4. Rājāyatanakathā
6. Pācīnakoṇeti puratthimaasse , pubbadakkhiṇadisābhāgeti attho .
Rājāyatanarukkhan ti khīrikārukkhaṃ .
Tena kho pana samayenāti ettha tasaddassa visayaṃ pucchitvā dassento āha ‘‘ katarena samayenā ’’ ti .
Nisinnassa bhagavatoti yojanā .
Devarājasaddassa aññe pajāpatiādayo devarājāno nivattetuṃ ‘‘ sakko ’’ ti vuttaṃ .
Tan ti harītakaṃ .
Paribhuttamattasseva bhagavatoti sambandho .
Nisinne bhagavati .
‘‘ Tena kho pana samayenā ’’ ti iminā yena samayena bhagavā rājāyatanamūle nisīdi , tena kho pana samayenāti atthaṃ dasseti .
Ukkalajanapadatoti ukkalanāmakā janapadamhā .
Yasmiṃ dese bhagavā viharati , taṃ desanti yojanā .
Etthāti ‘‘ taṃ desaṃ addhānamaggappaṭipannā ’’ tipade .
Tesan ti vāṇijānaṃ .
Ñātisālohitasaddānaṃ aññamaññavevacanattā ‘‘ ñātī ’’ ti vutte sālohitasaddassa attho siddhoti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ ñātibhūtapubbā devatā ’’ ti .
Sāti devatā .
Nesan ti vāṇijānaṃ .
Tatoti apavattanakāraṇā .
Teti vāṇijā
M0.196 .Idan ti apavattanaṃ .
Balin ti upahāraṃ .
Tesan ti vāṇijānaṃ .
‘‘ Sabbimadhuphāṇitādīhi yojetvā ’’ ti padaṃ pubbāparāpekkhaṃ , tasmā majjhe vuttaṃ .
Patimānethāti ettha māna pūjāyaṃ pemaneti dhātupāṭhesu ( saddanītidhātumālāyaṃ 18 nakārantadhātu ) vuttattā pūjanapemanaṃ nāma atthato upaṭṭhahananti āha ‘‘ upaṭṭhahathā ’’ ti .
Taṃ voti ettha taṃsaddo patimānanavisayo , vosaddo tīsu vosaddesu tumhasaddassa kāriyo vosaddo , so ca catutthyatthoti āha ‘‘ taṃ patimānaṃ tumhākan ’’ ti .
Vo kāro hi tividho tumhasaddassa kāriyo , yovacanassa kāriyo , padapūraṇoti .
Tattha tumhasaddassa kāriyo pañcavidho paccattaupayogakaraṇasampadānasāmivacanavasenāti .
Tattha tumhasaddakāriyo sampadānavacano
V1.173 idhādhippeto .Tenāha ‘‘ tumhākan ’’ ti .
‘‘ Yan ’’ tisaddassa visayo paṭiggahaṇatthoti āha ‘‘ yaṃ paṭiggahaṇan ’’ ti .
Assāti bhaveyya .
Yo patto ahosīti yojanā .
Assāti bhagavato .
Soti patto .
Sujātāya āgacchantiyā evāti sambandho .
Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ .
Tenāti antaradhāyahetunā .
Assāti bhagavato .
Hatthesūti karaṇatthe cetaṃ bhummavacanaṃ .
Hatthehīti hi attho .
Kimhīti kena .
Itoti āsaḷhīmāsajuṇhapakkhapañcamito .
Ettakaṃ kālan ti etaṃ pamāṇaṃ ekūnapaññāsadivasakālaṃ .
Jighacchāti ghasitumicchā .
Pipāsāti pātumicchā .
Assāti bhagavato .
Cetasā-cetosaddānaṃ sambandhāpekkhattā tesaṃ sambandhaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ attano ’’ ti ca ‘‘ bhagavato ’’ ti ca .
Imehi sambandhisaddānamasadisattā sambandhopi asadisoti dasseti .
Attanoti catunnaṃ mahārājānaṃ .
Samāsoyeva avayavīpadhāno hoti , vākyaṃ pana avayavapadhānoyevāti dassento āha ‘‘ catūhi disāhī ’’ ti .
Pāḷiyaṃ ‘‘ āgantvā ’’ ti pāṭhaseso yojetabbo .
‘‘ Silāmaye ’’ ti iminā silāmayameva selāmayan ti atthaṃ dasseti .
Idan ti ‘‘ selāmaye patte ’’ ti vacanaṃ .
Yeti muggavaṇṇasilāmaye patte .
Tatoti indanīlamaṇimayapattaupanāmanato , paranti sambandho .
Tesan ti catunnaṃ mahārājānaṃ .
Cattāropi adhiṭṭhahīti sambandho
M0.197 .Yathāti yenākārena , adhiṭṭhiyamāneti yojanā .
Ekasadisoti ekaṃsena sadiso .
Adhiṭṭhite patteti sambandho .
Patteti ca karaṇatthe bhummavacanaṃ .
Pattena paṭiggahesīti hi attho .
Paccaggheti ettha ekāro smiṃvacanassa kāriyoti āha ‘‘ paccagghasmin ’’ ti .
Paṭi agghanti padavibhāgaṃ katvā paṭisaddo pāṭekkattho ,‘‘ agghan ’’ ti sāmaññato vuttepi mahagghatthoti dassento āha ‘‘ pāṭekkaṃ mahagghasmin ’’ ti .
Iminā cattāro ekato hutvā na mahagghā honti , pāṭekkaṃ pana mahagghā hontīti dasseti .
Atha vā saupasaggo paccagghasaddo abhinavapariyāyoti āha ‘‘ abhinave ’’ ti .
Abhinavoti ca aciratanavatthussa nāmaṃ .
Aciratanavatthu aciratanattā abbhuṇhaṃ viya hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ abbhuṇhe ’’ ti .
‘‘ Taṅkhaṇe nibbattasmin ’’ ti iminā tamevatthaṃ vibhāveti .
Dvevācikā tipadassa samāsavasena ca taddhitavasena ca nipphannabhāvaṃ dassento āha ‘‘ dve vācā ’’ tiādi .
Pattāti ettha eko itisaddo luttaniddiṭṭho .
Iti tasmā dvevācikāiti atthoti yojanā .
Teti vāṇijā .
Athāti tasmiṃ kāle .
Teti kese .
Tesan ti vāṇijānaṃ .
Pariharathāti attano abhivādanapaccuṭṭhānaṭṭhānanti paṭiggahetvā , paricchinditvā vā harathāti attho .
Teti vāṇijā .
Amatenevāti amatena iva , abhisittā ivāti yojanā .