5. Brahmayācanakathā
7. Bhagavā
V1.174 upasaṅkamīti sambandho .Tasmin ti ajapālanigrodhe .
Āciṇṇasamāciṇṇoti ācarito sammācarito , na ekassa buddhassa āciṇṇo , atha kho sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo , atiāciṇṇo niccāciṇṇoti attho .
Saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārento āha ‘‘ jānanti hī ’’ tiādi .
Dhammadesanan ti bhagavato dhammadesanaṃ , dhammadesanatthāya vā bhagavantaṃ , bhagavantaṃ vā dhammadesanaṃ .
Tatoti yācanakāraṇā .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Lokasannivāso brahmagaruko yasmā , iti tasmā uppādessantīti yojanā .
Itītiādi nigamanaṃ .
Tatthāti
M0.198 parivitakkanākārapāṭhe .‘‘ Pañcakāmaguṇesu allīya ’’ ntīti iminā allīyanti abhiramitabbaṭṭhena lagganti etthāti ālayā pañca kāmaguṇāti vacanatthaṃ dasseti .
Allīyantīti lagganti .
‘‘ Pañca kāmaguṇe allīyantī ’’ tipi pāṭho , evaṃ sati allīyanti abhiramitabbaṭṭhena seviyantīti ālayā pañca kāmaguṇāti vacanattho kātabbo .
Allīyantīti sevanti .
Teti pañca kāmaguṇā .
‘‘ Yadidan ’’ tipadassa yaṃ idanti padavibhāgaṃ katvā ‘‘ yan ’’ ti ca ‘‘ idan ’’ ti ca sabbanāmapadanti āsaṅkā bhaveyyāti āha ‘‘ yadidanti nipāto ’’ ti .
Iminā tīsu liṅgesu dvīsu ca vacanesu vināsaṃ , vikāraṃ vā visadisaṃ vā naayanattā nagamanattā abyayaṃ nāmāti dasseti , attho pana sabbanāmatthoyevāti daṭṭhabbaṃ .
Tassāti ‘‘ yadidan ’’ tinipātassa , atthoti sambandho .
Ṭhānan ti ‘‘ ṭhānaṃ ’’ itipadaṃ .
Paṭiccasamuppādan ti ‘‘ paṭiccasamuppādo ’’ itipadaṃ .
Atthopi yuttoyevāti daṭṭhabbaṃ .
Imesan ti saṅkhārādīnaṃ paccayuppannānaṃ .
Paccayāti avijjādikāraṇā .
‘‘ Idappaccayā evā ’’ ti iminā idappaccayatāti ettha tāpaccayassa svatthaṃ dīpeti ‘‘ devatā ’’ tiādīsu ( khu . pā . aṭṭha . evamiccādipāṭhavaṇṇanā ) viya .
So mamassa kilamathoti ettha taṃsaddassa visayaṃ dassento āha ‘‘ yā ajānantānaṃ desanā nāmā ’’ ti , iminā ‘‘ deseyyaṃ , na ājāneyyun ’’ ti dvinnameva kiriyāpadānaṃ tasaddassa visayabhāvaṃ dasseti , na ekassa kiriyāpadassa .
Soti desanāsaṅkhāto kāyavacīpayogo , iminā vākyavisaye tasaddo uttarapadasseva liṅgavacanāni gaṇhātīti dasseti , samāsamajjhe pana tasaddo pubbapadasseva liṅgavacanāni gaṇhāti .
Tena vuttaṃ ‘‘ avijjā ca sā paccayo cā ’’ ti ( udā . aṭṭha . paṭhamabodhisuttavaṇṇanā ) ca ‘‘ abhidhammo ca so piṭakañcā ’’ ti ca ( pārā . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ; dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ) ādi
V1.175 .Kilamathoti kāyakilamanahetu .
Kilamati anenāti kilamatho .
Assāti bhaveyya .
Sāti kāyavacīpayogasaṅkhātā desanā .
Vihesāti kāyavihiṃsāhetu .
Vihiṃsati imāyāti vihesā .
Cittena pana buddhānaṃ kilamatho vā vihesā vā natthi arahattamaggena samucchinnattā
M0.199 .‘‘ Paṭibhaṃsū ’’ ti ettha paṭīti kammappavacanīyayogattā ‘‘ bhagavantan ’’ ti ettha sāmyatthe upayogavacananti āha ‘‘ bhagavato ’’ ti .
‘‘ Anu acchariyā ’’ ti iminā ‘‘ na acchariyā ’’ ti padavibhāgaṃ nivatteti , punappunaṃ acchariyāti attho .
Paṭibhaṃsūti ettha paṭisaddo paṭibhānattho , bhādhātu khāyanatthoti āha ‘‘ paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesun ’’ ti .
‘‘ Gocarā ahesun ’’ ti iminā khāyanaṃ nāma atthato gocarabhāvena bhavananti dasseti .
Meti mama , mayā vā , adhigataṃ dhammaṃ pakāsitunti sambandho .
Ariyamaggasotassa paṭi paṭisotan ti vutte nibbānamevāti āha ‘‘ paṭisotaṃ vuccati nibbānan ’’ ti .
Nibbānagāmin ti ariyamaggaṃ .
Ariyamaggo hi yasmā nibbānaṃ gamayati , tasmā nibbānagāmīti vuccati .
Tamokhandhenāti ettha tamasaddo avijjāpariyāyo , khandhasaddo rāsatthoti āha ‘‘ avijjārāsinā ’’ ti .
‘‘ Ajjhotthaṭā ’’ ti iminā āvuṭāti ettha vudhātu āvaraṇatthoti dasseti .
Appossukkatāyāti ettha apatyūpasaggo abhāvattho , tāpaccayo bhāvatthoti āha ‘‘ nirussukkabhāvenā ’’ ti .
8. Loketi sattaloke .
Mahābrahmeti mahābrahmāno .
Apparajakkhajātikāti ettha appaṃ rajaṃ akkhimhi etesanti apparajakkhā , apparajakkhā jāti sabhāvo etesanti apparajakkhajātikāti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ paññāmaye ’’ tiādi .
‘‘ Paññāmaye ’’ ti iminā maṃsamayeti atthaṃ nivatteti .
Etesan ti sattānaṃ .
Dhammassāti tupaccayayoge chaṭṭhīkammaṃ .
Āpubbo ñādhātu paṭivijjhanatthoti āha ‘‘ paṭivijjhitāro ’’ ti .
Saṃvijjati malaṃ etesanti samalā , pūraṇakassapādikā cha satthāro , tehi .
‘‘ Rāgādīhī ’’ ti iminā malasarūpaṃ dasseti .
Avāpuretan ti ettha avapubbo ca āpubbo ca puradhātu vivaraṇatthoti āha ‘‘ vivara etan ’’ ti .
Vakārassa pakāraṃ katvā ‘‘ apāpuretan ’’ tipi pāṭho
M0.200 .Amatasaddassa salilādayo nivattetuṃ vuttaṃ ‘‘ nibbānassā ’’ ti .
Ime sattā suṇantūti sambandho .
Vimalenāti ettha visaddo abhāvatthoti āha ‘‘ abhāvato ’’ ti .
Iminā natthi malaṃ etassāti vimaloti vacanatthaṃ dasseti
V1.176 .‘‘ Sammāsambuddhenā ’’ ti iminā aññapadatthasarūpaṃ dasseti .
Anukkamena maggena bujjhitabbanti anubuddhan ti vutte catusaccadhammo gahetabboti āha ‘‘ catusaccadhamman ’’ ti .
‘‘ Selamaye ’’ ti iminā silāya nibbatto seloti vacanatthaṃ dasseti .
‘‘ Sabbaññutaññāṇenā ’’ ti iminā samantacakkhusarūpaṃ dasseti .
Bhagavā tvampīti yojanā .
Dhammasaddo paññāpariyāyoti āha ‘‘ dhammamayaṃ paññāmayan ’’ ti .
Apeto soko imassāti apetasoko , bhagavā .
Sokaṃ avataratīti sokāvatiṇṇā , janatā .
Sokāvatiṇṇañca jātijarābhibhūtañcāti casaddo yojetabbo .
Iminā casaddo luttaniddiṭṭhoti dasseti .
‘‘ Bhagavā ’’ tipadaṃ ‘‘ vīro ’’ tiādīsu yojetabbaṃ .
‘‘ Vīriyavantatāyā ’’ ti iminā vīraṃ yassatthīti vīroti vacanatthaṃ dasseti .
Saddasatthesu ālapanapadesu viggaho na kātabboti idaṃ ālapanāvatthaṃ sandhāya vuttaṃ , idha pana tesamatthadassanatthāya viggaho vuttoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Devaputta … pe … vijitattā ’’ ti iminā vijito mārehi saṃgāmo anenāti vijitasaṅgāmoti vacanatthaṃ dasseti .
Ettha ca khandhamāro maccumārena saṅgahito dvinnaṃ mārānaṃ ekato vijitattā .
‘‘ Sattavāho ’’ ti paṭhamakkharena ca ‘‘ satthavāho ’’ ti dutiyakkharena ca yutto .
Tattha satthavāho viyāti ‘‘ satthavāho ’’ ti upacārena vutte dutiyakkharena yutto , satte vahahīti sattavāhoti mukhyato vutte paṭhamakkharena yutto .
Idha pana paṭhamakkharena yuttoti āha ‘‘ satte vahatīti sattavāho ’’ ti .
Natthi iṇaṃ imassāti aṇaṇo bhagavā .
9. Buddhacakkhunāti
M0.201 ettha cakkhu duvidhaṃ maṃsacakkhuñāṇacakkhuvasena .Tatthāpi maṃsacakkhu duvidhaṃ pasādacakkhusasambhāracakkhuvasena .
Tattha pasādarūpaṃ pasādacakkhu nāma , bhamukaṭṭhiparicchinno maṃsapiṇḍo sasambhāracakkhu nāma .
Ñāṇacakkhu pana pañcavidhaṃ ( paṭi . ma . aṭṭha .1.1.3) dibbadhammapaññābuddhasamantacakkhuvasena .
Tattha dibbacakkhuabhiññāñāṇaṃ dibbacakkhu nāma , heṭṭhimamaggattayaṃ dhammacakkhu nāma , arahattamaggañāṇaṃ paññācakkhu nāma , indriyaparopariyattañāṇañca āsayānusayañāṇañca buddhacakkhu nāma , sabbaññutaññāṇaṃ samantacakkhu nāma .
Idha pana ‘‘ buddhacakkhunā ’’ ti vuttattā yathāvuttadveñāṇāniyevāti āha ‘‘ indriya … pe … ñāṇena cā ’’ ti .
Hīti saccaṃ .
Yesan ti sattānaṃ .
Saddhādīnīti ādisaddena vīriyasatisamādhipaññindriyāni saṅgaṇhāti .
Tikkhānīti tikhiṇāni .
Mudūnīti sukhumatarāni .
Ākārāti kāraṇā .
Imāni tīṇi dukāni bāhiratthasamāsavasena vuttāni .
Sukhena viññāpetabbāti suviññāpayā , tathā duviññāpayāti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ ye kathitakāraṇan ’’ tiādi
V1.177 .Paraloko ca vajjañca paralokavajjāni , tāni bhayato passantīti paralokavajjabhayadassāvinoti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ ye ’’ tiādi .
Imāni dve dukāni kitavasena vuttāni , idha pacchimaduke ‘‘ na appekacce paralokavajjabhayadassāvino ’’ ti dutiyapadaṃ na vuttaṃ , paṭisambhidāmaggapāḷiyaṃ ( paṭi . ma .1.111) pana yugaḷavasena vuttaṃ .
Uppalāni ettha santīti uppalinīti vacanatthena gaccho vā latā vā pokkharaṇī vā vanaṃ vā ‘‘ uppalinī ’’ ti vuccati , idha pana ‘‘ vanan ’’ ti āha ‘‘ uppalavane ’’ ti .
Nimuggāneva hutvāti sambandho .
Posayantīti vaḍḍhanti , iminā antonimuggāneva hutvā posayantīti antonimuggaposīnīti vacanatthaṃ dasseti .
‘‘ Udakena saman ’’ ti iminā udakena samaṃ samodakaṃ , samodakaṃ hutvā ṭhitānīti atthaṃ dasseti .
‘‘ Atikkamitvā ’’ ti iminā accuggammā tipadassa atiuggantvāti atthaṃ dasseti .
Paṭicchannena āropitāti pārutā , na pārutā apārutā .
Apārutā nāma atthato vivaraṇāti āha ‘‘ vivaṭā ’’ ti soti ariyamaggo
M0.202 .Hīti saccaṃ .
Pacchimapadadvayeti gāthāya uttamapadadvaye .
Ayamevatthoti ayaṃ vakkhamāno evaṃ attho daṭṭhabboti yojanā .
Hīti vitthāro .
Na bhāsin ti ettha uttamapurisattā ‘‘ ahan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Devamanujesu ’’ ti vattabbe ekasesavasena ‘‘ manujesū ’’ ti vuttanti āha ‘‘ devamanussesū ’’ ti .