Ekuttarikanayo pañcakavāravaṇṇanā
325. Pañcakesu
M0.576 ‘‘ pañca puggalā niyatā ’’ ti etaṃ ānantariyānameva gahaṇanti yojanā .Pañca chedana kā āpattiyo nāma veditabbāti sambandho .
Yā vikappanā vuttāti yojanā .
Ussaṅkitoti uṭṭhahitvā saṅkito .
Parisaṅkitoti punappunaṃ saṅkito .
Akuppo arahattaphalasaṅkhāto dhammo imassāti akuppadhammo , khīṇāsavo .
Khīṇāsavo samānopi ussaṅkito ceva parisaṅkito cāti yojanā .
Pariharitabbāti apanetabbā .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etesūti agocaresu .
Thūpacīvaran ti ettha thūpaṃ parikkhipitvā kataṃ cīvaraṃ thūpacīvaranti dassento āha ‘‘ vammikan ’’ tiādi .
Vammiko hi thūpayati uddhaṃ ārohatīti thūpoti vuccati
V2.207 .Nhānaṭṭhāneti sabbesaṃ nhānaṭṭhāne .
Tañhi udakena kāyaṃ abhisiñcati etthāti abhisekan ti vuccati .
Abhiseke chaḍḍitaṃ ābhisekikaṃ , cīvaraṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ chaḍḍitacīvaran ’’ ti .
Bhatapaṭiyābhatan ti ettha bharadhātuyā posanatthaṃ paṭikkhipitvā dhāraṇatthaṃ dassento āha ‘‘ susānaṃ netvā puna ānītakan ’’ ti .
Tattha ‘‘ susānan ’’ ti iminā kammaṃ dasseti ,‘‘ punā ’’ ti iminā paṭisaddassa atthaṃ dasseti .
Imehi padehi susānaṃ bhataṃ hutvā gehaṃ paṭiābharitabbanti bhatapaṭiyābhatan ti vacanatthaṃ dasseti , yakāro padasandhikaro .
Pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyañca potthakesu ‘‘ gatapaṭiyāgatan ’’ ti kaṇṭhajatatiyakkharena pāṭho atthi , so asundaro .
Kāyo paṭhamaṃ , vācā dutiyaṃ , kāyavācā tatiyaṃ , idaṃ sandhāya ‘‘ tatiyenā ’’ ti vuttaṃ .
Tatthevāti antarapeyyāle eva .
Adinnan ti ettha akārassa nakāriyabhāvañca tapaccayassa kammavācakabhāvañca dassento āha ‘‘ aññena na dinnan ’’ ti .
Tattha ‘‘ aññenā ’’ ti iminā tapaccayassa kammavācakabhāvaṃ dasseti , nakārena akārassa kāriyaṃ dasseti .
Kena kāraṇena aviditanti āha ‘‘ paṭiggaṇhāmīti cetanāya abhāvenā ’’ ti .
Aviditan ti apākaṭaṃ .
Naṭasamajjādidānan ti naṭasamajjādīnaṃ
M0.577 sabbesaṃ dānaṃ .Usabhavissajjanan ti usabhassa vissajjanaṃ .
Idaṃ upalakkhaṇavasena vuttaṃ .
Sabbāsampi pana manussāmanussānaṃ itthīnaṃ methunarativasena purisānaṃ dānampi gahetabbaṃ .
Itthidānan ti etthāpi yāsaṃ kāsañci itthīnaṃ yesaṃ kesañci purisānaṃ dānaṃ gahetabbaṃ .
Paṭibhānacittakammadānan ti methunasevanapaṭibhānacittakammadānaṃ .
Lokassāti lokena .
Kathetukamyatāti kathetukāmatā .
‘‘ Na suppaṭivinodayā ’’ ti iminā dukkhena paṭivinodetabbāti duppaṭivinodayā , paṭivinodetuṃ na sukarāti dasseti .
Upāyenāti yuttiyā .
Phussadevatthero aṭṭhāsi kirāti sambandho .
Ekaṃsan ti bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ .
Ekasmiṃ aṃseti hi attho .
Buddhārammaṇan ti buddhaguṇārammaṇaṃ .
Māroti devaputtamāro , gatoti sambandho .
Gomayan ti gomīḷhaṃ .
Jaraggavoti jaragoṇo .
Tādisamevāti gomayavippakiraṇasabhāvameva .
Vippakāran ti visesapakārena karaṇaṃ .
Vaṅkapādan ti kuṭilapādaṃ .
Parikasantoti paricchedaṃ katvā vilekhanto .
Vigacchapurisoti vikāraṃ , virūpaṃ vā gatapuriso .
‘‘ Vibhacchapuriso ’’ tipi pāṭho , visesena sobhaṇaṃ bhakkhapurisoti attho .
Ayameva pāṭho abhidhānādīsu ( abhidhānappadīpikāyaṃ 102 gāthāyaṃ ) dissati .
Samantāti kaṭaandhakāravihārassa
V2.208 samantato .Māro siyā nu khoti yojanā .
Na asakkhiṃ iti āhāti yojanā .
Diṭṭhapubboti pubbe diṭṭho .
Mahānubhāvoti deviddhiyā mahānubhāvo .
Iṅghāti uyyojanatthe nipāto , uyyojemīti attho .
Attabhāvan ti tava attabhāvaṃ .
Tādisaṃ rūpan ti buddhassa bhagavato attabhāvasadisaṃ rūpaṃ .
Taṃsarikkhakan ti tena rūpena sadisaṃ .
Patirūpameva sadisaṭṭhena patirūpakaṃ , na ekaṃsasadisaṃ rūpaṃ kiñci sadisarūpanti attho .
Sakattabhāvan ti sassa eso sako , soyeva attabhāvo sakattabhāvo , taṃ .
Ayan ti māro .
Kathan ti
M0.578 kena kāraṇena bhagavā na sobhati nu kho , sobhatiyevāti attho .Tadeva samatthetuṃ vuttaṃ ‘‘ sabbaso vītarāgadosamoho ’’ ti .
Vañcitomhīti ahaṃ vañcito amhi .
Kiṃ atthīti kiṃ nāma atthi , mama vañcanacittaṃ natthīti adhippāyo .
Daharabhikkhu paṭilabhatītiādinā sambandhitabbaṃ .
Daharabhikkhu aṭṭhāsīti sambandho .
Saṅkārachaḍḍaniṃ pacchinti sambandho .
Saṅkāraṃ chaḍḍeti imāyāti saṅkārachaḍḍanī .
Tissadattatthero nāma pucchīti sambandho .
Nāvātoti potato .
Pañhāsahassan ti samathavipassanākammaṭṭhānesu pucchāsahassaṃ .
Pucchīti daharaṃ pucchi .
Paricchindīti tasmiṃ divase kātabbavattaṃ niṭṭhapesīti attho .
Yonakavisayatoti yonakalokato .
Aṭṭha kappe anussarīti cetiyaṅgaṇaṃ disvā cittassa pasīdanato pubbenivāsañāṇena aṭṭha kappe anussari .
Eko bhikkhu gatoti sambandho .
Devatā pupphahatthā aṭṭhaṃsūti manussavesaṃ gahetvā aṭṭhaṃsu .
Tena vuttaṃ ‘‘ kataragāmavāsikātthā ’’ ti .
Tumhe katarasmiṃ gāme vasanasīlā attha bhavathāti yojanā .
Idhevāti imasmiṃyeva ṭhāne .
Ṭhitāmhāti mayaṃ ṭhitā amhāti yojanā .
Ayaṃ kathāti ayaṃ vakkhamānakathā .
Kiṃ amaccaputto pāsādiko nu khoti yojanā .
Neti amaccaputtaabhayatthere .
Ñātakā agamaṃsūti sambandho .
Theramātāpi pahiṇīti sambandho .
Pi saddena ñātake apekkhati .
Pahiṇākāraṃ dassento āha ‘‘ putto me ’’ tiādi .
Amaccaputto ārūḷhoti sambandho .
Abhayatthero āhāti sambandho .
Tenāti amaccaputtena .
Yugaggāhan ti yugassa gāhaṃ .
‘‘ Mahallakattherassa sammaṭṭhaṭṭhāne kacavaraṃ chaḍḍetvā ’’ ti vacanaṃ āvi karonto āha ‘‘ atītattabhāve kirā ’’ tiādi .
Amaccaputto chaḍḍesīti sambandho .
Tan ti sammajjanavattaṃ .
Tatrāti ‘‘ satthusāsanaṃ kataṃ hotī ’’ tivacane .
Āyasmā sāriputto nisīdi kirāti sambandho .
Bhagavā paccāgañchīti
M0.579 sambandho .Pādānīti pādassa akkamanaṭṭhānāni , pādacetiyānīti attho .
Thero nisīdīti sambandho .
Jaṇṇukehi patiṭṭhāya ‘‘ pādacetiyaṃ
V2.209 vanditvā ’’ ti pāṭhaseso ajjhāharitabbo .Me nisinnabhāvaṃ me satthā aññāsi vatāti yojanā .
Mesaddo hi pubbaparāpekkho .
Codanan ti dosāropanaṃ .
Kāressāmīti dasabalaṃ kāressāmi .
Bhagavā āhāti sambandho .
Gatosīti tvaṃ gato asi , vicarantassa tuyhaṃ na patirūpanti yojanā .
Tatoti codanakālato .
Ettako vinicchayo upalabbhatīti sambandho .
Bhāsapariyantan ti vacanaparicchedaṃ .
Ayan ti kathā .
Ettakaṃ vacananti sambandho .
Gayhūpagan ti gahetabbabhāvaṃ upagamanaṃ , gaṇhituṃ khamanīyanti attho .
Tānīti dve mūlāni .
Puna tānīti samudayabhūtāni cha āpattisamuṭṭhānāni .
Vatthun ti methunādivatthuṃ .
Itipīti pi saddo paṭhamanayaṃ apekkhati .
Ettha paṭhamanaye mūlena samudayassa pāyato abhedo hoti , pacchimanaye pana sabbathā bhedo hoti .
Tasmā pacchimanayoyeva yuttataroti daṭṭhabbo .
‘‘ Vūpasammatī ’’ ti iminā ‘‘ nirujjhatī ’’ ti padassa samucchedanirodhaṃ dasseti .
Vuṭṭhānenāti parivāsādivinayakammena .
Tettiṃsamūlānaṃ sarūpaṃ dassento āha ‘‘ vivādādhikaraṇassa dvādasa mūlānī ’’ tiādi .
Ekaṃ mūlanti sambandho .
Tānīti tettiṃsa mūlāni .
Paratoti parasmiṃ .
‘‘ Aṭṭhārasa bhedakaravatthūnī ’’ tiādinā adhikaraṇānaṃ samuṭṭhānaṃ dasseti .
Cattāri saṅghakiccāni nissāya uppajjatīti yojanā .
Idan ti vatthu .
Sattannaṃ nidānan ti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ paññattiṭṭhānasaṅkhātaṃ nidānaṃ .
Etthāti ṭhāne .
Paññattiṃ na jānātīti ettha ‘‘ anupaññattiṃ na jānātī ’’ ti vakkhamānattā paṭhamapaññatti gahetabbāti āha ‘‘ paṭhamapaññattiṃ na jānātī ’’ ti .
Anupaññattīti ettha anusaddo naupacchinnatthoti āha ‘‘ punappunaṃ paññattiṃ na jānātī ’’ ti .
Pacchātthopi yujjateva paṭhamapaññattito pacchā paññattattā .
Anusandhivacanapathan ti ettha anusandhīnaṃ vasena vacanapathanti dassento āha ‘‘ kathānusandhivinicchayānusandhivasena vatthun ’’ ti .
Ñattikiccan ti ñattiyā kiccaṃ
M0.580 .Iminā ñattiyāti ettha sāmyatthe sāmivacanaṃ .
Karadhātusambandhe karaṇavacanampi yujjateva .
Karaṇan ti ettha ca yupaccayassa kammatthabhāvañca dasseti .
Na kevalaṃ ñattikamme eva ñattikiccaṃ na jānāti , atha kho ñattidutiyañatticatutthakammesupi na jānātīti dassento āha ‘‘ ñattidutiyañatticatutthakammesū ’’ tiādi .
Pubbe ṭhapetabbāti ñatti nāma kammavācāya pubbe ṭhapetabbāti na jānāti .
Iminā napubbakusalabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Pacchā ’’ ti iminā naaparakusalabhāvaṃ dasseti .
Pi saddena paṭhamanayaṃ apekkhati .
‘‘ Kālaṃ na jānātī ’’ ti iminā akālaññūti padassa viggahavākyaṃ dasseti .
Kālaṃ dassento āha ‘‘ anajjhiṭṭho ’’ tiādi .
‘‘ Dhutaṅge
V2.210 ānisaṃsaṃ ajānitvā ’’ ti iminā mandamomūhānaṃ phalaṃ dasseti .Pāpicchoti ettha pāpiccho nāma paccayalābhassa patthanāti āha ‘‘ paccayalābhaṃ patthayamāno ’’ ti .
Kāyaviveko ca cittaviveko ca upadhiviveko ca kāyacittaupadhivivekaṃ , samāhāradvando , pubbapadesu uttarapadalopo .
Etassāti āraññikassa .
Iminā imāya attho idamattho , so etassatthīti idamatthīti vacanatthaṃ dasseti .
Appicchaññevātiādīsu eva saddānaṃ chaḍḍetabbatthaṃ dassento āha ‘‘ na aññaṃ kiñci lokāmisan ’’ ti .
Navavidhan ti divasavasena tividhaṃ , tathā kattabbākāravasena , tathā kārakavasenāti navavidhaṃ uposathaṃ .
Kāyaduccaritādi yasmā na pasādaṃ saṃvatteti , na pasādāya vā saṃvattati , tasmā apāsādikan ti vuccati .
Tena vuttaṃ ‘‘ apāsādikanti kāyaduccaritādi akusalan ’’ ti .
Velaṃ atikkammāti bhojanādikālaṃ atikkamitvā .
Iminā ativelan ti ettha atisaddassa atikkamanatthañca ‘‘ ativelan ’’ ti padassa ‘‘ viharato ’’ ti pade kiriyavisesanabhāvañca dasseti .
Appaṃ kālanti yojanā .
Avataraṇaṃ otāroti dassento āha ‘‘ otaraṇan ’’ ti .
Sabbatthāti sabbesu pañcakesu .
Iti pañcakavāravaṇṇanāya yojanā samattā .