9. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakaṃ
1. Pātimokkhuddesayācanakathā
383. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake
V2.166 nandimukhiyā rattiyāti ettha nandiyati tusiyatīti nandi , ikārantoyaṃ napuṃsakaliṅgo .‘‘ Nandiseno ( jā . aṭṭha .3.4.1) nandivisālo ’’ tiādīsu ikārantoyaṃ pulliṅgo hoti , idha pana mukhaṃ apekkhitvā ikāranto napuṃsakaliṅgo hoti .
Aruṇuṭṭhitakāle odātadisāmukhatāya nandi mukhaṃ etissaṃ rattiyanti nandimukhī , ratti , tāya nandimukhiyā rattiyā , tena vuttaṃ ‘‘ aruṇuṭṭhitakālepi hi nandīmukhā viya ratti khāyatī ’’ ti .
Antopūtin ti ettha kāyassa anto kuṇapapūtinti atthaṃ paṭipakkhipanto āha ‘‘ attacittasantāne ’’ tiādi .
‘‘ Kilesavassanavasenā ’’ ti iminā udakavassanavasenāti atthaṃ paṭikkhipati .
Avassutan ti tintaṃ , kilinnanti attho .
Kasambujātan ti ettha kasambūti saṅkāro .
So hi sammuñcaniyā kasiyamāne vilekhiyamāne sambati saddaṃ karotīti kasambu , taṃ viya jātanti kasambujātanti attho daṭṭhabbo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana adhippāyavasena ‘‘ ākiliṭṭhajātan ’’ ti vuttaṃ , ativiya kiliṭṭhajātanti attho .
‘‘ Ākiṇṇadosatāya kiliṭṭhajātan ’’ tipi pāṭho .
‘‘ Yāva bāhāgahaṇāpi nāmā ’’ ti iminā pāṭhena dassetīti sambandho .
Hīti padapūraṇamattaṃ .
Tenāti moghapurisena .
‘‘ Yāvā ’’ ti nipātapayogattā ‘‘ bāhāgahaṇāpī ’’ ti ettha pañcamīvibhatti avadhiatthe hoti .
Nāma -saddo garahatthajotako , tassa payogattā ‘‘ āgamessatī ’’ ti ettha atītatthe anāgatavacanaṃ ( saddanītisuttamālāya 893 sutte ).
Āgamessati
M0.531 nāmāti yojanā .Āgamessatīti īsaṃ adhivāsessati .
‘‘ Āto gamuīsamadhivāsane ’’ ti hi dhātupāṭhesu ( saddanītidhātumālāyaṃ 18 makārantadhātu ) vuttaṃ .
384. Na āyatakeneva papātoti ettha dīgheneva papātoti dassento āha ‘‘ na paṭhamameva gambhīro ’’ ti .
Āyatasaddo hi dīghapariyāyo .
‘‘ Na āyatakena gītassarena dhammo gāyitabbo ’’ tiādīsu ( cūḷava .249) viya papāto dīghena tīrassa ādimhi na hotīti vuttaṃ hoti .
Paṭhamamevāti tīrassa ādimhiyeva .
‘‘ Anupubbena gambhīro ’’ ti iminā ‘‘ na paṭhamameva gambhīro ’’ ti vacanassa adhippāyatthaṃ dasseti .
Ṭhitadhammoti tīrassa antoyeva ṭhitasabhāvo
V2.167 .Velaṃ nātivattatīti ettha velāsaddassa tīramariyādatthesu pavattabhāvaṃ dassento āha ‘‘ osakkanakandaraṃ mariyādavelan ’’ ti .
Tattha ‘‘ osakkanakandara ’’ iti padena tīratthaṃ dasseti ,‘‘ mariyāda ’’ iti padena mariyādatthaṃ .
Kena udakena daritabboti kandaro , udakena osakkano kandaro etthāti osakkanakandaraṃ , tīraṃ .
Osakkanakandarabhūtañca mariyādabhūtañca velaṃ tīraṃ nātikkamatīti attho .
Tīraṃ vāhetīti ettha vahadhātuyā pāpuṇanatthaṃ dassento āha ‘‘ tīraṃ appetī ’’ ti .
Tattha appetīti pāpuṇāpeti .
‘‘ Ussāretī ’’ ti iminā pāḷiyaṃ ‘‘ thalaṃ ussāretī ’’ ti padena ‘‘ tīraṃ vāhetī ’’ ti padassa atthaṃ dassetīti attho dassito .
Ussāretīti uddharitvā gamāpeti .
Aññāpaṭivedhoti ettha ājānāti , ājānitthāti vā aññaṃ arahattamaggo vā arahattaphalaṃ vā , tassa paṭivijjhanaṃ aññāpaṭivedho , sukhuccāraṇatthaṃ majjhe dīgho , aññāpaṭivedho nāma arahattuppattiyeva hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ arahattuppattī ’’ ti .
385. Channamativassatīti udānapāḷiyā sandhāyabhāsitapāḷibhāvaṃ dassento āha ‘‘ āpattin ’’ tiādi .
Tattha idan ti ‘‘ channamativassatī ’’ ti vacanaṃ vuttanti sambandho .
Etan ti navāpattiāpajjanaṃ sandhāyāti sambandho .
4. Pātimokkhasavanārahakathā
386. Pure
M0.532 vā pacchā vāti ñattito pure vā pacchā vā .Khetteti pātimokkhaṭṭhapanassa khette .
Khettaṃ dassento āha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Rekāraṃ bhaṇatīti chattiṃsatyakkharesu re-kāraṃ ñattiṭṭhapanako bhaṇati .
Idan ti pañcatiṃsatyakkharānaṃ uccāraṇaṭṭhānaṃ .
Vutteti ñattiṭṭhapanakena vutte .
‘‘ Suṇātu me ’’ ti vacane anāraddheyevāti yojanā .
5. Dhammikādhammikapātimokkhaṭṭhapanakathā
387. Tena puggalenāti tena cuditakena puggalena .
Sā vipattīti sīlavipattiādisaṅkhātā sā vipatti .
Saññāamūlikavasenāti ‘‘ katā ’’ iti saññāya amūlikavasena .
Katañcāti ekantena katañca .
Akatañcāti ekantena akatañca .
Kopetukāmatāya neva āgacchatīti sambandho .
Tenāti anāgamanādikāraṇena .
Āpajjatīti pātimokkhaṭṭhapanako āpajjati .
Iccassāpīti iti evaṃ assa pātimokkhaṭṭhapanakassāpi
V2.168 .Paccādiyatīti pati ādiyati ,‘‘ akataṃ kammaṃ , puna kātabbaṃ kamman ’’ tiādinā puna ādīyati , puna ārabhatīti attho .
6. Dhammikapātimokkhaṭṭhapanakathā
388. Maggapaṭipādanādīsūti maggasmiṃ paṭipādanādīsu .
Ādisaddena theyyacittena avahārādayo saṅgaṇhāti .
Ākārādisaññāti ākārasaññā liṅgasaññā nimittasaññā .
Tan ti parisaṅkaṃ sandhāyāti sambandho .
7. Attādānaaṅgakathā
398. Attādānaṃ ādātukāmenāti ettha kiṃ attādānanti āha ‘‘ sāsanaṃ sodhetukāmo ’’ tiādi .
Iminā paraṃ codetuṃ attanā ādātabbaṃ adhikaraṇaṃ attādānan ti vuccatīti dasseti .
Akālo
M0.533 imaṃ attādānaṃ ādātun ti ettha akālaṃ dassento āha ‘‘ rājabhayan ’’ tiādi .Tattha vassārattoti vassakālo .
So hi vasso ativiya rañjati ettha kāleti vassārattoti vuccati .
Vassārattopi adhikaraṇavūpasamatthaṃ lajjiparisāya dūrato ānayanassa dukkarattā akālo nāma .
Itīti ayaṃ rājabhayādikāloti attho .
Viparītoti rājabhayādīnaṃ abhāvakālo .
Abhūtaṃ idaṃ attādānan ti ettha abhūtasaddo avijjamānapariyāyoti āha ‘‘ asantamidan ’’ ti , idaṃ attādānaṃ avijjamānanti attho .
Mayā gahitoti sambandho .
Sīlavā puggaloti yojanā .
Yan ti attādānaṃ saṃvattatīti sambandho .
Idan ti attādānaṃ .
Na labhissāmi sandiṭṭhe , labhissāmi sandiṭṭheti ettha ‘‘ na labhissāmi , labhissāmī ’’ ti idaṃ kiṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ appekadā hī ’’ tiādi .
Tattha appekadāti api ekadā .
Hi saddo vitthārajotako .
Evarūpāti sandiṭṭhasambhattasabhāvā .
Tan ti upatthambhakabhikkhulabhanaṃ sandhāyāti sambandho .
‘‘ Na labhissāmī ’’ ti idaṃ vacanaṃ vuttanti sambandho .
Kosambakānaṃ bhaṇḍanādi bhavati viya bhaṇḍanādi bhavissatīti yojanā .
Pacchāpi avippaṭisārakaraṃ bhavissatīti ettha kesaṃ avippaṭisārakaraṃ bhavati viya pañcaṅgasampannāgataṃ attādānaṃ
V2.169 ādiyato pacchāpi avippaṭisārakaraṃ bhavatīti āha ‘‘ subhaddaṃ vuḍḍhapabbajitan ’’ tiādi .Tattha pañcasatikasaṅgītin ti pañcasatehi mahākassapādīhi kattabbaṃ saṅgītiṃ .
Mahākassapattherassa pacchā samanussaraṇakaraṃ hoti iva hotīti yojanā .
Eseva nayo sesesupi .
Samanussaraṇakaran ti sammodavasena punappunaṃ anussaraṇassa karaṃ .
Iminā ‘‘ avippaṭisārakaran ’’ ti padassa atthaṃ dasseti .
Pacchāpīti ettha pisaddassa avuttasampiṇḍanatthaṃ dassento āha ‘‘ sāsanassa cā ’’ tiādi .
Tattha sāsanassa ca sassirikatāyāti sambandho .
Vigataupakkilesacandimasūriyānaṃ viya sāsanassa ca sassirikatāya saṃvattatīti adhippāyo .
8. Codakena paccavekkhitabbadhammakathā
399.‘‘ Acchiddena
M0.534 appaṭimaṃsenā ’’ tiādīsu evamattho veditabboti yojanā .Chiddasappaṭimaṃsaṃ paṭhamaṃ dassetvā viparītavasena acchiddaappaṭimaṃsaṃ dassento āha ‘‘ yenā ’’ tiādi .
Tattha yena katānīti sambandho .
Chijjatīti chiddo , paṭi punappunaṃ masiyati āmasiyatīti paṭimaṃso , niggahitāgamo , bhāvappadhānoyaṃ kammaniddeso .
Saha paṭimaṃsenāti sappaṭimaṃso , kāyasamācāro .
Viparītoti viparivattavasena ito pavatto , kāyasamācāroti attho .
Amūlakānuddhaṃsanādīhīti ādisaddena duṭṭhullavācādayo saṅgaṇhāti .
Mettaṃ nu kho me cittan ti ettha appanābhāvappattaṃ mettacittamevādhippetanti dassento āha ‘‘ palibodhe chinditvā ’’ tiādi .
Tattha palibodheti āvāsapalibodhādike palibodhe .
‘‘ Vikkhambhanavasena vihatāghātan ’’ ti iminā appanābhāvappattaṃ mettacittameva dasseti .
Idaṃ panāvuso kattha vuttaṃ bhagavatāti ettha idaṃsaddakiṃsaddānaṃ visayaṃ dassento āha ‘‘ idaṃ sikkhāpadaṃ katarasmiṃ nagare ’’ ti .
9. Codakena upaṭṭhāpetabbakathā
400.‘‘ Kālena vakkhāmī ’’ tiādīsu codanāya kālaakālādiṃ dassento āha ‘‘ eko ekan ’’ tiādi .
Tattha ekoti ekako codako .
Ekan ti ekakaṃ cuditakaṃ .
Saṅghamajjha … pe … asanasālādīsu vā parivāritakkhaṇe vāti yojanā .
Tattha ‘‘ saṅghamajjha … pe … asanasālādīsū ’’ ti iminā ṭhānābhāvaṃ dasseti ,‘‘ upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe ’’ ti iminā kālābhāvaṃ dasseti .
Imehi padehi ṭhānampi kālena saṅgahetvā ‘‘ kālena
V2.170 vakkhāmī ’’ ti vuttanti dasseti .Tacchenāti saccena .
Hambhoti nipāto pacchimapadesu paccekaṃ yojetabbo .
Hambho mahallaka , hambho parisāvacara , hambho paṃsukūlika , hambho dhammakathikāti hi attho .
Idan ti kammaṃ .
Kāraṇanissitan ti mahallakabhāvakāraṇādīsu
M0.535 nissitaṃ .‘‘ Bhante ’’ ti nipātopi paccekaṃ yojetabbo .
Ettha ca ‘‘ hambho ’’ ti nipātena lokavohāravasena anādarassa pakāsakattā pharusena vadati nāma ,‘‘ bhante ’’ ti nipātena sādarassa pakāsakattā saṇhena vadati nāma .
Kāraṇanissitaṃ katvāti imasmiṃ vītikkame ayaṃ nāma dosoti kāraṇanissitaṃ katvā .
‘‘ Mettacittaṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti iminā mettacittoti padassa ‘‘ vakkhāmī ’’ ti pade kiriyāvisesanabhāvaṃ dasseti .
No dosantaroti ettha antarasaddassa cittavācakabhāvaṃ dassento āha ‘‘ na duṭṭhacitto ’’ ti .
‘‘ Hutvā ’’ ti iminā kiriyāvisesanabhāvaṃ dasseti .
10. Codakacuditakapaṭisaṃyuttakathā
401. Ajjhattan ti ettha attasaddassa cittavācakabhāvañca sattamīvibhattiyāpi amādesabhāvañca dassento āha ‘‘ attano citte ’’ ti .
Uppādetvāti iminā ‘‘ manasikaritvā ’’ ti padassa adhippāyatthaṃ dasseti .
Kāruññatāti ettha dvīsu ṇyapaccayatāpaccayesu ekasseva bhāvavācakattā eko svatthoti dassento āha ‘‘ karuṇabhāvo ’’ ti .
Tattha karuṇassa puggalassa bhāvo kāruññaṃ , tadeva kāruññatā .
Atha vā karuṇo eva puggalo kāruññaṃ , tassa bhāvo kāruññatāti vacanattho kātabbo .
Imināti ‘‘ kāruññatā ’’ ti padena .
Karuṇañcāti appanāpattaṃ karuṇañca .
Karuṇāpubbabhāgañcāti appanāpattāya karuṇāya pubbabhāge parikammūpacāravasena pavattaṃ kāmāvacarakaruṇañca .
Dvīhipīti ‘‘ hitesitā , anukampitā ’’ ti dvīhipi padehi .
Mettañcāti appanāpattamettañca .
Mettāpubbabhāgañcāti appanāpattāya mettāya pubbabhāge parikammūpacāravasena pavattaṃ kāmāvacaramettañca .
Suddhanteti suddhe koṭṭhāse .
Paṭiññaṃ āropetvāti cuditakaṃ paṭiññaṃ āropetvā .
Ye eteti ‘‘ kāruññatā ’’ tiādinā nayena ye ete pañca dhammā vuttāti yojanā .
Iminā ime pañca dhammeti ettha imasaddassa aniyamaniddesabhāvaṃ dasseti .
Sacce
M0.536 ca akuppe cāti ettha saccasaddassa viratisaccaparamatthasaccāni paṭikkhipanto āha ‘‘ vacīsacce cā ’’ ti .‘‘ Akuppanatāyā ’’ ti iminā nakupassa bhāvo akuppan ti katvā ṇyapaccayassa
V2.171 bhāvatthaṃ dasseti .Hīti saccaṃ , vitthāro vā .
Na paro ghaṭṭetabboti na paro kujjhāpetabbo .
Sabbatthāti sabbasmiṃ pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake .
Iti pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .