5. Khuddakavatthukkhandhakaṃ

Khuddakavatthukathā

243. Khuddakavatthukkhandhake muṭṭhikamallāti muṭṭhikena mathanti aññamaññaṃ hiṃsantīti muṭṭhikamallā .

Iminā pāḷiyaṃ padassa heṭṭhupariyaṃ dasseti .

Gāmamudavāti ettha chavirāgamaṇḍanānuyuttena mudo modanaṃ etesamatthīti mudavā , gāme vasantā mudavā gāmamudavāti dassento āha ‘‘ chavirāgamaṇḍanānuyuttā nāgarikamanussā ’’ ti .

‘‘ Vaṇṇavā ahesun ’’ tiādīsuM0.450 ( pārā .193; pāci .67) viya vacanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Thambheti ettha na yattha katthaci thambho hoti , atha kho nhānatitthe nikhaṇitvā ṭhapitathambhoyevāti āha ‘‘ nhānatitthe nikhaṇitvā ṭhapitatthambhe ’’ ti .

Iṭṭhakāsilādārukuṭṭānan ti iṭṭhakākuṭṭasilākuṭṭadārukuṭṭānaṃ .

Aṭṭhapadākārenāti aṭṭhapadaphalakākārena .

Rājiyoti lekhāyo .

Tatthāti aṭṭāne , ākiritvāti sambandho .

GandhabbahatthakotiV2.100 gandhabbānaṃ vīṇāhattho viyāti gandhabbahatthako .

Dārūhi katattā vuttaṃ ‘‘ dārumayahatthenā ’’ ti .

Tenāti gandhabbahatthena , gahetvāti sambandho .

Kuruvindakapāsāṇacuṇṇānīti evaṃnāmakassa pāsāṇassa cuṇṇāni .

Tan ti kataguḷikakalāpakaṃ , gahetvāti sambandho .

Viggayhāti aññamaññassa sarīre daḷhaṃ gahetvāti dassento āha ‘‘ aññamaññaṃ sarīrena sarīran ’’ ti .

Makaradantaketi makaranāmakassa macchassa dantasadise dante .

Mallakamūlasaṇṭhānenāti kheḷapaṭiggahapādasaṇṭhānena .

Gilānassāpīti pisaddo agilānassa pagevāti dasseti .

244. Danteti makaradante .

Akataṃ mallakaṃ akatamallakaṃ .

Kapālakhaṇḍaṃ vāti vāsaddo samuccayattho .

Kāsaphullavirahitattā vatthavaṭṭi ukkāsikā nāma .

Natthi kāsaṃ phullametissāti ukkāsā , sā eva ukkāsikā .

Yassa kassacīti gilānāgilānassa vā jarādubbalataruṇabalavassa vā .

Piṭṭhin ti piṭṭhiyaṃ , ayameva vā pāṭho .

Pāṇitalassa puthuṭṭhānaṃ puthupāṇi , tena kataṃ puthupāṇikaṃ , hatthaparikammaṃ , tena vuttaṃ ‘‘ hatthaparikammaṃ vuccatī ’’ ti .

Sabbesan ti nhāyantānaṃ vā anhāyantānaṃ vā sabbesaṃ .

245. Kaṇṇatoti kaṇṇacchiddato .

Muttolambakādivallisadisattā vallikā nāma .

Palambakasuttan ti parimuñcitvā lambiyati anenāti palambakaṃ , tameva suttaṃ palambakasuttaṃ .

Valayan ti niyuraṃ .

246. Dvīhi māsehi niyuttaṃ dumāsikaṃ .

Dve aṅgulāni etassāti duvaṅgulaṃ , keso .

Ubhayenapīti dumāsikaduvaṅgulasaṅkhātena ubhayenapiM0.451 .

Ayampi ukkaṭṭhaparicchedova vuttoti yojanā .

Tatoti dumāsikaduvaṅgulato .

Osaṇṭhentīti ettha olikhitvā samaṃ patiṭṭhāpentīti dassento āha ‘‘ olikhitvā sannisīdāpentī ’’ ti .

Dantamayādīsūti ādisaddena aṭṭhimayādayo saṅgaṇhāti .

Hatthaphaṇenāti hatthasaṅkhātena phaṇena .

Cikkhallenāti cikkhallasadisena niyyāsena .

Udakatelenāti ettha udakañca telañcāti ca udakasaṅkhātena telenāti ca atthaṃ nivattento āha ‘‘ udakamissakena telenā ’’ ti .

Iminā udakena missakaṃ telaṃ udakatelan ti vacanatthaṃ dasseti .

Uṭṭhalometi uṭṭhitalome .

Hatthaṃ temetvāti hatthaṃ udakatelena temetvā .

Uṇhābhitattarajokiṇṇasirānampīti uṇhena abhitatto ca rajehi okiṇṇasiro ca uṇhābhitattarajokiṇṇasirā , atha vā uṇhena abhitatto siro etesanti uṇhābhitattasirā , rajehi okiṇṇo siro etesanti rajokiṇṇasirāV2.101 , uṇhābhitattasirā ca rajokiṇṇasirā ca uṇhābhitattarajokiṇṇasirā , pubbapade uttarapadalopo , tesampi .

Allahatthenāti addahatthena , ayameva vā pāṭho .

247. Yesu kaṃsapattādīsu mukhanimittaṃ paññāyati , sabbāni tāni kaṃsapattādīnipīti yojanā .

Yattha katthacīti yasmiṃ kasmiṃci ādāse vā udakapatte vāti sambandho .

Sañchavi nu khoti sañjātā chavi nu kho , ahaṃ jiṇṇo amhi nu kho , noti yojanā .

Mukhaṃ ālimpantīti ettha kehi ālimpantīti āha ‘‘ vippasannachavirāgakarehi mukhalepanehī ’’ ti .

‘‘ Manosilāyā ’’ ti iminā manosilā eva manosilikāti dasseti .

Tānīti lañchanāni .

Haritālādīhipīti pisaddena na kevalaṃ manosilikāya eva , atha kho haritālādīhipīti dasseti .

248. NaM0.452 bhikkhave naccaṃ vātiādīsu evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā .

Niccāpentassa vāti parehi naccāpentassa vā .

Sādhugītan ti sundaraṃ aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ gītaṃ , sajjanānaṃ vā .

Dantagītampi na vaṭṭatīti sambandho .

Yan ti gītaṃ .

Pubbabhāgeti gāyanato pubbabhāge .

Gāyāpentassāpīti parehi vā gāyāpentassāpi .

Yaṃ panāti kiriyāparāmasanaṃ .

Yaṃ paharati , tattha paharaṇe anāpattīti yojanā .

Sabban ti akhilaṃ naccagītavāditaṃ .

Passatoti passantassa ca suṇantassa ca .

Savanampi hi ekasesena vā sāmaññaniddesena vā passaneneva saṅgahitaṃ .

Vihāratoti anaccaagītaavāditaṭṭhānavihārato .

Vihāran ti naccagītavāditaṭṭhānavihāraṃ .

Asanasālāyāti gāme ṭhitāya asanasālāya .

249. Sarakiriyan ti sarassa kiriyaṃ .

Iminā sarakuttin ti ettha sarassa karaṇaṃ sarakuttīti vacanatthaṃ dasseti .

Aladdhaṃ samādhinti sambandho .

Pacchimā janatāti ettha samūhiṃ avayavaṃ vinā samūhassa avayavino abhāvā tāpaccayo svatthopi hotīti āha ‘‘ pacchimo jano ’’ ti .

Taṃ taṃ vattan ti suttantavattādiṃ taṃ taṃ vattaṃ .

Akkharāni vināsetvāti aññathā vattabbāni akkharāni aññathā vadanena ca dīghādīni rassādivadanena ca vināsetvā .

Dhamme panāti ettha saddo pana visesajotako .

Gītato visesova veditabboti hi attho .

Suttantavattan ti suttantassa uccāraṇaṃ vattaṃ .

Eseva nayo ‘‘ jātakavattaṃ gāthāvattan ’’ ti etthāpi .

Tan ti vattaṃ .

Yadi pana taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati , evaṃ sati yathā suttantavattādīni honti , tathā kathaṃ dassetabbānīti āha ‘‘ caturassena vattenā ’’ tiādi .

Tattha caturassenaV2.102 vattenāti paripuṇṇena uccāraṇavattena .

Parimaṇḍalānīti samantato maṇḍalāni bimbāni puṇṇānīti attho .

‘‘ Sarena bhaṇitan ’’ ti iminā sarabhaññan ti ettha sarena bhaṇitabbanti sarabhaññanti vacanatthaṃ dasseti .

Sarabhaññe kira atthīti sambandhoM0.453 .

Taraṅgavatthā dīnaṃ uccāraṇavidhānāni ( vajira . ṭī . cūḷavagga 249; sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.249; vi . vi . ṭī . cūḷavagga 2.248-9) etarahi natthi .

Dvattiṃsavattānīti ca saṅkhyāmattameva atthi , na saṅkhyeyyaṃ .

Tasmā ṭīkāsu ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.249; vajira . ṭī . cūḷavagga .249)‘‘ taraṅgavattādīnaṃ uccāraṇavidhānāni naṭṭhapayogānī ’’ ti vuttaṃ .

Atthīti saṃvijjanti .

Ayañhi atthisaddo nipāto .

Tesūti dvattiṃsavattesu .

Yan ti vattaṃ .

Uccāraṇavidhānāni naṭṭhapayogānipi tesaṃ sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ dassento āha ‘‘ sabbesan ’’ tiādi .

Tattha sabbesan ti dvattiṃsavattānaṃ , lakkhaṇanti sambandho .

‘‘ Avināsetvā ’’ ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karonto āha ‘‘ vikāraṃ akatvā ’’ ti .

Tattha vikārakaraṇaṃ nāma yattakāhi mattāhi akkharaṃ paripuṇṇaṃ hoti , tato adhikamattāyuttaṃ katvā kathanaṃ , tathā akatvā samaṇasāruppena caturassena nayena pavattanaṃyeva lakkhaṇanti attho .

Bāhiralomiṃ uṇṇin ti ettha ‘‘ bāhiralomin ’’ ti padaṃ bhāvanapuṃsakanti āha ‘‘ uṇṇalomāni bahi katvā ’’ ti .

‘‘ Uṇṇapāvāran ’’ ti iminā uṇṇīti ettha uttarapadalopaṃ dasseti .

Atha vā pāvārapadena uṇṇā etassa atthīti uṇṇīti katvā taddhitapaccayassa sarūpaṃ dasseti .

‘‘ Tathā dhārentassa dukkaṭan ’’ ti vacanassa atthāpattinayaṃ dassento āha ‘‘ lomāni anto katvā pārupituṃ vaṭṭatī ’’ ti .

251. Aṅgajātaṃ chindantassevāti aṅgajātameva chindantassāti yojanā .

Atha vā aṅgajātaṃ chindantassa thullaccayamevāti yojanā .

Ahikīṭadaṭṭhādīsu nimittabhūtesu chindantassāti yojanā .

252. Uppannā hotīti paṭilābhavasena uppannā hoti .

Uppannabhāvaṃ pākaṭaṃ karonto āha ‘‘ so ’’ tiādi .

Tattha soti rājagahako seṭṭhi , kīḷatīti sambandho .

Tassāti seṭṭhissa .

Idaṃ padaṃ ‘‘ jāle ’’ ti pade sāmyatthachaṭṭhī ,‘‘ uppannā hotī ’’ ti pade sampadānaṃ .

Tan ti candanagaṇṭhiṃ .

Assāti seṭṭhissa .

Idaṃ padaṃ ‘‘ purisā ’’ ti pade sāmyatthachaṭṭhī ,‘‘ adaṃsū ’’ ti pade sampadānaṃ .

Vikubbaniddhīti vividhaṃ , vikāraṃM0.454 vā kubbanavasena pavattā iddhi ( paṭi . ma .3.12-16; visuddhi .2.369-373).

AdhiṭṭhāniddhītiV2.103 adhiṭṭhānavasena pavattā iddhi ( paṭi . ma .3.12-16; visuddhi .2.369-373).

Gihī upanāmentīti sambandho .

Byañjanaṃ katvāti byañjanaṃ pakkhipanaṃ katvā .

Tan ti suvaṇṇataṭṭikādiṃ .

Āmasitumpīti pisaddo pageva paṭiggaṇhitunti dasseti .

Saṅghikaparibhogena vāti vā saddo panasaddattho .

Saṅghikaparibhogena panāti hi attho .

Gihivikaṭāni vāti vā saddo sampiṇḍanattho .

Gihivikaṭāni bhājanānipi vaṭṭantīti hi attho .

Kaṃsalohavaṭṭalohānaṃ sabhāgattā vuttaṃ ‘‘ kaṃsa … pe … saṅgahito ’’ ti .

253.‘‘ Likhitun ’’ ti etaṃ vuttanti yojanā .

Pakatimaṇḍalan ti ettha kiṃ makaradantamattampi acchinnamaṇḍalanti āha ‘‘ makaradantacchinnakamaṇḍalamevā ’’ ti .

254. Paharitvāti āvaṭṭanato aññamaññaṃ paharitvā .

Tayo patte uparupari ṭhapetuṃ vaṭṭatīti sambandho .

Bhūmiādhārako nāma bhūmiyā āsanno dantādīhi kato valayādhārako .

Dāruādhārako nāma ekadārunā kato ādhārako .

Daṇḍādhārako nāma catudaṇḍato paṭṭhāya bahūhi daṇḍehi kato ādhārako .

Tatthāti bhamakoṭisadisadāru ādhārakatidaṇḍakādhāresu .

Gahetvā evāti pattaṃ gahetvā eva , ekameva ṭhapetabbaṃ iti vuttanti yojanā .

Tatthevāti miḍḍhanteyeva .

Vitthiṇṇāyāti vitthārāya .

Bāhirapasseti kuṭṭassa bāhirapasse .

Katāyāti kuṭṭassa thirabhāvatthaṃ katāya .

Etthāti paribhaṇḍante .

YaṃM0.455 vatthaṃ pattharitvā patto ṭhapiyatīti vatthaṃ coḷakaṃ nāmāti yojanā .

Tasmiṃ panāti coḷake pana .

Yatthāti yassaṃ vālikāyaṃ .

Na dussatīti patto na dussati .

Pattamāḷakan ti pattassa ṭhapanatthāya kataṃ aṭṭaṃ .

Bhaṇḍakukkhaḷikāti pattādibhaṇḍakānaṃ pakkhipanā ukkhaḷikā .

Yattha katthacīti bhittikhīlādike yasmiṃ kasmiṃci .

Laggentassāti pattaṃ thavikāya laggentassa .

Nisīdanasayanatthaṃ vā kataṃ hotūti yojanā .

Aññenāti pattato aññena .

Aṭṭakachannenāti aṭṭapatirūpena , aṭṭakasadisenāti attho .

Tatthāti aṭṭakachannena ṭhapite mañcapīṭhe .

Aṃse baddhiyati anenāti aṃsabaddho , soyeva aṃsabaddhako , tena laggetvāti sambandho .

Chatte ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti sambandho .

Bhattena pūro bhattapūro , patto .

Bandhitvā ṭhapite chatte vā aṭṭakaṃ katvā ṭhapite chatte vāti yojanā .

Yo koci bhattapūropi tucchapattopīti sambandho .

255. YassātiV2.104 bhikkhuno .

Hatthe patto atthi , so eva bhikkhu pattahattho na hoti , apica kho pana hatthe vā piṭṭhipāde vā yattha katthaci sarīrāvayave pattasmiṃ satīti yojanā .

Eseva nayo anantaravākyepi .

Imehi vākyehi ‘‘ pattahattho ’’ ti ca ‘‘ kavāṭaṃ paṇāmetun ’’ ti ca upalakkhaṇamattamevāti dasseti .

Sūciṃ vā avāpuritunti sambandho .

Kuñcikāya vāti vā saddo ‘‘ sarīrāvayavenā ’’ ti padaṃ apekkhati .

Lābukaṭāhan ti lambatīti lābu , lābuyā kaṭāhaṃ lābukaṭāhaṃ .

‘‘ Tāvakālikan ’’ ti iminā ekavārameva tena āmisaṃ gahetvā paribhuñjitvā chaḍḍetabbanti dasseti .

Ghaṭikapālan ti bhājanakapālaṃ .

Abhuṃ meti avaḍḍhi mayhaṃ , uppajjitthāti attho .

‘‘ Abhu me ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .2.149; ma . ni . ṭī .2.149) vattabbe niggahitāgamavasena evaṃ vuttaṃ .

Utrāsavacanan ti utrāsena vacanakāraṇaṃ padaṃ .

Dinnakamevāti parehi dinnakameva āmisanti sambandho .

CambetvātiM0.456 mukhena cambetvā .

Apaviddhāmisānīti chaḍḍitāni āmisāni .

Etesūti calakādīsu .

Anucchiṭṭhaṃ suddhapattan ti natthi ucchiṭṭho etthāti anucchiṭṭho , suddhapatto , taṃ .

Ucchiṭṭhahatthenāti ucchiṭṭho ettha atthīti ucchiṭṭho , soyeva hattho ucchiṭṭhahattho , tena .

Vāmahatthena āsiñcitvāti sambandho .

Etthāti suddhapatte .

Ettāvatāpīti ettakena ekaudakageṇḍusagahaṇamattenāpi .

Soti suddhapatto .

Hatthaṃ panāti ucchiṭṭhahatthampi .

Panasaddo hettha sampiṇḍanattho .

Yaṃ aṭṭhiṃ vā yaṃ calakaṃ vāti yojanā .

Tatthāti macchamaṃsaphalādīsu .

Tan ti aṭṭhicalakaṃ .

Yaṃ panāti aṭṭhicalakādiṃ pana , paṭikhāditukāmoti sambandho , puna khāditukāmoti attho .

Tatthevāti patte eva .

Katvāti ṭhapanaṃ katvā .

Yaṃ kiñci aṭṭhikaṇṭakādinti sambandho .

256. Satthakaveṭhanakan ti satthakassa veṭhanakaraṇaṃ .

Pipphalikaṃ vā daṇḍasatthakaṃ nāmāti yojanā .

Pipphāleti etāyāti pipphali , sāyeva pipphalikaṃ .

Aññampīti pipphalikato aññampi .

Yaṃkiñci daṇḍaṃ yojetvā katasatthakaṃ vā daṇḍasatthakaṃ nāmāti yojanā .

Iminā daṇḍena yojitaṃ satthakaṃ daṇḍasatthakan ti vacanatthaṃ dasseti .

Malaggahitāti ayamalaggahitā .

Kiṇṇenāti madirādibījena kiṇṇena .

Tenāti pāsāṇacuṇṇasaṅkhātena saritakena .

Makkhetun ti sūciṃ makkhetuṃ .

Makkhitamadhusitthakaṃ taṃ saritakaṃ paribhijjatītiV2.105 yojanā .

Madhusitthakapilotikan ti madhusitthakena makkhitaṃ pilotikaṃ .

Tatthāti nisseṇiyaṃ .

Yāya rajjuyā kathine bandhanti , sā rajju kathinarajju nāmāti yojanā .

Tatthāti dīghassa bhikkhuno pamāṇena kate kathine .

Daṇḍaketi kathinadaṇḍakamhi .

Tassāti dīghassa bhikkhuno pamāṇena katassa kathinassa .

Itarassa bhikkhunoti dīghabhikkhuto itarassa rassabhikkhuno .

Daṇḍakathinapamāṇena katassa kaṭasārakassāti yojanā .

‘‘ Duguṇakaraṇan ’’ ti iminā pidalakan ti duguṇakaraṇasaṅkhātassa kiriyāvisesassaM0.457 nāmanti dasseti .

Vinandhanarajjun ti visesena nahiyati bandhiyati etāyāti vinandhanā , sāyeva rajju vinandhanarajju , tamevatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ vinandhituṃ rajjun ’’ ti .

Vinandhanasuttakan ti etthāpi eseva nayo .

Tena suttakenāti vinandhanasuttakena .

Tatthāti khuddakanisseṇiyaṃ kāci suttantarikāyoti sambandho .

Pamāṇasaññākaraṇan ti suttantarikapamāṇassa saññākaraṇaṃ .

Kāḷasuttena saññākaraṇaṃ viya haliddisuttena saññākaraṇanti yojanā .

Aṅguliyā paṭiggaṇhantīti ettha ‘‘ paṭiggaṇhantī ’’ ti padassa ‘‘ aṅguliyā ’’ ti karaṇasseva vuttattā kammassa avuttattā tassa kammaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ sūcimukhan ’’ ti .

Aṅgulikosakan ti aṅgulikañcukaṃ .

257. Pāticaṅkoṭakādin ti ettha pāti nāma paṭiggahasaṇṭhānena kato sūciādibhaṇḍaṭṭhapano bhājanaviseso .

Ākiritvāti pakkhipitvā .

Odhunitvāti papphoṭetvā .

Ghanadaṇḍakan ti nirantaradaṇḍakaṃ .

Antokatvāti kathinassa antokatvā .

258. Vinandhitvāti coḷakena vinandhitvā .

259. Aparissāvanakasseva bhikkhunoti yojanā .

Yo pana yācatīti sambandho .

Majjhedaṇḍaketi daṇḍakassa majjhe .

Udakan ti akappiyaudakaṃ .

Tan ti udakaṃ .

Yan ti parissāvanaṃ .

Udakaṃ parisuddhaṃ hutvā savati gacchati pavattati anenāti parissāvanaṃ .

Yaṃ udake ottharitvā ghaṭena udakaṃ gaṇhanti , taṃ ottharakaṃ nāmāti yojanā .

Tamevatthaṃ vitthārento āha ‘‘ taṃ hī ’’ tiādi .

Tan ti parissāvanaṃ , bandhitvāti sambandho .

Tesūti catūsu khāṇukesu .

Sabbapariyanteti sabbaparissāvanassa pariyante mocetvāti sambandho .

Ottharitvāti ogāhetvā .

Cīvarakuṭikāti cīvarena katā kuṭikā , sā makasānaṃ parittāṇatthaṃ katattā makasakuṭikāti vuccati .

260. SemhādidosussannakāyātiV2.106 semhādidosehi ussannakāyā .

Aggaḷatthambhoti kavāṭatthambho .

Yatthāti aggaḷatthambhe .

Tatthāti dvārabāhāya .

Tatthāti aggaḷapāsake .

Dhūmo nikkhamati etenāti dhūmanetto , chiddo .

Tena vuttaṃ ‘‘ dhūmanikkhamanachiddan ’’ tiM0.458 .

‘‘ Gandhehī ’’ ti iminā ‘‘ vāsetun ’’ ti padassa karaṇaṃ dasseti .

‘‘ Udakaṭṭhapanaṭṭhānan ’’ ti iminā udakaṭṭhānan ti ettha udakassa ṭhapanaṃ ṭhānaṃ udakaṭṭhānanti majjhepadalopasamāsaṃ dasseti .

Tatthāti udakaṭṭhāne .

Koṭṭhakoti ettha na yattha katthaci , yassa kassaci vā koṭṭhako hoti , api ca kho pana dvāre eva , dvārasseva vā koṭṭhakoti āha ‘‘ dvārakoṭṭhako ’’ ti .

261. Parikamman ti piṭṭhiādiparikammaṃ .

Paṭicchādiyati imāyāti paṭicchādi , vatthameva paṭicchādi vatthapaṭicchādi .

Udakaṃ na hotīti ettha pānodakaṃ nivattento āha ‘‘ nhānodakaṃ na hotī ’’ ti .

262. Paṇṇikānaṃ tulaṃ viya udakaubbāhanakatulanti yojanā .

Dīghavarattādīhītiādisaddena rajju ādayo saṅgaṇhāti .

Arahatthaghaṭiyantaṃ nāma cakkasaṇṭhānaṃ anekāraṃ are are ghaṭāni bandhitvā ekena vā dvīhi vā paribbhamiyamānaṃ yantaṃ .

Arasaṅkhātesu hatthesu ghaṭā bandhitabbā etthāti arahatthaghaṭi , tameva yantaṃ arahatthaghaṭiyantaṃ .

Cammabhājanan ti cammamayaṃ bhājanaṃ .

Aparikkhittā hotīti candanikā apākārā hoti .

Udakapuñjanaṃ vaṭṭatīti sambandho .

Tasmin ti udakapuñjane .

‘‘ Udakapuñjanī ’’ tipi pāṭho .

Evaṃ sati tāya udakapuñjaniyāti attho .

Paccuddharitun ti apanetuṃ .

263. Ā samantato viddhaṃ pakkhapāsakametthāti āviddhapakkhapāsakaṃ .

Maṇḍaleti kaṇṇikamaṇḍalamhi .

Kataṃ kūṭañca chadanañca etthāti katakūṭacchadanaṃ , jantāgharaṃ , tassa .

Etan ti ‘‘ nillekhajantāgharan ’’ ti etaṃ nāmaṃ .

‘‘ Cattāro māse ’’ ti iminā ‘‘ catumāsan ’’ ti digusamāsassa vākyaṃ dasseti .

264. Namatakan ti ettha heṭṭhā vuttanamatakato ( cūḷava . aṭṭha .256) visesaṃ dassento āha ‘‘ eḷakalomehī ’’ tiādi .

Avāyiman ti vāyitvā na kataṃ .

Cammakhaṇḍaparihārenāti cammakhaṇḍaṃ viya adhiṭṭhānavikappanaapanayanena , paribhuñjitabbanti attho .

Peḷāyāti aṭṭhaṃsādiākārena katāyaM0.459 mañjūsāya .

Etan ti ‘‘ āsittakūpadhānan ’’ ti etaṃ nāmaṃ .

Dārumayāpīti pisaddo na tambaloharajatamayā evāti dasseti .

Etthevāti maḷorikāyameva .

ĀdhārakasaṅkhepagamanatotiV2.107 ādhārake saṅkhepaṃ gamanato .

Hīti saccaṃ , yasmā vā .

Pubbe pattarakkhanatthaṃ ādhārako anuññāto , idāni bhuñjanatthanti daṭṭhabbaṃ .

Eko bhikkhu gacchatīti sambandho .

Sesakan ti gahetabbaphalapūvehi sesakaṃ .

Tasmiṃ khaṇeti tasmiṃ bhuñjanakkhaṇe .

265. Ekekenapi aṅgenāti pisaddo sambhāvanattho , tato pana adhikehi aṅgehi pagevāti hi attho .

Samannāgatassa upāsakassa nikkujjitunti sambandho .

Tassāti upāsakassa .

Na gahetabboti saṅghena na gahetabbo .

Asukassa upāsakassāti sambandho .

Ukkujjanakāleti pattassa ukkujjanakāle .

Yācāpetvāti pattanikujjitena upāsakena yācāpetvā .

Hatthapāsan ti saṅghassa hatthapāsaṃ .

268. Purakkhatvāti ettha purasaddassa aggatthabhāvañca karasaddassa khādesabhāvañca dassento āha ‘‘ aggato katvā ’’ ti .

Soti bodhirājakumāro , santharīti sambandho .

Lacchāmīti labhissāmi , esa bodhirājakumāro puttalābhāya abhabboti yojanā .

Akkamane dosaṃ dassento āha ‘‘ yadī ’’ tiādi .

Pacchāti akkamanato pacchā .

Ayan ti bhagavā .

Idan ti kāraṇaṃ .

Tāvāti sikkhāpadapaññattito , sikkhāpadapaññattiyā vā paṭhamaṃ .

Paribhavatoti gihīnaṃ paribhavato .

Maṅgalatthāyāti arogādikassa maṅgalassa atthāya .

Dhotapādakan ti ettha dhotehi pādehi akkamanaṭṭhāne attharitaṃ dhotapādakanti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ dhotapādakaṃ nāmā ’’ tiādi .

Tattha ‘‘ paccattharaṇaṃ atthatan ’’ ti iminā ‘‘ dhotapādakan ’’ ti ettha ṇikapaccayassa attharitatthe pavattabhāvaṃ dasseti .

269. Padumakaṇṇikākāran ti padumakaṇṇikasaṇṭhānaṃ .

Kataṃ pādaghaṃsanaṃ katakaṃ nāmāti yojanā .

Tan ti katakaṃ , paṭikkhittamevāti sambandho .

Potthakesu taṃsaddo galitoti daṭṭhabbo .

BāhullikānuyogattātiM0.460 paccayabahulabhāvāya anuyogattā .

Pāsāṇapheṇakopīti pāsāṇaabbudampi .

Bījanīti caturassabījanī .

Tan ti vidhūpanaṃ , kataṃ hotūti sambandho .

Idhāpi taṃsaddo galito .

Veḷudantavilīvehi vā morapiñchehi vā cammavikatīhi vā kataṃ hotūti yojanā .

Sabbaṃ vidhūpananti sambandho .

Pāḷiyaṃ tālavaṇṭan ti saha vaṇṭena kataṃ tālaṃ tālavaṇṭaṃ , tālasaddena taṃmayā maṇḍalabījanī gahetabbā vikārīvikārabhāvena sambandhattā .

MakasabījanītiV2.108 makasānaṃ palāyanakabījanī , dantamayavisāṇamayadaṇḍakāpi makasabījanī vaṭṭatīti yojanā .

‘‘ Vākamayabījaniyā ’’ ti padaṃ ‘‘ saṅgahitā ’’ ti pade ādhāro , karaṇaṃ vā .

270. Yassāti bhikkhussa cakkhuṃ vā dubbalaṃ hotīti yojanā .

Aññoti kāyaḍāhādīhi ābādhehi añño , koci ābādho vā uppajjatīti yojanā .

‘‘ Vasse panā ’’ ti padaṃ ‘‘ cīvaraguttatthan ’’ ti pade eva sambandhitabbaṃ .

Cīvaraguttatthan ti cīvarassa vassatemanato guttatthaṃ , vāḷamigacorabhayesu santesūti sambandho .

Tālapaṇṇādinā ekena paṇṇena kataṃ chattaṃ ekapaṇṇacchattaṃ .

Sabbatthevāti sabbesu eva gāmāraññesu .

‘‘ Asi assā ’’ ti iminā asissāti padassa anavakāsavidhiṃ dasseti .

Asīti khaggo .

Assāti corassa , asīti sambandho .

Vijjotalatīti ettha alapaccayo rūpasiddhimattovāti āha ‘‘ vijjotatī ’’ ti .

‘‘ Catuhatthoyevā ’’ ti iminā pamāṇayuttoti padassa atthaṃ dasseti .

Tatoti catuhatthato .

Sabbesan ti gilānāgilānānaṃ .

‘‘ Sakkā panā ’’ ti padaṃ ‘‘ na vaṭṭatī ’’ ti pade kattā ,‘‘ dātabbā ’’ ti pade kammaṃ .

Sammannitvāva dātabbā , na vinā sammutiyāti adhippāyo .

273. Āgatan ti udariyato nikkhamitvā āgataṃ .

Uggāran ti galato uggāraṃ bhojananti sambandho .

Sandhāretvāti patiṭṭhāpetvā .

Asandhāritameva hutvāti sambandho .

Yan tiM0.461 khādanīyabhojanīyaṃ , patitanti sambandho .

Tan ti khādanīyabhojanīyaṃ , gahetvā paribhuñjitunti sambandho .

Idan ti vacanaṃ .

274. Kubbaṃ karissāmīti ettha kariyati uccāriyatīti kubbanti vutte saddoti āha ‘‘ saddaṃ karissāmī ’’ ti .

Saddan ti ‘‘ ayaṃ maṃ bhikkhu vippakarotī ’’ ti uccāsaddaṃ .

Nakhādīhītiādisaddena mukhakuṭṭe saṅgaṇhāti .

Anurakkhanatthan ti anudayena pālanatthaṃ .

Nakhacchedananti nakhaṃ chindati anenāti nakhacchedanaṃ , satthakādi .

Vīsatimaṭṭhanti ettha vīsatiyā nakhānaṃ maṭṭhaṃ vīsatimaṭṭhanti dassento āha ‘‘ vīsatipi nakhe ’’ tiādi .

Likhitamaṭṭheti likhite hutvā maṭṭhe .

Kārāpentīti nahāpite kārāpenti .

Nakhatoti nakhato vā nakhantarato vā .

Apakaḍḍhitun ti kaḍḍhitvā apanetuṃ .

275. Khurakosakan tiV2.109 khurassa ṭhapanakaṃ .

Kattariyāti kantiyati chindiyati imāyāti kattari , ayomayo eko upakaraṇaviseso , tāya .

‘‘ Chedāpentī ’’ ti iminā kappāpentīti ettha kappasaddassa vidhyatthaṃ adhippāyena dasseti .

Massuṃ vaḍḍhāpentīti ettha massuṃ vaḍḍhetvā ruhāpentīti atthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ massuṃ dīghaṃ kārāpentī ’’ ti .

Eḷakamassūti eḷakassa viya massūti eḷakamassu .

‘‘ Golomikan ’’ ti vuccatīti sambandho .

‘‘ Catukoṇan ’’ ti iminā caturassan ti ettha aṃsasaddo koṇatthoti dasseti .

Caturassanti ettha hi ‘‘ caturaṃsan ’’ ti vattabbe niggahitassa lopaṃ katvā parassa sakārassa dvebhāvaṃ katvā ‘‘ caturassan ’’ ti vuttaṃ .

Lomasaṃharaṇan ti lomānaṃ apanayanaṃ .

Lomarājiṭṭhapanan ti lomalekhāṭhapanaṃ .

Sabbatthāti sabbesu , massukappanādīsūti sambandho .

Gaṇḍavaṇarudhiābādhapaccayāti gaṇḍo ca vaṇo ca rudhi ca gaṇḍavaṇarudhayo , teyeva ābādhā gaṇḍavaṇarudhiābādhā , tesaṃ paccayā .

Vaṇoti mahanto vaṇo .

Rudhīti khuddako vaṇo .

Sakkharādīhīti sakkharamadhusitthakehi .

Saṇḍāsoti suṭṭhu lomaṃ ḍaṃsatīti saṇḍāso .

Yan ti lomaṃ , ṭhitanti sambandho .

Kattha ṭhitanti āha ‘‘ bhamukāya vā ’’ tiādi .

Kiṃ hutvā ṭhitantiM0.462 āha –

‘‘ uggantvā vibhacchaṃ ṭhitan ’’ ti , vibhacchaṃ hutvā ṭhitanti yojanā .

Visesena sobhaṇaṃ bhakkhatīti vibhaccho , asobhaṇo .

‘‘ Vigacchan ’’ tipi pāṭho , virūpaṃ gacchati , gamayatīti vā vigaccho .

Tattha purimapāṭhoyeva mūlapāṭhoti daṭṭhabboti .

Palitaṃ vā apalitaṃ vā tādisaṃ lomanti yojanā .

277. Kaṃsapattharikāti ettha kaṃsaāpaṇe pattharanti pasārentīti kaṃsapattharikāti vutte kaṃsabhaṇḍavāṇijā gahetabbāti āha ‘‘ kaṃsabhaṇḍavāṇijā ’’ ti .

Vāsidaṇḍādīnaṃ apātanatthaṃ bandhati anena lohenāti bandhanaṃ , tameva mattaṃ appanti bandhanamattaṃ .

278. Nikkhamantenāti ārāmato nikkhamantena .

Yatthāti yasmiṃ ṭhāne .

‘‘ Saritvā ’’ ti iminā asaritvā piṇḍāya caritabbanti dasseti .

Bahurajjukan ti bahū rajjuyo etassāti bahurajjukaṃ .

Iminā kalāpena bahurajjūnaṃ samūhena kattabbanti kalāpukan ti vacanatthaṃ dasseti , ikārassukāro .

Deḍḍubhakan ti ettha deḍḍubhasaddena tassa sīsaṃ gahetabbaṃ ekadesūpacārena , deḍḍubhaṃ viyāti deḍḍubhakaṃ , sadisatthe kapaccayo hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ udakasappasīsasadisan ’’ ti .

‘‘ Murajavaṭṭisaṇṭhānan ’’ ti iminā murajasaddena murajavaṭṭi gahetabbā tassa vikārattā , tena sadisaṃ murajan ti vacanatthaṃ dasseti .

Veṭhetvāti bahurajjuke ekato veṭhetvā .

Maddavīṇa saddo pāmaṅgapariyāyo .

Maddavīṇaṃ viyāti maddavīṇaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ pāmaṅgasaṇṭhānan ’’ ti .

‘‘ Pageva bahūnī ’’ ti iminā ‘‘ ekampī ’’ ti ettha pisaddassa sambhāvanatthaṃ dasseti .

Macchakaṇṭakavāyimāti macchakaṇṭakaṃV2.110 viya dassetvā vāyimā .

Kuñjaracchikādibhedāti vāraṇaacchikādibhedā .

Vāraṇo hi kuṃ bhūmiṃ jarāpetīti kuñjaroti ( vi . va . aṭṭha .31; a . ni . ṭī .1.1.2) ca kuñje nikuñje ramatīti kuñjaroti ca vuccati .

Tassa acchi viyāti kuñjaracchikaṃ , taṃ ādi yesaṃ tānīti kuñjaracchikādīni , tesaṃ bhedāti kuñjaracchikādibhedā .

Ādisaddena goṇacchikādayo saṅgaṇhāti .

‘‘ Kuñcikākosakasaṇṭhānan ’’ ti iminā sūkarassa antaṃ viyaM0.463 sūkarantakan ti atthaṃ dasseti .

Sūkarassa hi antaṃ kuñcikākosakaṃ viya majjhe susiro hoti .

Sūkarantakaṃ anulometīti sūkarantakena anulometi .

Dasāsuyevāti kāyabandhanassa antesuyeva .

Etthāti dasāsu .

‘‘ Catunnaṃ upari na vaṭṭatī ’’ ti iminā murajadasā tato upari vaṭṭatīti dasseti .

Veṭhetvāti rajjuṃ vatthena veṭhetvā .

Muddikasaṇṭhānenāti varakasīsasaṇṭhānena .

Evaṃ sibbitāti evaṃ sibbiyamānā .

Hīti phalajotako .

Pāsantoti pāsakoṭi .

280. Olambakaṃ katvā nivatthaṃ hatthisoṇḍakaṃ nāmāti yojanā .

Coḷikaitthīnan ti coḷaraṭṭhe nivāsīnaṃ itthīnaṃ .

Hatthiyā soṇḍo viya hatthisoṇḍakaṃ nivatthaṃ .

Macchavālaṃ viyāti macchavālakaṃ .

Cattāro kaṇṇā etassa nivatthassāti catukaṇṇakaṃ .

Tālavaṇṭaṃ viyāti tālavaṇṭakaṃ .

Sataṃ valino etassa nivatthassāti satavalikaṃ .

‘‘ Anekakkhattun ’’ ti iminā ‘‘ satavalikan ’’ ti ettha satasaddassa anekatthavācakataṃ dasseti .

‘‘ Vāmadakkhiṇapassesu vā ’’ ti iminā purimanivatthaṃ kaṭito paṭṭhāya heṭṭhā nivatthaṃ nāmāti dasseti .

Saṃvallitvā nivatthaṃ saṃvalliyaṃ .

Mallo ca kammakāro ca mallakammakārā , te ādayo yesaṃ teti mallakammakārādayo .

Ādisaddena dhuttādayo saṅgaṇhāti .

Yampi nivatthaṃ nivāsenti , sabbaṃ taṃ nivatthaṃ na vaṭṭatīti yojanā .

Ekaṃ vā koṇanti sambandho .

Koṇeti antaravāsakassa koṇe .

‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ ekaṃ vā dve vā koṇe ukkhipitvā antaravāsakassa upari laggentī ’’ ti atthaṃ atidisati .

Antokāsāvassa dassetvāti sambandho .

Dve nivāsentena agilānenāti yojanā .

Saguṇan ti antokāsāvena bahikāsāvaṃ samānaguṇaṃ katvā .

Itītiādi nigamanaṃ .

Yañcāti yaṃ nivatthañca .

Idhāti khuddakavatthukkhandhake .

Yañca sekhiyavaṇṇanāyaṃ ( pāci . aṭṭha .576 ādayo ) paṭikkhittanti sambandho .

Sabbaṃ taṃ nivatthanti yojanā .

Nibbikāraṃ katvāti sambandho .

UbhoM0.464 kaṇṇeti heṭṭhā ṭhite ubho kaṇṇe upari ca ṭhite ubho kaṇṇe .

Tan ti parimaṇḍalapārupanaṃ .

Tatthāti ‘‘ gihipārutan ’’ ti vacane yaṃkiñci aññathāpārutaṃ atthīti sambandho .

Tasmāti yasmāV2.111 gihipārutaṃ nāma , tasmā , parimaṇḍalaṃ pārupitabbanti sambandho .

‘‘ Yathā pārupanti , yathā ca ṭhapentī ’’ tiādinā yojanā kātabbā .

Tassevāti dīghasāṭakasseva .

Tassevāti sāṭakasseva .

Pāḷikārakoti pāḷiṃ gaṇhantaṃ vā vācentaṃ vā kārako .

Tathāti yathā pārupanti , tathā .

281. Kuhiñci ṭhānaṃ gacchato raññoti yojanā .

‘‘ Parikkhārabhaṇḍavahanamanussā ’’ ti iminā te manussā muṇḍaṃ sīsaṃ coḷakena veṭhentīti muṇḍaveṭhino nāmāti dasseti .

Adhippāyoti ujjhāyantānaṃ manussānamadhippāyo .

Antarākājan ti ettha antarāsaddo majjhatthavācakoti āha ‘‘ majjhe ’’ ti .

‘‘ Laggetvā ’’ tiādinā kājassa antare laggetvā vahitabbaṃ antarākājanti vacanatthaṃ dasseti .

282.‘‘ Cakkhūnaṃ hitan ’’ ti iminā acakkhussan ti ettha ssapaccayo cakkhusaddato hitatthe hotīti dasseti .

Pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakīnaṃ pamāṇayuttena aṅgulena .

283.‘‘ Tiṇavanādīsū ’’ ti iminā dāyaṃ ālimpentīti ettha dāyasaddo vanavācakoti dasseti .

‘‘ Aggiṃ dentī ’’ ti iminā āpubbo lipidhātu upasaggavasena aggidānatthoti dasseti .

Parittan ti ettha samantato tāyati anenāti parittanti dassento āha ‘‘ appaharitakaraṇena vā parikhākhaṇena vā parittāṇan ’’ ti .

Etthāti parittakaraṇe .

Dātuṃ labbhatīti sayaṃ dātuṃ labbhati .

Haritun ti apanetuṃ .

Pattaṃ vā apattaṃ vā agginti sambandho .

Tathāti aggidānādinā ākārena .

Udakena nibbāpentena bhikkhunāti sambandho .

284. SatiM0.465 karaṇīyeti ettha karaṇīyasaddo kiccapariyāyoti āha ‘‘ sukkhakaṭṭhādiggahaṇakicce ’’ ti .

‘‘ Sukkhakaṭṭhādiggahaṇa ’’ iti padena kiccasarūpaṃ dasseti .

‘‘ Purisappamāṇan ’’ ti iminā porisiyan ti ettha ṇiyapaccayo pamāṇatthe hotīti dasseti .

Purisappamāṇaṃ nāma upari bāhudvayatatassa purisassa pamāṇaṃ .

Disvā vā hutvā vā disvāti yojanā .

Atiuccampīti pisaddo sambhāvanattho .

Nīcaṃ pana rukkhaṃ pagevāti hi attho .

285. Kalyāṇavākkaraṇāti ettha kariyati uccāriyatīti karaṇo , saddo , vācāyeva karaṇo vākkaraṇo , kalyāṇo vākkaraṇo etesanti kalyāṇavākkaraṇāti dassento āha ‘‘ madhurasaddā ’’ ti .

Vedaṃ viyāti sutiṃ viya .

Vācanāmaggan ti vācanāya upāyaṃ .

Sakāti sammāsambuddhasaṅkhātassaV2.112 sassa attano esā sakā .

Tena vuttaṃ ‘‘ sammāsambuddhenā ’’ ti .

Sammāsambuddhena hi māgadhaniruttiyā eva dhammo bhāsito , tasmā sā māgadhanirutti sakā nāmāti vuccati .

Niruttīti atthaṃ nīharitvā vuccate imāya saddapaññattiyāti nirutti , vacadhātussa vakārassa ukāro , sabbavohāro labbhati .

Idha pana ‘‘ sakāyā ’’ ti vuttattā māgadhavohāro eva .

Tena vuttaṃ ‘‘ māgadhavohāro ’’ ti .

‘‘ Sabhāvaniruttī ’’ tipi pāṭho .

Evañhi sati sabbasattānaṃ sabhāvena pavattā mūlabhāsābhūtā māgadhaniruttiyeva .

286. Lokāyataṃ nāma titthiyasatthanti sambandho .

Imināva kāraṇenāti ‘‘ seto kāko , kasmā ?

Aṭṭhīnaṃ setattā .

Ratto bako , kasmā ?

Lohitassa rattattā ’’ iti ( ma . ni . aṭṭha .2.223; saṃ . ni . aṭṭha .3.5.1080; a . ni .10.69-70) iminā eva kāraṇena .

288. AntarāM0.466 ahosīti ettha antarasaddo byavadhānatthoti āha ‘‘ antaritā ahosi paṭicchannā ’’ ti .

Tena saddena dhammakathā byavadhānā ahosīti attho .

289. Ābādhappaccayāti ettha ābādhassa bhesajjasaṅkhāto paccayo ābādhapaccayoti dassento āha ‘‘ yassā ’’ tiādi .

Iminā ābādhoyeva paccayo ābādhapaccayoti atthaṃ paṭikkhipati .

293. Dukkaṭavatthu nāma akappiyavohārādinā mālāvaccharopanādi , pācittiyavatthu nāma mālāvaccharopanādiatthāya pathavīkhaṇanādi .

Paharaṇīti paharati imāyāti paharaṇī .

Etan ti ‘‘ paharaṇī ’’ ti etaṃ nāmaṃ .

Yassa kassaci āvudhasaṅkhātassa lohabhaṇḍassāti sambandho .

Tan ti āvudhasaṅkhātaṃ lohabhaṇḍaṃ .

Vuttamevāti ‘‘ katakaṃ nāma padumakaṇṇikākāran ’’ tiādinā ( cūḷava . aṭṭha .269) vuttameva .

Dhaniyassevāti dhaniyassa eva .

Aññesañhi katāya sabbamattikāmayakuṭiyā apākaṭattā vuttaṃ ‘‘ dhaniyassevā ’’ ti .

Atha vā dhaniyassa sabbamattikāmayakuṭi ivāti yojanā .

Sabbatthāti sabbasmiṃ khuddakavatthukkhandhake .

Iti khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .

Issues

Select Version

Pācityādiyojanā

Pācityādiyojanā