7. Saṅghabhedakakkhandhakaṃ
Chasakyapabbajjākathā
330. Saṅghabhedakakkhandhake abhiññātā abhiññātāti ettha abhipubbo ñātasaddo pākaṭatthoti āha ‘‘ pākaṭā pākaṭā ’’ ti .
Kāḷudāyippabhūtayoti kāḷudāyiādayo .
Parivārehi saddhiṃ dasa dūtā ca aññe ca bahū janā sakyakumārā nāmāti yojanā .
Amhesūti
M0.516 sakyakulasaṅkhātesu amhesu , niddhāraṇe bhummaṃ .Iminā pāṭhasesaṃ dasseti .
‘‘ Kulato ’’ ti iminā ‘‘ kulā ’’ ti ettha nissakkatthe nissakkavacananti dasseti .
Gharāvāsatthan ti ettha ghare āvasantānaṃ manussānaṃ kiccanti dassento āha ‘‘ gharāvāse yan ’’ tiādi .
Tattha yan ti yaṃkiñci .
Udakaṃ ninnetabban ti ettha udakaṃ nīharitvā netabbaṃ apanetabbanti dassento āha ‘‘ yathā udakaṃ sabbaṭṭhānesu susaṃ hotī ’’ ti .
Susan ti sukkhaṃ .
Tiṇānīti sassadūsakāni tiṇāni .
‘‘ Uddharitabbānī ’’ ti iminā niddhāpetabban ti ettha dhudhātuyā papphoṭanadhaṃsanatthe dasseti
V2.154 .Bhusāti sassanāḷadaṇḍā , tehi missā palālā bhusikā .
Ophuṇāpetabban ti ettha phuṇadhātuyā avakiraṇatthaṃ dassento āha ‘‘ apanetabban ’’ ti .
Tvaññeva gharāvāsatthena upajānāti ettha gharāvāsatthenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ .
Upajānāti upatyūpasaggo dhātvatthānuvattako , hivibhatti ca lopo hoti , tena vuttaṃ ‘‘ tvaññeva gharāvāsatthaṃ jānāhī ’’ ti .
Ahan ti bhaddiyakumāranāmako ahaṃ .
Tayāti anuruddhakumāranāmakena tayā .
‘‘ Saddhiṃ pabbajissāmī ’’ ti iminā pāṭhasesaṃ dasseti .
Sesan ti ‘‘ saddhiṃ pabbajissāmī ’’ ti vacanaṃ .
331. Nippātitāti ettha nikkhamitvā gamāpitāti dassento āha ‘‘ nikkhāmitā ’’ ti .
Mānassinoti ettha mānaṃ sayanti nissayantīti mānassinoti dassento āha ‘‘ mānassayino ’’ ti .
332. Yassantarato na santi kopāti ettha antarasaddo cittavācako , topaccayo ca sattamyatthavācakoti dassento āha ‘‘ yassa citte ’’ ti .
Kasmā kopā na santīti āha ‘‘ tatiyamaggena samūhatattā ’’ ti .
Anāgāmimaggena dosassa samūhatattā yassa khīṇāsavassa citte kopā na santīti adhippāyo .
Iti bhavābhavatañca vītivattoti ettha atthaṃ dassento āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Tattha yasmā pana vuccati , tasmā evamattho daṭṭhabboti yojanā
M0.517 .Vibhavoti pāpaṃ vuccatīti sambandho .
Nanu pāḷiyaṃ ‘‘ vibhavo ’’ ti natthi ,‘‘ abhavo ’’ ti eva atthi , atha kasmā ‘‘ vibhavoti abhavo ’’ ti vuttanti āha ‘‘ vibhavoti ca abhavoti ca atthato ekamevā ’’ ti .
Iminā saddatoyeva nānanti dasseti .
Yā esā bhavābhavatā vuccatīti sambandho .
‘‘ Anekappakārā ’’ ti iminā itisaddassa pakāratthaṃ dasseti .
Catūhipi maggehi vītivattoti sambandho .
Tassāti khīṇāsavassa .
333. Ahimekhalikāti mekhalā viya mekhalikā , ahimeva mekhalikā ahimekhalikā .
Tamevatthaṃ dassento āha ‘‘ ahiṃ kaṭiyaṃ bandhitvā ’’ ti .
334. Sammannatīti ettha ‘‘ sammānetī ’’ ti curādigaṇikadhātuvasena vattabbe divādigaṇikadhātuvasena vuttanti dassento āha ‘‘ sammānetī ’’ ti .
Acinteyyo hi pāḷinayo .
Sammānetīti sammānaṃ karoti .
Yan ti kammaṃ .
Soti satthā .
Iminā yaṃ tumoti ettha tumoti ruḷhīsaddo idha ‘‘ so ’’ ti sabbanāmasaddena sadisatthoti dasseti .
Pakāsanīyakammādikathā
336.‘‘ Kheḷasadisā ’’ ti
V2.155 iminā micchājīvena uppannapaccayānaṃ sadisūpacārena kheḷabhāvaṃ dasseti .Tasmā kheḷā viyāti kheḷo , micchājīvapaccayā , kheḷe asati bhakkhati ajjhoharatīti kheḷāsakoti vacanattho kātabbo .
Etarahi pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyañca ‘‘ kheḷāpakassā ’’ ti oṭṭhajena paṭhamakkharena pāṭho atthi .
340. Patthaddhenāti ettha bhūso thaddho patthaddho , bāḷhathaddhoti attho .
Tena vuttaṃ ‘‘ niccalenā ’’ ti .
Potthakarūpasadisenāti ettha potthakarūpaṃ nāma vatthadantādimayaṃ , tena sadiso potthakarūpasadiso , tena .
342. Rājañātakā
M0.518 nāmāti ettha raññā jāniyanti ‘‘ amhākaṃ garū ’’ ti rājañātā , teyeva rājañātakāti attho daṭṭhabbo .Tadatthaṃ adhippāyena dassento āha ‘‘ rājā amhe jānātī ’’ tiādi .
Pahaṭṭhakaṇṇavāloti pahaṭṭho kaṇṇo ca vālo ca etassāti pahaṭṭhakaṇṇavālo .
Bandhaniccaleti rajjuvallīhi bandho viya niccale , pahaṭṭhakaṇṇavāleti sambandho .
‘‘ Katvā ’’ ti iminā ‘‘ abhidhāvī ’’ ti pade kiriyāvisesanabhāvaṃ dasseti .
Dukkhañhi kuñjara nāgamāsadoti ettha kuñjarasaddassa āmantanapadabhāvaṃ āvikaronto āha ‘‘ bho kuñjarā ’’ ti .
Nāgasaddassa ahināgahatthināgesu pavattanato vuttaṃ ‘‘ buddhanāgan ’’ ti .
Āsadoti padassa ākodhena sadanaṃ upagamanaṃ āsadoti dassento āha ‘‘ vadhakacittena upagamanaṃ nāmā ’’ ti .
Dukkhan ti etarahi ca āyatiñca dukkhakāraṇaṃ .
Dukkhaṃ hīti hisaddo padapūraṇamattaṃ , atha vā dukkhamevāti attho .
‘‘ Buddhanāgaṃ ghātakassā ’’ ti iminā nāgaṃ hanatīti nāgahatoti vacanatthaṃ dasseti .
Paṭikuṭiyova osakkīti ettha tathāgatassa paṭimukhaṃ kuṭena gamanametassāti paṭikuṭiyo , paṭikuṭiyo eva hutvā osakkīti dassento āha ‘‘ tathāgatābhimukhoyeva piṭṭhimehi pādehi osakkī ’’ ti .
‘‘ Na jānātī ’’ ti iminā lakkha dassanaṅkesūti dhātupāṭhesu ( pāṇinī 1539 saddanītidhātumālāyaṃ 18 dakārantadhātu ) vuttesu atthesu idha dassanatthoti dasseti .
Na lakkhitabboti aññehi sappurisehi na lakkhitabboti attho .
Ettha ṇyapaccayo kattukammesu hoti , yakārassa kakāraṃ katvā alakkhikoti vuttaṃ .
343.‘‘ Bhuñjitabbabhojanan ’’ ti
V2.156 iminā tikabhojanan ti ettha yupaccayassa kammatthabhāvaṃ dasseti .Tan ti tikabhojanaṃ .
Yathādhammoti ‘‘ gaṇabhojane pācittiyan ’’ ti ( pāci .209) vuttāya mātikāvibhaṅgapāḷiyā anurūpaṃ
M0.519 .Pañcavatthuyācanakathāti pañca vatthūni yācanassa kathā .
Āyukappan ti avīcimahāniraye āyukappaṃ sandhāya vuttaṃ .
Avīcimahāniraye āyukappo nāma eko antarakappoti jinālaṅkāraṭīkādīsu ( mi . pa .4.1.3; kathā . aṭṭha .654-657; itivu . aṭṭha .18; sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.343; a . ni . ṭī .3.662) vutto .
‘‘ Eko asaṅkhyeyyakappo ’’ ti sammohavinodanādīsu ( vibha . aṭṭha .809; ma . ni . aṭṭha .3.128; vi . vi . ṭī .1.410; vajira . ṭī . pārājikaṇḍa 410) vutto .
Seṭṭhaṃ puññan ti mahantaṃ puññaṃ .
Iminā brahaṃ puññan ti brahasaddo mahantatthoti dasseti .
Braha vuddhiyanti dhātupāṭhesu ( pāṇinī 735; saddanītidhātumālāyaṃ 16 hakārantadhātu ) vuttattā brahasaddo mahantavācako hoti .
Brahadhātuto apaccayaṃ katvā ‘‘ brahā ’’ tipi , mapaccayaṃ katvā ‘‘ brahmā ’’ tipi pāṭho atthi .
Āyukappamevāti saggesu āyukappameva .
Saṅghabhedakathā
344. Soti devadatto , gato kirāti sambandho .
Tatthevāti vihārasīmāyameva .
Āveṇikan ti bhikkhusaṅghato āveṇikaṃ .
345. Āgilāyatīti ettha ātyūpasaggo abhibhavanattho , giledhātu bādhanatthoti āha ‘‘ vedanābhibhūtā bādhatī ’’ ti .
Tan ti piṭṭhiṃ .
Parassa cittaṃ ādisitvā desayati etāyāti ādesanā , sā eva pāṭihāriyaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ .
Anusāsati etāyāti anusāsanī , imamevatthaṃ dassento āha ‘‘ evampi te ’’ tiādi .
346. Mamānukrubban ti ettha anutyūpasaggo anukiriyattho karadhātu antapaccayo gacchantādigaṇoti dassento āha ‘‘ mamānukiriyaṃ kurumāno ’’ ti .
‘‘ Dukkhito ’’ ti iminā kapaṇoti ettha kapadhātu hiṃsanatthoti dasseti .
Mahāvarāhassāti varāhasaddassa sūkaratthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ mahānāgassā ’’ ti .
‘‘ Pathavin ’’ ti iminā mahiṃ vikubbatoti ettha mahīsaddassa evaṃnāmakaṃ mahānadiṃ
M0.520 paṭikkhipati .‘‘ Padālentassā ’’ ti iminā karadhātuyā vityūpasaggavasena padālanatthaṃ dasseti .
Bhisaṃ
V2.157 ghasamānassāti ettha mānasaddo katvatthoti āha ‘‘ bhisaṃ ghasantassā ’’ ti .Ghasantassāti bhakkhantassa .
Nadīnāmakaṃ taṃ pokkharaṇinti yojanā .
Iminā nadīsu jaggatoti ettha nadī nāma pokkharaṇīti dasseti .
Jaggatoti hatthiyūthaṃ pālentassa .
347.‘‘ Sutāti sotā ’’ ti iminā pāḷiyā dvidhābhāvaṃ dasseti .
‘‘ Nissandeho ’’ ti iminā asandiddhoti ettha dihadhātuṃ dasseti , disadhātuṃ nivatteti .
350. Buddhasahassenapīti pisaddo garahattho , pageva ekena buddhenāti dasseti .
‘‘ Satto ’’ ti iminā kocisaddassa padhānapadaṃ dasseti .
Aṭṭhāti ākhyātapadassa atthaṃ dassento āha ‘‘ ṭhito ’’ ti .
Devadattoti me sutanti ettha ‘‘ me ’’ ti padaṃ bhagavantaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ bhagavatā ’’ ti .
Tadevāti sutameva .
Idan ti ‘‘ devadattoti me sutan ’’ ti vacanaṃ .
Anucinātīti anuvaḍḍheti .
‘‘ Patvā ’’ ti iminā āsajjanan ti ettha sadadhātuyā gatyatthaṃ , kiriyāvisesanañca dasseti .
Avīcinirayaṃ pattoti ettha idāni na devadatto avīcinirayaṃ patto hoti , āyatiṃ pana avīciniraye avassambhāviyattā ‘‘ avīcinirayaṃ patto ’’ ti vuttanti āha ‘‘ āsaṃsāyaṃ atītavacanan ’’ ti .
Āsaṃsāyan ti avassambhāviyatthe .
Bhesmā hi udadhī mahāti ettha bhesmā saddo bhayānakapariyāyoti āha ‘‘ bhayānako ’’ ti .
Upālipañhākathā
351. Ekatoti ettha topaccayassa sattamyatthe pavattabhāvaṃ dassento āha ‘‘ dhammavādīpakkhe ’’ ti .
‘‘ Anunayanto ’’ ti iminā anussāvetīti
M0.521 ettha anusaddassa atthaṃ dasseti .Anunayantoti punappunaṃ nayanto .
Sāvanākāraṃ dassento āha ‘‘ na tumhākaṃyevā ’’ tiādi .
Ayaṃ adhammo vā ayaṃ avinayo vā idaṃ asatthusāsanaṃ vā yadi bhaveyyāti yojanā .
‘‘ Bodhetī ’’ ti iminā sāvetīti ettha sudhātuyā atthaṃ dasseti .
‘‘ Anussāvetvā ’’ ti iminā ‘‘ anussāveti , salākaṃ gāhetī ’’ ti ettha anussāvanakiriyā pubbabhāge pavattā , salākaggāhakiriyā pacchābhāgeti dasseti .
Ettāvatāti ettakena anussāvanasalākaggāhamattena .
Na pana saṅgho bhinno hoti , anussāvetvā
V2.158 salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ saṅghakamme kateyeva saṅgho bhinno hotīti adhippāyo .Ettha ṭhatvā kassaci codakassa anuyogo siyāti yojanā .
Kinti siyāti āha ‘‘ evaṃ devadatto ’’ tiādi .
Tattha evan ti pakatatte saṅghe bhinde satīti attho .
Kathan ti kenākārena .
Puna kathan ti kasmā kāraṇā .
Raññoti ajātasatturañño , kāritakammaṃ .
‘‘ Ghātāpitattā ’’ ti bimbisārarājānaṃ ghātāpitattā .
Tatthāti ‘‘ bhikkhu kho upālī ’’ tiādivacane , ṭhatvā parihāraṃ vadāmāti yojanā .
Viraddhattāti virādhitattā .
Tamatthaṃ vitthārento āha ‘‘ tena hī ’’ tiādi .
Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto .
Evañhīti evameva .
Tassāti devadattassa .
Kumāro panāti ajātasattukumāro pana , katamatteyeva na vuttāti sambandho .
Tassāti devadattassa .
Tasmāti yasmā saṅghabhedato pubbe ruhituppādakammaṃ karontassāpi pacchā abhabbabhāvo ropito , tasmā .
Bhedakaravatthūsu evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā .
Dhammādhammādīnaṃ suttantavinayapariyāyena visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyenā ’’ tiādi .
Tattha suttantapariyāyenāti suttantadesanāya , suttantadesanānayatoti vuttaṃ hoti .
Tathāti tato aññathā .
Tatthāti
M0.522 dvīsu dhammādhammesu .Evaṃ amhākan ti evaṃ kariyamāne amhākaṃ .
Evaṃ suttantapariyāyena dhammādhammānaṃ visesaṃ dassetvā idāni vinayapariyāyena tesaṃ taṃ dassento āha ‘‘ vinayapariyāyena panā ’’ tiādi .
Bhūtena vatthunā kātabbanti sambandho .
Evaṃ ‘‘ abhūtena vatthunā ’’ ti etthāpi .
Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena dhammādhammadukassa visesaṃ dassetvā idāni vinayāvinayadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyenā ’’ tiādi
V2.159 .Tattha suttantanayena rāgādayo vinetīti vinayo , vinayanayena kāyaṃ vācaṃ vinetīti vinayoti vacanattho kātabbo .
Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena vinayāvinayadukassa visesaṃ dassetvā idāni bhāsitābhāsitadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti idaṃ vacanaṃ tathāgatena bhāsitaṃ lapitanti yojanā .
Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena bhāsitābhāsitadukassa visesaṃ dassetvā idāni āciṇṇānāciṇṇadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena devasikan ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ devasikan ’’ ti padaṃ ‘‘ samāpajjanaṃ , volokanan ’’ ti tīsuyeva padesu yojetabbaṃ .
Aṭṭhuppattivasenāti kāraṇuppattivasena .
Kāraṇañhi arati phalaṃ etasmāti atthoti vuccati , atthassa uppatti atthuppatti , sāyeva aṭṭhuppatti tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā , aṭṭhuppattiyā vaso aṭṭhuppattivaso , tena .
Idaṃ padaṃ ‘‘ suttantadesanā jātakakathā ’’ ti dvīhipi padehi yojetabbaṃ .
Idan ti phalasamāpattisamāpajjanādi .
Āciṇṇan ti ā bandhitaṃ , punappunaṃ vā upacitaṃ vaḍḍhitaṃ , paguṇaṃ vā .
Cāriyapakkamanan ti cāriyatthaṃ pakkamanaṃ .
Evaṃ
M0.523 dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena āciṇṇānāciṇṇadukassa visesaṃ dassetvā idāni paññattadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi .Taṃ bhāsitābhāsitadukasadisameva .
Evaṃ dvinnaṃ suttantavinayapariyāyānaṃ vasena pañcannaṃ dukānaṃ viseso dassito .
Āpattānāpattiduke ‘‘ na mocanādhippāyassā ’’ ti pāṭhassa anantare pacchimavākye ṭhito ādisaddo ānetabbo .
Iti ādinā nayenāti hi attho .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade .
Idaṃ padaṃ pacchimavākyepi anuvattetabbaṃ .
Lahukagarukaduke pañcāpattikkhandhāti thullaccayapācittiyapāṭidesanīyadukkaṭadubbhāsitavasena pañca āpattirāsayo .
Dve āpattikkhandhāti pārājikasaṅghādisesavasena dve āpattirāsayo .
Sāvasesānāvasesaduke cha āpattikkhandhāti pārājikāpattito avasesā cha āpattirāsayo .
Duṭṭhullāduṭṭhulladuke lahukagarukadukasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – garukāpatti duṭṭhullā nāma
V2.160 , lahukāpatti aduṭṭhullā nāmāti evaṃ vinayapariyāyavaseneva catunnaṃ dukānaṃ viseso dassito .Etthāti ‘‘ adhammaṃ dhammoti dīpentī ’’ tiādivacane .
Catunnaṃ saṅghakammānan ti apalokanādivasena catunnaṃ saṅghakammānaṃ .
Karontehi hetubhūtehi , hetvatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ .
Tatthāti ‘‘ te imehī ’’ tiādivacane .
Apakassantīti ettha kasadhātussa gatyatthaṃ dassento āha ‘‘ parisaṃ ākaḍḍhantī ’’ ti .
Vijaṭentīti vijaṭaṃ karonti , visuṃ karontīti attho .
Ekamantaṃ ussādentīti ekasmiṃ ante ussadaṃ karonti .
Avapakassantīti ettha dvinnaṃ upasaggānaṃ vasena ativiyattho daṭṭhabboti āha ‘‘ ati viya ākaḍḍhantī ’’ ti .
Ativiyatthaṃ āvikaronto āha ‘‘ yathā visaṃsaṭṭhāva
M0.524 honti , evaṃ karontī ’’ ti .Yathāti yenākārena kariyamāneti sambandho .
‘‘ Visun ’’ ti iminā āveṇi saddo ‘‘ visun ’’ tiatthavācako anipphannapāṭipadikoti dasseti .
Vatthūsūti bhedakaravatthūsu .
Imaṃ gaṇhathāti imaṃ vādaṃ gaṇhatha .
Visun ti āveṇiṃ .
Imasmiṃ khandhake vuttavacanaṃ parivārapāḷiyā saṃsandento āha ‘‘ parivāre panā ’’ tiādi .
Tattha pañcahi ākārehīti ‘‘ kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā ’’ ti ( pari .458) evaṃ pañcahi kāraṇehi .
Tassāti parivāre vuttavacanassa .
Idhāti imasmiṃ saṅghabhedakakkhandhake , vuttena iminā saṅghabhedalakkhaṇenāti yojanā .
‘‘ Atthato nānākaraṇaṃ natthī ’’ ti iminā saddato nānākaraṇaṃ atthīti dīpeti .
Assāti saṅghabhedalakkhaṇassa .
Taṃ pana nānākaraṇābhāvanti yojanā .
Tatthevāti parivāre eva .
Sabbatthāti sabbasmiṃ saṅghabhedakakkhandhake .
Iti saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .