Adhikaraṇabhedaṃ
Ukkoṭanabhedādivaṇṇanā
340. Adhikaraṇabhede evamattho veditabboti yojanā .
Dassetuṃ āhāti sambandho .
Dve samatheti ettha dvinnaṃ samathānaṃ sarūpaṃ dassento āha ‘‘ sammukhāvinayañca yebhuyyasikañcā ’’ ti .
‘‘ Paṭisedhetī ’’ ti iminā ukkoṭetīti ettha kuṭadhātuyā chedanatthaṃ atthato dasseti .
Chedanaṃ nāma atthato samathapaṭisedhananti attho .
341. Dvādasasu ukkoṭesūti niddhāraṇe bhummaṃ .
Akataṃ kammantiādayoti ettha ādisaddena ‘‘ dukkaṭaṃ kammaṃ , puna kātabbaṃ kamman ’’ ti dve ukkoṭā saṅgahetabbā .
Anihataṃ kammantiādayoti ettha ādisaddena ‘‘ dunnihataṃ , puna nihanitabban ’’ ti dve ukkoṭā saṅgahetabbā .
Avinicchitantiādayoti ettha ādisaddena ‘‘ duvinicchitaṃ , puna vinicchitabban ’’ ti dve
M0.596 ukkoṭā saṅgahetabbā .Avūpasantantiādayoti ettha ādisaddena ‘‘ duvūpasantaṃ , puna vūpasametabban ’’ ti dve ukkoṭā saṅgahetabbā .
Apicāti sāmaññato pana .
Tattha jātakan ti ettha tasaddassa visayaṃ dassento āha ‘‘ yasmiṃvihāre ’’ ti .
Yasmiṃvihāre uppannaṃ
V2.224 hotīti sambandho .Aññamaññassa attesu , attānaṃ vā paṭipakkhaṃ atthayanti icchantīti attapaccatthikā .
Pāḷimuttakavinicchayenevāti pāḷiyaṃ āgatehi samathehi muttakena dhammadesanāmattavinicchayeneva .
Idan ti adhikaraṇaṃ .
Yenāpi vinicchayenāti pāḷimuttakena yenāpi vinicchayena .
Aññoti nevāsikehi añño vinayadharo pucchatīti sambandho .
Tehi cāti nevāsikehi ca .
Etassāti vinayadharassa .
Ayan ti vinayadharo .
Tatthāti taṃ gāmaṃ .
Aññamaññaṃ vā saññāpentīti attapaccatthikā aññamaññaṃ vā saññāpenti .
Te bhikkhūti te attapaccatthikā bhikkhū .
Nijjhāpentīti saññāpenti .
Ukkoṭeti yoti yo ukkoṭeti .
Eteti attapaccatthike bhikkhū , disvāti sambandho .
Tatthāti gāmaṃ .
Tatthevāti antarāmagge eva .
Tatthevāti gāmameva .
Tatthevāti tasmiṃyeva ṭhāne .
Tattha gatan ti taṃ gāmaṃ gataṃ .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā pācittiyameva atidisati .
Saṅghena … pe … adhikaraṇe vadantopīti sambandho .
Yaṃ panetaṃ āpattivuṭṭhānaṃ nāma hotīti yojanā .
Etan ti āpattivuṭṭhānaṃ .
Vadantopīti pi saddo na kevalaṃ tiṇavatthārakaṃ ukkoṭentoyeva ukkoṭeti nāma , atha kho vadantopīti dasseti .
Chandāgatiṃ gacchantotiādīsu agatigamanākāraṃ dassento āha ‘‘ vinayadharo hutvā ’’ tiādi .
Atthāya ukkoṭentoti sambandho .
Tassāti anatthaṃ carantassa .
Mando pana ukkoṭeti nāmāti sambandho .
Eko balavanissito ca hotīti sambandho .
Gahanamicchādiṭṭhin ti
M0.597 gahanasadisaṃ micchādiṭṭhiṃ pavanasadisaṃ micchādiṭṭhinti attho .Balavante cāti ettha ca saddo sabbakammesu yojetabbo .
Nissitattāti ekassa nissitattā .
Balavanissito cāti etthāpi ca saddo sabbakattūsu yojetabbo .
Tassāti visamādinissitassa .
Soti sāmaṇero .
Maṅkubhūtātthāti maṅkū hutvā bhūtā , maṅkuṃ vā pattā attha bhavathāti attho .
Teti parājayabhikkhū .
Tassāti sāmaṇerassa .
Soti sāmaṇero .
Teti parājayabhikkhū .
Tan ti
V2.225 sāmaṇeraṃ .Soti daharo .
Tatoti sannipātakāraṇā .
Hiyyoti anantarātītāhe .
Itīti evaṃ vadeti .
Soti daharo .
Idaṃ sikkhāpadaṃ paññattanti yojanā .
Gacchāti gacchāhi .
Itīti evaṃ vattabboti yojanā .
Saṅghena saddhiṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitvā pariveṇagataṃ ekaṃ bhikkhunti yojanā .
Kissāti kena kāraṇena .
Evaṃ iminākārena vinicchitabbaṃ nanūti yojanā .
Soti vinicchayakārako bhikkhu .
Chandadāyako suviññeyyoyeva .
Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā
342. Kiṃnidānan tiādīsu chasu padesu samāsabhāvaṃ dassento āha ‘‘ kiṃnidānamassā ’’ tiādi .
Assāti vivādādhikaraṇassa .
‘‘ Kiṃnidānan ’’ ti padānaṃ satipi samāsabhāve byañjanantapakatikattā ‘‘ kin ’’ ti niggahitantabhāvena uccāraṇaṃ kātabbaṃ .
Sabbānetānīti sabbāni nidānantiādīni etāni padāni .
Vevacanānīti ekasmiṃyeva ‘‘ kāraṇan ’’ ti atthe vividhāni vacanāni vivacanāni , tāniyeva vevacanāni .
Atha vā vividhaṃ vacanametassatthassāti vivacanaṃ , kāraṇasaṅkhāto attho , abhidheyyaabhidhānabhāvena sambandhattā vivacanassa etāni vevacanāni , padāni .
‘‘ Aṭṭhārasabhedakaravatthusaṅkhāto ’’ ti iminā vivādasarūpaṃ dasseti .
Vivādan ti aṭṭhārasabhedakaravatthusaṅkhātaṃ vivādaṃ .
Etan ti ‘‘ vivādanidānan ’’ ti
M0.598 etaṃ vacanaṃ .Assāti anuvādādhikaraṇassa .
Idampīti ‘‘ anuvādanidānan ’’ ti vacanampi .
Assāti āpattādhikaraṇassa .
Etan ti ‘‘ āpattinidānan ’’ ti vacanaṃ .
Kiccameva byañjanavaḍḍhanavasena kiccayan ti vuttaṃ .
Assāti kiccādhikaraṇassa .
Samanubhāsanādīnaṃ uppajjanakakiccānanti sambandho .
Etan ti ‘‘ kiccayanidānan ’’ ti vacanaṃ .
Ekapadayojanāti ekena ‘‘ nidānan ’’ ti padena yojanā .
Sabbapadānīti sabbāni samudayādīni padāni .
Navannan ti jātivasena channaṃ hetūnaṃ navasu antogadhattā tikavasenetaṃ vuttaṃ .
Byañjanamattan ti hetupaccayavasena byañjanameva .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etthāti tatiyapucchāvissajjane .
343. Dvādasa mūlānīti ettha dvādasannaṃ mūlānaṃ sarūpaṃ dassento āha ‘‘ kodhaupanāhayugaḷakādīnī ’’ tiādi
V2.226 .Ettha ( vibha .833,944) ādisaddena makkhapaḷāsayugaḷa issāmacchariyayugaḷa māyāsāṭheyyayugaḷa pāpicchamicchādiṭṭhiyugaḷa sandiṭṭhiparāmāsiādhānaggāhiduppaṭinissaggiyugaḷavasena pañca yugaḷāni saṅgaṇhāti .
Ajjhattasantānappavattānīti niyakajjhattasantāne pavattāni .
Aṭṭhārasabhedakaravatthūnaṃ samuṭṭhānabhāvaṃ nibbacanena pakāsento āha ‘‘ taṃ hī ’’ tiādi .
Tan ti anuvādādhikaraṇaṃ , samuṭṭhātīti sambandho .
Ettha ca ‘‘ etesū ’’ ti iminā adhikaraṇabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Etehī ’’ ti iminā karaṇabhāvaṃ dasseti .
Tenāti kāraṇena .
Assāti vivādādhikaraṇassa .
Etānīti aṭṭhārasabhedakaravatthūni .
Sabbatthāti sabbesaṃ adhikaraṇānaṃ sabbesu samuṭṭhānesu .
344. Ekena adhikaraṇena kiccādhikaraṇenāti idaṃ vuttanti sambandho .
Etānīti adhikaraṇāni .
Ekaṃsatoti ekaṃsena , ekakoṭṭhāsenāti attho .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Sāvasesāpatti sammati viya anavasesāpatti na sammatīti yojanā .
Kasmā na sammatīti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Hīti yasmā .
Sāti anavasesā āpatti .
Tatoti anavasesāpattito .
Ettha
M0.599 ca ‘‘ na sakkā desetun ’’ ti iminā desanāgāminiyā abhāvaṃ dīpeti .‘‘ Na sakkā … pe … patiṭṭhātun ’’ ti iminā vuṭṭhānagāminiyā abhāvaṃ dīpeti .
349. Tatoti nayato .
Yattha sativinayotiādikā cha yamakapucchāti sambandho .
Tāsan ti pucchānaṃ .
Pakāsitoti pākaṭo .
351. Dvinnampi samathānan ti sammukhāvinayasativinayavasena dvinnampi samathānaṃ .
Yasmāti yena kāraṇena na sakkāti sambandho .
Pattavaṭṭīnaṃ nānākaraṇanti sambandho .
Tesan ti sammukhāvinayasativinayānaṃ nānākaraṇanti sambandho .
Ayaṃ panettha yojanā – yasmā kadalikkhandhe pattavaṭṭīnaṃ nānākaraṇaṃ vinibbhujjitvā dassetuṃ na sakkā viya tesaṃ nānākaraṇaṃ vinibbhujjitvā dassetuṃ na sakkāti .
Tenāti kāraṇena .
Sabbatthāti sabbesu vissajjanesu .
Sattasamathanidānavaṇṇanā
352. Assāti
V2.227 sammukhāvinayassa .Tatthāti ‘‘ nidānanidāno ’’ ti pāṭhe .
Idan ti sammukhācatukkaṃ .
Laddhupavādoti laddho paresaṃ upavādo yenāti laddhupavādo , khīṇāsavo .
Yassa cāti yassa ca santiketi sambandho .
Ubhinnan ti desakapaṭiggāhakānaṃ dvinnaṃ .
353. Nanu pucchāyaṃ ‘‘ sattannaṃ samathānan ’’ ti vuttaṃ , kasmā pana vissajjanāyaṃ sammukhāvinayassa samuṭṭhānaṃ na vuttanti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Tattha kiñcāpi vuttanti yojanā .
Ettha kiñcāpi saddo sambhāvanattho , pana saddo garahattho .
Tathā vuttampīti yojanā .
Kammasaṅgahābhāvenāti kamme saṅgahassa abhāvena .
Tatthāti tasmiṃ ‘‘ kammassa kiriyā ’’ tiādipāṭhe .
Kammaṃ karīyati imāyāti kiriyā , ñatti .
Tena vuttaṃ ‘‘ kammassa kiriyāti ñatti veditabbā ’’ ti .
Kariyate ṭhapiyate karaṇaṃ .
Sayaṃ upagamiyate upagamanaṃ .
Ajjhesanena paraṃ upagamāpiyate ajjhupagamanaṃ .
Adhivāsiyate adhivāsanā .
Appaṭikkosiyate apaṭikkosanā .
Iti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ karaṇanti tassāyevā ’’ tiādi .
Etan ti kammaṃ .
Meti mayhaṃ .
Khamudhātupayoge sampadānatthe
M0.600 sampadānavacanaṃ .Atha vā meti mayā .
Katvatthe karaṇavacanaṃ , sāmivacanaṃ vā .
Khamatīti katturūpasadisaṃ kammarūpaṃ .
Rūpañhi katturūpasadisaṃ kammarūpaṃ ‘‘ khamati saṅghassā ’’ tiādīsu ( mahāva .127) viya .
Kammarūpasadisaṃ katturūpaṃ ‘‘ upāsako sīlaṃ samādiyatī ’’ tiādīsu ( paṭṭhā .1.1.423) viya .
Ettha kammatthe pavatto yapaccayo lopoti daṭṭhabbaṃ .
Sattasamathanānātthādivaṇṇanā
354. Mātāputtādīnaṃ ayaṃ vivādoti yojanā .
‘‘ Viruddhavādattā ’’ ti iminā vadanaṃ vādo , viruddho vādo vivādoti nibbacanaṃ dasseti .
Adhikaraṇīyatāyāti vūpasamitatāya .
Iminā adhikariyati samathehi vūpasamiyatīti adhikaraṇan ti vacanatthaṃ dasseti .
Sabbatthāti sabbesu adhikaraṇabhedesu .
Iti adhikaraṇabhedavaṇṇanāya yojanā samattā .