8. Adhikaraṇakathā
215. Vipaccatāyāti
V2.94 ettha vikārabhāvena patati pavattatīti vipaccaṃ , cittadukkhaṃ , tadeva vipaccatā , tadatthāyāti dassento āha ‘‘ cittadukkhatthan ’’ ti .‘‘ Pharusavacanan ’’ ti iminā vohāra saddo vacanapariyāyoti dasseti .
Yo tatthāti ettha tasaddassa visayaṃ dassento āha ‘‘ tesu anuvadantesū ’’ ti .
Yo upavādoti yojanā .
‘‘ Anuvadanā ’’ ti
M0.443 etaṃ padanti yojanā .Ākāradassanan ti anuvadanassa ākāradassanaṃ , dassanahetu vā .
‘‘ Punappunan ’’ ti iminā anusampavaṅkatāti ettha anusaddassa na upacchinnatthaṃ dasseti .
Tatthevāti anuvadane eva .
Sampavaṅkatāti sammā pakārena ninnaponapabbhāratā .
Abbhussahanatāti ettha atirekaṃ ussāhanatāti dassento āha ‘‘ kasmā ’’ tiādi .
Anubalappadānan ti ettha punappunaṃ balassa padānanti dassento āha ‘‘ purimavacanassā ’’ tiādi .
Kiccayatāti ettha ‘‘ mā paṇḍiccayan ’’ tiādīsu ( jā .2.22.1) viya byañjanavaḍḍhanavasena yakārāgamoti āha ‘‘ kiccameva kiccayan ’’ ti .
‘‘ Ubhayaṃpetaṃ saṅghasseva adhivacanan ’’ ti iminā kiccakaraṇīyasaddo kattuvācakoti dasseti , saṅgho hi karotīti vacanatthena kiccoti ca karaṇīyoti ca vuccati .
Tassa bhāvo , kiccayatā karaṇīyatāti vutte saṅghakammaṃyeva labbhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ ubhayaṃpetaṃ saṅghakammasseva adhivacanan ’’ ti .
Yadi kammavācako bhaveyya ,‘‘ kattabbanti kiccaṃ , karaṇīyan ’’ ti vutteyeva saṅghakammassa labhanato tāpaccayo svattho bhaveyya .
Evañhi sati kiccayassa bhāvo kiccayatā karaṇīyassa bhāvo karaṇīyatāti vacanattho na kattabbo bhaveyya , kato ca , tasmā na kammavācakoti daṭṭhabbaṃ .
Tassevāti saṅghakammasseva .
Tatthāti apalokanādīsu catūsu kammesu .
Sīmaṭṭhakasaṅghan ti ‘‘ upacārasīmādīsu ṭhitaṃ saṅghaṃ .
Sodhetvāti ettha sodhanaṃ nāma sīmaṭṭhakasaṅghassa hatthapāsanayanaṃ , chandārahānaṃ chandassa āharaṇaṃ , sīmato bahikaraṇaṃ .
Tamevatthaṃ ekadesato dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā ’’ ti .
Apaloketi āpucchati anenāti apalokanaṃ , taṃyeva kammaṃ apalokanakammaṃ .
Vuttanayenevāti ‘‘ sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvā ’’ tiādinā vuttanayeneva .
‘‘ Suṇātu me ’’ tiādinā saṅghagaṇapuggale ñāpeti etāyāti ñatti , sāyeva kammaṃ ñattikammaṃ , ñattiyeva dutiyaṃ ñattidutiyaṃ , tameva kammaṃ ñattidutiyakammaṃ .
Ettha kiñcāpi ñatti paṭhamaṃ ṭhapitā , kammavācāyeva dutiyā
M0.444 hoti ,‘‘ phassapañcamā ’’ tiādīsu ( dhātu .316) viya pana paṭilomavasena vohāraṃ katvā ‘‘ ñattidutiyā ’’ ti vuttaṃ .Phassapañcamāti ettha kiñcāpi dhammasaṅgaṇiyaṃ ( dha . sa .1 ādayo )‘‘ phasso hoti , vedanā hoti , saññā hoti , cetanā hoti
V2.95 , cittaṃ hotī ’’ ti phassaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ , paṭilomavasena pana vohāraṃ katvā ‘‘ phassapañcamā ’’ ti dhātukathāyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .Eseva nayo ñatti catutthakammepi .
Ekāya ca anusāvanāyāti ñattito anupacchā sāvetabbāti anusāvanā , tāya , tīhi ca anusāvanāhīti ñattitoanu pacchā , punappunaṃ vā tikkhattuṃ sāvetabbāti anusāvanā , tāhi .
Tatthāti catūsu kammesu .
Apaloketvāvāti ettha evaphalaṃ dassento āha ‘‘ ñattikammādivasena na kātabban ’’ ti .
Ñattikammampīti pisaddena na kevalaṃ apalokanakammameva , atha kho ñattikammampīti dasseti .
Ñattidutiyakammaṃ panāti ettha panasaddo visesatthajotako , pakkhantarajotako vā .
Tatthāti dvīsu kammesu .
Garukānīti alahukāni .
Avasesānīti chahi kammehi avasesāni , evarūpāni lahukakammānīti sambandho .
‘‘ Avasesā ’’ tipi pāṭho , sammutiyoti sambandho .
Apaloketvāpīti pisaddo ñattidutiyakammavācaṃ sāvetvāpīti sampiṇḍeti .
Aññatthāpohanaṃ dassento āha ‘‘ ñattikammañatticatutthakammavasena pana na kātabbamevā ’’ ti .
Ñatticatutthakammaṃ kātabbanti sambandho .
Etthāti samathakkhandhake .
Vitthārato pana āgatoyevāti sambandho .
Etesan ti catunnaṃ kammānaṃ .
Yaṃ pana atthajātaṃ anuttānanti sambandho .
Tatthāti catūsu kammesu .
Tan ti atthajātaṃ .
Evan ti evaṃ kammavaggeyeva vaṇṇayamāne .
Hīti laddhaguṇajotako .
Suviññeyyāti sukhena viññātabbā .
216. Pāḷivasenevāti na aṭṭhakathāvasenāti adhippāyo .
220. Yenāti cittuppādena .
Iminā vivadanti anenāti vivādoti vacanatthaṃ dasseti .
Samathehi cāti casaddo sampiṇḍanattho .
Tena
M0.445 na kevalaṃ vivādoyeva , atha kho adhikaraṇañcāti sampiṇḍeti , atha vā samathehi cāti samathehi eva .Iminā samathehi adhikarīyati vūpasamīyatīti adhikaraṇan ti vacanatthaṃ dasseti .
Vivādoyeva adhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ .
Evamādinā nayenāti ādisaddena anuddhaṃsanena vadanti anena cittuppādenāti anuvādotiādayo vacanatthe saṅgaṇhāti .
222. Sandhāyabhāsitavasenāti lokavajjaṃ sandhāya bhāsitassa vacanassa vasena .
Sandhāyabhāsitatthaṃ vitthārento āha ‘‘ yasmiṃ hī ’’ tiādi .
Tattha pathavikhaṇanādike yasmiṃ āpattādhikaraṇeti
V2.96 yojanā .Tasmin ti kusalacittaṅge āpattādhikaraṇe .
Tasmāti yasmā na sakkā vattuṃ , tasmā .
Idan ti ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vacanaṃ , vuttanti sambandho .
Sandhāya avuttaṃ dassetvā sandhāya vuttaṃ dassento āha ‘‘ idaṃ pana sandhāya vuttan ’’ ti .
Tattha idaṃ panāti kāraṇaṃ pana sandhāyāti sambandho .
Yaṃ āpattādhikaraṇanti yojanā .
‘‘ Lokavajjan ’’ ti pade tulyādhikaraṇaṃ .
Lokasmiṃ , lokehi vā vajjetabbanti lokavajjaṃ .
Tan ti āpattādhikaraṇaṃ .
Tatthāti āpattādhikaraṇe .
Vikappoti vividhā kappanaṃ , vividhatakko vā .
Yaṃ panāti āpattādhikaraṇaṃ pana .
‘‘ Paṇṇattivajjan ’’ ti pade tulyādhikaraṇaṃ .
Bhagavato paññattiyā hetubhūtāya vajjetabbanti paṇṇattivajjaṃ .
Tan ti āpattādhikaraṇaṃ , akusalaṃ hotīti sambandho .
Kiñcīti appamattakaṃ , āpattānāpattiṃ ajānantassa āpajjanatoti sambandho .
Tasmāti yasmā abyākataṃ hoti , tasmā .
Tatthāti paṇṇattivajjabhūte āpattādhikaraṇe .
‘‘ Āpattādhikaraṇaṃ … pe … kusalan ’’ ti idaṃ vacanaṃ vuttanti yojanā .
Yadi kusalacitto āpajjati , atha nanu āpattādhikaraṇaṃ kulalanti vattabbo bhaveyyāti āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .
Yanti āpattādhikaraṇaṃ .
‘‘ Idaṃ vuccati … pe … kusalan ’’ ti vadeyya saceti yojanā .
Eḷakalomañca padasodhammañca eḷakalomapadasodhammāni , tāni ādīni yesaṃ tānīti eḷakalomapadasodhammādīni , tāni samuṭṭhānāni yāsanti
M0.446 eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānā , tāsaṃ āpattīnampīti sambandho .Tatthāti eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānāsu āpattīsu .
Āpattiyā aṅgan ti āpattiyā kāraṇaṃ .
Evaṃ āpattiyā anaṅgaṃ dassetvā tassāyeva aṅgaṃ dassento āha ‘‘ kāyavacīviññattivasena panā ’’ tiādi .
Tattha calitappavattānan ti calitena hetubhūtena pavattānaṃ .
Atha vā calito ca kāyo , pavattā ca vācāti calitappavattā , tāsaṃ calitappavattānaṃ kāyavācānaṃ .
Tañcāti kāyavācānaṃ aññatarañca .
Abyākatan ti ettha itisaddo parisamāpanattho .
Ayamattho evaṃ veditabboti yojanā .
Tenāti cittena .
‘‘ Idaṃ … pe … saddhin ’’ ti iminā sañjānantoti ettha saṃsaddassa sundaratthaṃ saha ākārena dasseti .
‘‘ Vītikkama … pe … kappetvā ’’ ti iminā ceccāti padassa atthaṃ saha visesanena dasseti .
‘‘ Upakkamavasena … pe … pesetvā ’’ ti iminā abhivitaritvāti padassa atthaṃ dasseti .
Pāḷiyaṃ yaṃsaddovītikkamavisayoti āha ‘‘ yaṃ āpattādhikaraṇaṃ vītikkaman ’’ ti .
‘‘ Āpajjatī ’’ ti iminā pāṭhasesaṃ dasseti .
Evaṃ vītikkamato tassa bhikkhunoti yojanā .
Abyākatavārepīti
V2.97 pisaddo akusalavāraṃ apekkhati .Tassāti cittassa .
Ajānantotiādīnaṃ padānamattho akusalavāre vuttapaṭipakkhavasena veditabbo .
Yaṃ āpattādhikaraṇantiādīnaṃ padānamattho akusalavārena sadisoyeva .
224. Ayaṃ vivādo no adhikaraṇan tiādīsu evamattho veditabboti sambandho .