41. Rāhulavatthukathā
105. Kapilavatthūti
V1.214 ettha kapiloti kaḷāravaṇṇo isi vuccati , so vasati etthāti kapilavatthu , assamo .Tasmiṃ ṭhāne māpitattā nagarampi kapilavatthūti ( dī . ni . aṭṭha .1.267; su . ni . aṭṭha .2.362) vuccati .
Ayan ti vakkhamānakathā .
Suddhodanamahārājāti ettha suddhodanoti tassa rañño nāmaṃ .
Atha vā suddhaṃ odanaṃ imassāti suddhodano , soyeva mahārājā suddhodanamahārājā .
Viharati kirāti sambandho .
Soti suddhodanamahārājā .
Rājagahan ti rājagahanagaraṃ .
Sādhūti āyācanatthe nipāto .
Āyācāmīti hi attho .
Meti mama , puttanti sambandho , anādare vā sāmivacanaṃ .
Soti amacco .
Sādhūti sampaṭicchanatthe nipāto .
Evanti hi attho .
Athāti tasmiṃ nisīdanakāle .
Assāti purisasahassaparivārassa amaccassa .
Tatoti yācanakāraṇā
M0.248 .Nan ti purisasahassaparivāraṃ amaccaṃ .
Tatthevāti rājagaheyeva .
Tepīti aṭṭha dūtāpi .
Teti nava dūtā .
Athāti tato pacchā .
Ekadivasajātakan ti ekasmiṃ divase jātakaṃ .
Soti kāḷudāyīamacco .
Pabbajitvāpīti pisaddena ‘‘ apabbajitvāpī ’’ ti atthaṃ sampiṇḍeti .
Tathevāti yathā nava dūtā saparivārā arahattaṃ pāpuṇiṃsu , tathevāti attho .
Soti kāḷudāyī .
Sambhatesūti sambharitesu gahetvā niṭṭhāpitesūti attho .
Vissaṭṭhakammesūti vissaṭṭhā kammantā etesanti vissaṭṭhakammantā , tesu .
Supupphitesūti sundarapupphasañjātesu .
Paṭipajjanakkhameti paṭipajjanatthāya khame yogye .
Gamanavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesīti sambandho .
Saṭṭhimattāhīti ( bu . vaṃ . aṭṭha . nidānakathā 2) saṭṭhipamāṇāhi .
Etan ti etaṃ saṃvaṇṇassa kāraṇaṃ kinti pucchi .
Cārikaṃ pakkamituṃ kāloti yojanā .
Tena hīti uyyojanatthe nipāto .
Bhagavā pakkāmīti sambandho .
Parivutoti parisamantato vuto āvuto nivuto hutvāti sambandho .
Aturitacārikan ti ajavanacārikaṃ .
Evan ti iminā nayena .
Bhagavati pakkante ca satīti yojanā .
Nikkhantadivasatoti phagguṇapuṇṇamiyā pāṭipadadivasato .
Uttamabhojanarasassāti uttamabhojanarasena .
Dassathāti dadeyyātha .
Tenevāti saddhāya uppādanakāraṇeneva .
Nan ti kāḷudāyiṃ .
Bhagavā ṭhapesīti sambandho .
Etadaggan ti eso aggo .
Yadidan ti yo ayaṃ .
Etadaggeti etadaggaṭṭhāne .
Sākiyāpi kho pahiṇiṃsūti sambandho .
Ñātiseṭṭhan ti ñātīnaṃ seṭṭhaṃ , ñātiyeva vā seṭṭhaṃ , bhagavantanti
V1.215 yojanā .Nigrodhasakkassāti nigrodhanāmakassa sakkassa .
Tatthāti nigrodhasakkassa ārāme .
Paccuggamanan ti paṭimukhaṃ uṭṭhahitvā gamanaṃ .
Tatoti pahiṇato , paranti sambandho
M0.249 .Rājakumāre ca rājakumārikāyo ca pahiṇiṃsūti yojanā .
Tesan ti rājakumārarājakumārikānaṃ .
Tatrāti nigrodhārāme .
Māno jāti sabhāvo etesanti mānajātikā , mānena , māno vā thaddho etesanti mānathaddhā .
Teti sākiyā , āhaṃsūti sambandho .
Tesūti sākiyesu .
Neti ñātayo .
Vuṭṭhāyāti catutthajjhānato vuṭṭhahitvā .
Tesan ti ñātīnaṃ .
Kaṇḍambarukkhamūleti kaṇḍanāmakena uyyānapālena ropimassa ambarukkhassa āsanne .
Rājāti suddhodanamahārājā .
Voti tumhākaṃ , pādeti sambandho .
Ayan ti vandanā .
Jambucchāyāyāti jamburukkhassa chāyāya .
Iti āhāti yojanā .
Sikhāppattoti aggappatto , koṭippattoti attho .
Tatoti nisīdanato , paranti sambandho .
Pokkharavassan ti padumavane vuṭṭhavassasadisaṃ .
Tambavaṇṇan ti lohitavaṇṇaṃ .
Tan ti apatanaṃ bhagavā kathesīti sambandho .
Dutiyadivaseti kapilavatthuṃ pattadivasato dutiye divase .
Indakhīleti nagarassa ummāre .
Kathan ti kenākārena cariṃsu nu khoti yojanā .
Agamaṃsu kiṃ cariṃsu kinti yojanā .
Sapadānacāran ti gharapaṭipāṭikhaṇḍanavirahitena saha pavattaṃ cāraṃ .
Tatoti āvajjanato , paranti sambandho .
Ayameva vaṃsoti pubbabuddhānaṃ ayameva vaṃso .
Ayaṃ paveṇīti tasseva vevacanaṃ .
Anusikkhantāti anu paṭibhāgaṃ sikkhantā .
Niviṭṭhagehatoti nivāsanatthāya visitagehato .
Ayyoti adhipo sāmīti attho .
Siddhatthakumāroti sabbalokassa siddho attho asmiṃ atthīti siddhattho , soyeva kumāro siddhatthakumāro .
Sīhapañjaran ti vātapānaṃ .
Tañhi sīharūpaṃ dassetvā katapañjarattā sīhapañjaranti vuccati .
Dassanabyāvaṭoti dassane , dassanatthāya vā byāvaṭo .
Rāhulamātāpi devī ārocesīti sambandho .
Kapālahatthoti kapālo hatthesu assa bhagavatoti kapālahattho , hutvāti sambandho .
Nānāvirāgasamujjalāyāti nānāṭhānesu virāgāya samujjalāya .
Virocamānaṃ bhagavantanti sambandho .
Uṇhīsatoti
M0.250 siroveṭhanato .Tañhi uparisīse nahati bandhati , nahīyati bandhīyatīti vā uṇhīsoti vuccati .
Narasīhagāthāhi nāmāti narasīhagāthānāmakāhi .
Tā hi yasmā naroyeva sabbasattānaṃ sīho seṭṭho , narānaṃ , naresu vā sīho seṭṭhoti narasīho , tassa pakāsakā
V1.216 gāthā honti , tasmā narasīhagāthāti vuccanti .Raññoti sassurarañño , mātularañño vā .
Saṃviggahadayoti calanacitto .
Saṇṭhāpayamānoti suṭṭhu ṭhāpayamāno .
Turitaturitan ti turitato turitaṃ , atisīghanti attho .
Kiṃ bhanteti kiṃ kāraṇā bhante .
Ahuvatthāti hiyyattanīmajjhimapurisasaṅkhātāya tthavibhattiyā hūdhātussa ūkārassa uvādeso hoti , tasmā tumhe evaṃsaññino ahuvatthāti yojanā .
Vaṃsacārittametan ti etaṃ piṇḍāya caraṇaṃ vaṃsato paveṇito cārittaṃ .
Tattha cāti mahāsammatakhattiyavaṃse ca .
Ayan ti mahāsammatakhattiyavaṃso .
Antaravīthiyan ti vīthiyā majjhe .
Ṭhitova āhāti sambandho .
Uttiṭṭheti uddissa , uṭṭhahitvā vā piṇḍāya tiṭṭhane .
Dhammaṃ sucaritan ti suṭṭhu caritabbaṃ bhikkhācariyasaṅkhātaṃ dhammaṃ .
Careti careyya .
Dhammacārīti bhikkhācariyasaṅkhātaṃ dhammaṃ caraṇasīlo samaṇo .
Sukhaṃ setīti upalakkhaṇavasena vuttaṃ .
Sesairiyāpathāpi lakkhaṇahāravasena gahetabbā samānakiccattā .
Asmiñca loke paramhi ca loketi yojanā .
Na taṃ duccaritaṃ careti vesiyādigocarasaṅkhātaṃ duṭṭhu caritabbaṃ taṃ dhammaṃ na careyya .
Ettha ca paṭhamagāthaṃ antaravīthiyaṃ kathetvā rājānaṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi , dutiyagāthaṃ pitunivesane kathetvā mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale , rājānaṃ sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesīti daṭṭhabbaṃ .
Dhammapālajātakaṃ sutvāti puna aparasmiṃ divase ( jā . aṭṭha .4.98 ādayo ; dha . pa . aṭṭha .1. nandattheravatthu ) dhammapālajātakaṃ ( jā . aṭṭha .4. mahādhammapālajātakavaṇṇanā )
M0.251 sutvā .Maraṇasamayeti maraṇāsannakāle , maraṇasamayasamīpe vā , samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ .
Sotāpattiphalaṃ sacchikatvā parivisīti sambandho .
Sabbaṃ itthāgāran ti sabbo orodho .
So hi itthīnaṃ agāranti itthāgāran ti vuccati .
Iminā vacanatthena agārameva mukhyato labbhati , rājitthiyo pana upacārenāti daṭṭhabbaṃ .
Sā panāti rāhulamātā pana .
Parijanenāti parivārena .
Nan ti ayyaputtaṃ .
‘‘ Rājānan ’’ tipadaṃ ‘‘ gāhāpetvā ’’ tipade kāritakammaṃ ,‘‘ pattan ’’ tipadaṃ tattheva dhātukammaṃ .
Rājadhītāyāti suppabuddharañño dhītāya .
Sāti rājadhītā .
Gopphakesūti caraṇagaṇṭhīsu bhagavantaṃ gahetvāti yojanā .
Atha vā bhagavato gopphake gahetvāti yojanā .
Evañhi sati upayogatthe bhummavacananti daṭṭhabbaṃ .
Rājā
V1.217 kathesīti sambandho .Anacchariyan ti na acchariyaṃ , accharaṃ paharituṃ na yogyanti attho .
Rājadhītā yaṃ attānaṃ rakkhi , idaṃ anacchariyanti yojanā .
Taṃdivasamevāti tasmiṃ dutiyadivaseyeva .
Kesavisajjanan ti rājacūḷāmaṇibandhanatthaṃ kumārakāle bandhitasikhāveṇisaṅkhātassa kesassa visajjanaṃ , mocananti attho .
Paṭṭabandhoti asuko nāma rājāti nalāṭe suvaṇṇamayassa paṭṭassa bandhanaṃ .
Gharamaṅgalan ti abhinavagharaṃ pavesanamaṅgalaṃ .
Āvāhamaṅgalan ti āvāhe pavattaṃ maṅgalaṃ .
Chattamaṅgalan ti rājachattussāpanakāle pavattaṃ maṅgalaṃ .
Maṅgalaṃ vatvāti maṅgalasaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathetvā .
Janapadakalyāṇīti janapadamhi kalyāṇasamannāgatā .
Tuvaṭṭaṃ khoti khippameva .
Sopīti nandarājakumāropi .
Itītiādi nigamanaṃ .
Dutiyadivaseti kapilavatthupattadivasato dutiye divase .
Dhammapadaaṭṭhakathāyaṃ ( dha . pa . aṭṭha .1. nandattheravatthu ; theragā . aṭṭha .1. nandattheragāthāvaṇṇanā ) pana ‘‘ tatiyadivase nandaṃ pabbājesī ’’ ti vuttaṃ .
Sattame divaseti kapilavatthupattadivasatoyeva sattame divase .
Etaṃ samaṇaṃ passāti yojanā .
Brahmarūpavaṇṇan ti brahmuno rūpasaṅkhāto
M0.252 vaṇṇo viya vaṇṇo imassāti brahmarūpavaṇṇo , taṃ .Ayan ti ayaṃ samaṇo .
Tyassāti te assa .
Teti nidhayo .
Assāti samaṇassa .
Nan ti samaṇaṃ .
Yācāti yācāhi .
Ayaṃ dvikammikadhātu .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Putto pitusantakassa sāmiko , iti tasmā me dehīti yojanā .
Anurūpaṃ vacananti sambandho .
Bhagavantaṃ anubandhīti bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhi .
Na visahatīti na samattheti .
Ayaṃ kumāro pitusantakaṃ yaṃ dhanaṃ icchati , tanti yojanā .
Vaṭṭānugatan ti vaṭṭadukkhaṃ anugataṃ .
Savighātakan ti vighātakehi pañcahi verehi sahitaṃ .
Assāti kumārassa .
Nan ti kumāraṃ .
Ayan ti kumāro .
Dāyajjan ti dāyasaṅkhātaṃ mātāpitūnaṃ dhanaṃ ādadātīti dāyādo , putto , tassa idanti dāyajjaṃ , mātāpitūnaṃ dhanaṃ .
‘‘ Kathāhaṃ bhante rāhulakumāraṃ pabbājemī ’’ ti kasmā āha , nanu āyasmā sāriputto bārāṇasiyaṃ tīhi saraṇagamanehi anuññātaṃ pabbajjaṃ na jānātīti āha ‘‘ idānī ’’ tiādi .
Yā sā pabbajjā ca upasampadā ca anuññātāti yojanā .
Tatoti pabbajjāupasampadato .
Upasampadaṃ paṭikkhipitvāti sambandho .
Vimatīti vividhā icchā .
Imañca
V1.218 panatthan ti imameva vimatisaṅkhātamatthaṃ .Dhammasenāpati āhāti sambandho .
Bhagavato taṃ ajjhāsayanti yojanā .
‘‘ Atha kho … pe … pabbājesī ’’ ti ettha kiṃ kumārassa kesacchedanādīni sabbakiccāni āyasmā sāriputtoyeva karotīti āha ‘‘ mahāmoggallānatthero ’’ tiādi .
Ovādācariyoti nivāsanapārupanādīsu sekhiyavattesu , ābhisamācārikesu ca ovādako ācariyo .
Atha kasmā ‘‘ āyasmā sāriputto rāhulakumāraṃ pabbājesī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Tatthāti tassaṃ pabbajjāupasampadāyaṃ .
Na ācariyoti pabbajjācariyo ca ovādācariyo ca na issaro .
Uppannasaṃvegena hadayenāti ettha itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ .
Uppannasaṃvego hadayo hutvāti hi yojanā .
Sabban ti sabbaṃ vacanaṃ .
Tatthāti
M0.253 purimavacanāpekkhaṃ .Avisesenāti ‘‘ dhanan ’’ ti vā ‘‘ aññan ’’ ti vā ‘‘ sāvajjan ’’ ti vā ‘‘ anavajjan ’’ ti vā visesamakatvā sāmaññena .
Na ca buddhānan ti ettha casaddena na kevalaṃ apaṭirūpameva , atha kho buddhānañca na āciṇṇanti atthaṃ dasseti .
Yan ti yaṃ varaṃ .
Tathā nandeti ettha tathāsaddassa upameyyatthajotakabhāvaṃ dassento āha ‘‘ yatheva kirā ’’ tiādi .
Yatheva bodhisattaṃ byākariṃsu , evaṃ nandampi rāhulampi byākariṃsu kirāti yojanā .
Pāḷiyaṃ pana yathā bhagavati me bhante pabbajite anappakaṃ dukkhaṃ ahosi , tathā nande pabbajite anappakaṃ dukkhaṃ ahosi , tathā rāhule pabbajite adhimattaṃ dukkhaṃ ahosīti yojanā .
Nemittakāti subhāsubhanimittaṃ kathentīti nemittakā .
Puttassāti jeṭṭhaputtassa siddhatthakumārassa .
Pabbajjāyāti pabbajjāhetu pabbajjākāraṇā , pabbajjānimittaṃ vā .
Tatoti bhagavato pabbajjato .
Tampīti nandampi .
Itīti īdisaṃ .
Bhagavato pabbajjāya mahantaṃ icchāvighātasadisanti attho .
Tampīti rāhulampi .
Tenāti pabbajjāhetunā .
Assāti rañño .
Uppajjīti sambandho .
Itoti sokuppattito varayācanato vā .
Soti rājā .
Yatra hi nāmāti yo nāma .
Ahampi nāma yo yādiso buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako samāno , so tādiso ahampi na sakkomīti yojanā .
Aññeti mayā apare .
Dukkhan ti ñātiviyogadukkhaṃ .
Niyyānikakāraṇan ti manussānaṃ garahaupavādaakkosato niyyānikaṃ kāraṇaṃ .
Tatthāti
V1.219 ‘‘ ananuññāto ’’ tiādivacane .Janetīti jananī , mātā .
Janetīti janako , pitā .
Iminā posāvanikamātāpitaro nivatteti .
Mātā vā matā hotīti yojanā .
So eva vāti putto eva vā .
Anuññātomhīti vadatīti saccena vā alikena vā ‘‘ anuññātomhī ’’ ti vadati .
Mātā vā sayaṃ pabbajitāti yojanā .
Pitassāti pitā assa .
Assāti puttassa .
Vippavutthoti mātuyā kenaci kāraṇena pavāso .
Cūḷamātādīnan tiādisaddena
M0.254 mahāmātādīni saṅgaṇhāti .Posanakāti vaḍḍhanakā .
Tesupīti posanakamātāpitaresupi .
Yaṃ pana puttaṃ nānujānantīti sambandho .
Jīvassevāti tassa jīvassa eva , pabbājentassa vā bhikkhussa , na desantaragamanādīnamatthāyāti attho .
Tesan ti mātāpitūnaṃ .
Mahākantāroti kena udakena taritabboti kantāro , nirudakakantārova mukhyato labbhati , vāḷakantāro corakantāro amanussakantāro dubbhikkhakantāro marukantāroti ime pañca kantārā rūḷhīvasena .
Mahanto kantāro mahākantāro .
Yāvataketi ettha yāvasaddo pamāṇatthoti āha ‘‘ yattake ’’ ti .