā ’’ ti .Yaṃ sambandhitvā vuccati , taṃ sambandhaṃ nāmāti yojanā .
Yaṃ asambandhaṃ katvā vuccati , taṃ vavatthitaṃ nāmāti yojanā .
Yaṃ aniggahetvā vuccati , taṃ vimuttaṃ nāmāti yojanā .
Aniggahetvāti aniggahaṃ nāma atthato vissajjananti āha ‘‘ vissajjetvā ’’ ti .
Evaṃ byañjanabuddhivisesaṃ dassetvā idāni kammavācāya uccāraṇavisesaṃ vitthārena dassento āha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Tattha tatthāti tāsu dasasu byañjanabuddhīsu .
Tathāsaddena takārassa thakārakaraṇañca sithilassa dhanitakaraṇañca atidisati , tathā ‘‘ pattakallaṃ esā ñattī ’’ tiādivacanañca sithilassa dhanitakaraṇaṃ nāmāti yojanā .
Itīti evaṃ .
Sithile kattabbe dhanitaṃ karotīti sambandho .
Cattāri byañjanānīti cattāri akkharāni .
Byañjanasaddo hi idha akkharavācako .
Catassannaṃ byañjanabuddhīnaṃ kammadūsanaṃ dassetvā itarāsaṃ adūsanaṃ dassento āha ‘‘ itaresu panā ’’ tiādi .
Anukkamāgatan ti
V2.262 ariyehi otaritvā anukkamena āgataṃ .Paveṇin ti santatiṃ .
Vināsetvā vutte kiṃ kammavācākopo hotīti āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .
Na kuppatīti na nassati .
Kasmā pana kammavācā na kuppati , nanu kammaṃ kopentī kammavācā kuppatīti āha ‘‘ imāni hī ’’ tiādi .
Hi yasmā na kopenti , tasmā kammavācā na kuppatīti yojanā .
Yaṃ pana vacanaṃ suttantikattherā vadantīti sambandho .
Kaccāyanādisuttantaṃ karontīti suttantikā , kaccāyanādayo , suttantikā ca te therā ceti suttantikattherā .
Na vaṭṭatīti akkharavikāro na vaṭṭati .
Vinayadharena kammavācā kātabbāti sambandho .
Yathāpāḷiyāti bhagavatā yathāvuttāya pāḷiyā .
Byañjananiruttiyāti byañjananiruttiyaṃ .
Itarathāti vuttadosapariharaṇato aññena pakārena .
Akāle
M0.639 vā sāvetīti ettha akālo nāma anokāsoti āha ‘‘ anokāse ’’ ti .Anokāso nāma ñattianussāvanānaṃ pubbāparavitathanti āha ‘‘ ñattiṃ aṭṭhapetvā ’’ tiādi .
Paṭhamaṃyeva ñattiṃ aṭṭhapetvā paṭhamaṃyeva anussāvanakammaṃ katvāti yojanā .
‘‘ Paṭhamaṃyevā ’’ ti hi padaṃ pubbāparāpekkhaṃ .
Itītiādi nigamanaṃ .
486. Yā ekavīsati bhikkhū na gaṇhāti , ayaṃ atikhuddakasīmā nāmāti yojanā .
Ekavīsati bhikkhūti abbhānakamme kammārahena saddhiṃ ekavīsati bhikkhū .
Yattha sīmāyaṃ nisīdituṃ na sakkonti , ayaṃ atikhuddakasīmā nāmāti yojanā .
Nisīditun ti aññamaññassa hatthapāsaṃ avijahitvā parimaṇḍalākārena nisīdituṃ .
Tatthāti atikhuddake .
Etthāti sesasīmāsu .
Yā sammatā hoti , ayaṃ atimahatī nāmāti yojanā .
Kesaggamattenāpīti pisaddo tato atirekena pana pagevāti dasseti .
Aghaṭitaṃ asambandhaṃ nimittaṃ imissāti aghaṭitanimittā .
Khaṇḍanimittabhāvaṃ akhaṇḍanimittadassanena pākaṭaṃ karonto āha ‘‘ puratthimāyā ’’ tiādi .
Pubbakittitan ti paṭhamakittitaṃ .
Tatthevāti uttarāya eva disāya .
Aparāpīti pisaddo dutiyatthasampiṇḍanattho .
Yā sammatā hoti , khaṇḍanimittā nāmāti yojanā .
Animittupagan ti yathābhūtakathanavisesanameva , na byavacchedavisesanaṃ tacasārādiggahaṇena animittupagabhāvassa pākaṭattā .
Antarāti majjhe .
Yā sammatā hoti , sā chāyānimittā nāma , animittā nāmāti yojanā .
Bahi ṭhito hutvā sammannatīti yojanā .
Nimittāni pana bahi ṭhatvāpi kittetuṃ vaṭṭati
V2.263 .Evaṃ sammatāpīti pisaddo asammatā pana pagevāti dasseti .
Sīmāya sīman ti padānaṃ sambandhāpekkhattā , tassa ca asamānabhāvato tesaṃ visuṃ visuṃ sambandhaṃ dassento āha ‘‘ attano sīmāya paresaṃ sīman ’’ ti .
Sambhindatīti sambandhaṃ karoti .
Ettha hi bhididhātu dvidhākaraṇatthavācako , dhātvatthabādhakena saṃtyūpasaggena sambandhavācako
M0.640 hotīti daṭṭhabbaṃ .Tatthāti tāsu dvīsu sīmāsu .
Itīti evaṃ .
Tāsūti sīmāsu .
487-8.
Yampi kammappattachandārahalakkhaṇanti yojanā .
Tatthāti tassaṃ parisato kammavipattiyaṃ .
Tampīti kammappattachandārahalakkhaṇampi , vuttamevāti sambandho .
Tatthāti ‘‘ cattāro bhikkhū pakatattā kammappattā ’’ ti pāṭhe .
Anukkhittāti saṅghena ukkhepanīyakammassa akatattā anukkhittā .
Parisuddhasīlāti pārājikaṃ anajjhāpannattā parisuddhasīlā .
Imehi padehi pakati attā sabhāvo etesanti pakatattāti atthaṃ dasseti .
‘‘ Kammassa arahā ’’ ti iminā ‘‘ kammappattā ’’ ti padassa chaṭṭhīsamāsañca pattasaddassa arahaanucchavikatthabhāvañca dasseti .
Tehīti catūhi pakatattehi .
Etīti āgacchati .
Avasesāti catūhi pakatattehi avasesā .
Yassa panāti puggalassa pana .
Kammārahoti kammassa araho .
489. Etthāti paṇḍakādīnaṃ avatthubhāvadassanaṭṭhāne .