13. Bimbisārasamāgamakathā
55. Laṭṭhi saddo taruṇarukkhavācako ‘‘ ambalaṭṭhikāyan ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.2), idhāpi taruṇatālarukkho laṭṭhi nāmāti dassento āha ‘‘ tāluyyāne ’’ ti .
Vaṭarukkheti nigrodharukkhe .
Ettha ‘‘ vaṭa ’’ iti iminā vaṭarukkho bahumūlattā suṭṭhuṃ patiṭṭhātīti atthena suppatiṭṭho nāmāti dasseti .
‘‘ Rukkhe ’’ iti iminā cetiya saddo cetiyarukkhe vattatīti dasseti , devālayañca thūpañca nivatteti .
Tassāti vaṭarukkhassa .
Etan ti ‘‘ suppatiṭṭhe cetiye ’’ ti etaṃ nāmaṃ .
Lokavohāravasena dasasahassasaṅkhāte saṅkhyāvisese nīharitvā yujjitabbanti niyutan ti vacanatthena
M0.212 dasasahassaṃ niyutaṃ nāmāti dassento āha ‘‘ ekaniyutaṃ dasasahassānī ’’ ti .‘‘ Nahutan ’’ tipi pāṭho , so ayutto nahutasaṅkhātena saṅkhyāvisesena missībhāvena pasaṅgattā .
Tesan ti dvādasaniyutānaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ .
‘‘ Kisasarīrattā ’’ ti iminā kiso ko attā etesanti kisakāti vacanatthaṃ dasseti .
Kakāro hettha attavācako .
‘‘ Ovādako ’’ ti iminā ovadānoti ettha yupaccayo kattutthoti dasseti .
Gāthābandhattā akārassa dīgho .
‘‘ Atha vā ’’ tiādinā kisako hutvā aññe ovadāno
V1.186 kisakovadānoti vacanatthaṃ dasseti .Idan ti idaṃ atthajātaṃ , ayamattho vā .
Tvaṃ pahāsīti sambandho .
Tan ti tuvaṃ .
Iti vuttaṃ hotīti yojanā .
Kāmitthiyoti ekāralopavasena sandhīti āha ‘‘ kāme itthiyo cā ’’ ti .
Upacīsūti ettha kāmakhandhakilesaabhisaṅkhārasaṅkhātesu catūsu upadhīsu khandhupadhi adhippetoti āha ‘‘ khandhupadhīsū ’’ ti .
Kocarahīti ettha ko saddo ‘‘ ko te balaṃ mahārājā ’’ tiādīsu ( jā .2.22.1880) viya kvasaddatthoti āha ‘‘ kvacarahī ’’ ti .
Nipātoyevesa .
Pada saddassa caraṇapadādayo nivattetuṃ vuttaṃ ‘‘ nibbānapadan ’’ ti .
‘‘ Santasabhāvatāyā ’’ tiādinā santo sabhāvo imassa padassāti santaṃ .
Natthi upadhayo etthāti anupadhikaṃ .
Natthi kiñcanametthāti akiñcanaṃ .
Tīsu bhavesu na sañjatīti asattaṃ .
Aññathā na bhavatīti anaññathābhāvi .
Aññena kenaci na netabbanti anaññaneyyan ti vacanatthaṃ dasseti .
Tenāti ‘‘ santan ’’ tiādipadena .
Meti mama , manoti sambandho .
Ettha devamanussaloke me mano rato nāmāti kiṃ vakkhāmi .
Iti imamatthaṃ dassetīti yojanā .
56. Tañcāti sāvakabhāvañca .
57. Assāsakāti ettha āpubbo sāsadhātu āpubba sisadhātunā sadiso ,‘‘ me ’’ ti chaṭṭhīyogattā ṇvupaccayo ca bhāvatthoti
M0.213 āha ‘‘ āsisanā ’’ ti .‘‘ Patthanā ’’ ti iminā āpubbasisadhātuyā atthaṃ dasseti .
Assāti bimbisārarañño .
Tatthāti ratanattaye .
Nicchayagamanamevāti ‘‘ saraṇa ’’ itinicchayena jānanameva gato .
Attasanniyyātanan ti attano attānaṃ ratanattaye sanniyyātanaṃ .
Iminā attasanniyyātana , paṇipāta , tapparāyana , sissabhāvūpagamanasaṅkhātesu catūsu saraṇagamanesu ( dī . ni . aṭṭha .1.250; ma . ni . aṭṭha .1.56; khu . pā . aṭṭha .1. saraṇagamanagamakavibhāvanā ) attasanniyyātanasaraṇagamanaṃ dīpeti .
Ayan ti bimbisāro rājā .
Tan ti niyatasaraṇataṃ .
Paṇipātagamanañcāti ettha paṇīti karo .
Yathā hi pādapadasaddā dīgharassavasena hutvā caraṇaṃ vadanti , evaṃ pāṇipaṇisaddā karaṃ vadanti .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ paṇīti karo ’’ ti .
Patanaṃ pāto , paṇino pāto paṇipāto .
Atthato añjalipaṇamananti vuttaṃ hoti .
Tassa gamanañca gacchantoti attho .
Iminā paṇipātasaraṇagamanaṃ
V1.187 dīpeti .Casaddo ‘‘ pākaṭan ’’ ti etthāpi yojetabbo .
Pākaṭañca karontoti hi attho .
58. Siṅgīnikkhasavaṇṇoti ettha siṅgīsaṅkhāto nikkho siṅgīnikkho , tena samāno vaṇṇo etassāti siṅgīnikkhasavaṇṇoti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ siṅgīsuvaṇṇanikkhena samānavaṇṇo ’’ ti .
Tattha ‘‘ suvaṇṇa ’’ itipadena nikkhasaddassa suvaṇṇatthaṃ dasseti , pañcasuvaṇṇādayo atthe nivatteti .
‘‘ Samāna ’’ itipadena savaṇṇoti ettha sakāro samānasaddasseva kāriyoti dasseti .
Sabbesūti akhilesu cakkhādiindriyesu .
Dantoti damito .
Indriyasaṃvaroti vuttaṃ hoti .
Tamevatthaṃ pākaṭaṃ karonto āha ‘‘ bhagavato hī ’’ tiādi .
59. Oṇīto pattato pāṇi yenāti oṇītapattapāṇīti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ pattato cā ’’ tiādi .
‘‘ Apanītapāṇin ’’ ti iminā oṇītasaddo apanītattho , pāṇisaddena ca sambandhitabboti dasseti .
‘‘ Sallakkhetvā ’’ ti iminā ‘‘ bhagavantan ’’ ti imaṃ kammaṃ ‘‘ sallakkhetvā ’’ ti pāṭhasesena yojetabbanti dasseti .
Ekamantan ti ettha antasaddo samīpadesattho , koṭidesattho vā hoti
M0.214 , upayogavacanañca bhummatthe hotīti dassento āha ‘‘ ekasmiṃ padese ’’ ti .Atthikapayoge karaṇassa sambhavato āha ‘‘ buddhābhivādanagamanena vā dhammassavanagamanena vā ’’ ti .
Appākiṇṇan ti ettha appasaddo paṭisedhatthoti āha ‘‘ anākiṇṇan ’’ ti .
‘‘ Abbokiṇṇan ’’ tipi pāṭho .
Appanigghosan ti ettha ‘‘ appasaddan ’’ tipadena vacanasaddassa gahitattā iminā pārisesanayena nagaranigghosasaddoyeva gahetabboti āha ‘‘ nagaranigghosasaddena appanigghosan ’’ ti .
Tīsu pāṭhesu paṭhamena pāṭhena janassa vāto janavāto , tena virahitaṃ vijanavātan ti vikappaṃ dasseti .
Dutiyena janassa vādo janavādo , tena virahitaṃ vijanavādan ti vikappaṃ dasseti .
Tatiyena janassa pāto sañcaraṇaṃ janapāto , tena virahitaṃ vijanapātan ti vikappaṃ dasseti .
Rahassaṃ karīyati etthāti rāhasseyyakaṃ .
Manussānaṃ rāhasseyyakaṃ manussarāhasseyyakan ti vacanatthaṃ dasseti ‘‘ manussānan ’’ tiādinā .