Cūḷasaṅgāmaṃ
Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā
365. Cūḷasaṅgāme
V2.232 samāgamanaṃ saṅgāmo , samāgamenti sannipatanti etthāti vā saṅgāmoti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ saṅgāmo vuccati … pe … saṅghasannipāto ’’ ti .Sannipatanaṃ sannipāto , sannipatanti
M0.605 ettha deseti vā sannipāto , saṅghassa sannipāto saṅghasannipāto .Saṅgāma yuddheti dhātupāṭhesu ( saddanītidhātumālāyaṃ 18 makārantadhātu ) vuttaṃ .
Tattha yuddhaṃ nāma atthato adhikaraṇavinicchayoti gahetabbaṃ .
Tadatthaṃ vitthārento āha ‘‘ tatra hī ’’ tiādi .
Tattha tatrāti tasmiṃ saṅgāme , samosarantīti sambandho .
Attapaccatthikāti attano paṭipakkhaṃ atthayanti .
Uddhamman ti dhammato viyogaṃ .
Dīpentā hutvāti yojanā .
Ke viyāti āha ‘‘ vajjiputtakā viyā ’’ ti .
So bhikkhu pavattetīti sambandho .
Laddhin ti uddhammādivādaṃ .
Tatthāti saṅgāme .
Avacaratīti ogāhetvā cāreti pavatteti .
Tamevatthaṃ dassento āha ‘‘ ajjhogāhetvā vinicchayaṃ pavattetī ’’ ti .
Ettha ‘‘ ajjhogāhetvā ’’ ti iminā ava tyūpasaggassa ogāhatthaṃ dasseti .
‘‘ Vinicchayaṃ pavattetī ’’ ti iminā caradhātussa kāritantogadhattā sahakāritakammena pavattanatthaṃ dasseti .
Iminā saṅgāme avacaratīti saṅgāmāvacaroti nibbacanaṃ dasseti .
Ko viyāti āha ‘‘ yasatthero viyā ’’ ti .
Mānaddhajan ti ketukamyatāpaccupaṭṭhānamānasaṅkhātaṃ dhajaṃ .
Rajoharaṇasamenāti ettha rajaṃ harati apaneti anenāti rajoharaṇaṃ , pādapuñjanaṃ , tena samenāti dassento āha ‘‘ pādapuñjanasamenā ’’ ti .
Pādaṃ puñjati sodheti anenāti pādapuñjanaṃ , tena samo pādapuñjanasamo , tena .
Samākāraṃ dassento āha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Rajoharaṇassa neva rāgo hotīti sambandho .
Yathāpatirūpan ti patirūpassa anulomaṃ , patirūpānatikkantanti attho .
Akathentena nisīditabbanti sambandho .
Sāmaṃ vā dhammoti ettha dhammo nāma koti āha ‘‘ kappiyākappiyanissitā vā ’’ tiādi .
Rūpārūpaparicchedo ca samathācāro ca vipassānācāro ca ṭhānavattañca nisajjavattañca , ādisaddena caṅkamavattādīni saṅgaṇhāti .
Cuddasamahāvattādīnaṃ ‘‘ kappiyākappiyanissitā ’’ ti padena gahitattā vattasaddena ṭhānavattādīni eva gahetabbāni , ādisaddena caṅkamavattādīni gahetabbāni .
Paro vā ajjhesitabboti yovā so vā koci ajjhesitabboti āha ‘‘ yo ’’ tiādi .
Iminā
M0.606 na yo vā so vā koci ajjhesitabbo , samatthoyeva pana ajjhesitabboti vā dasseti .‘‘ Āvuso ’’ tiādinā vattabbākāraṃ dasseti .
Ariyo
V2.233 vā tuṇhībhāvoti ettha na kevalaṃ kathetuṃ asamatthavasena tuṇhībhāvo , kammaṭṭhānamanasikāravasena panāti āha ‘‘ kammaṭṭhānamanasikāravasena tuṇhībhāvo ’’ ti .Ariyānaṃ eso ariyo , tuṇhībhāvo .
‘‘ Nāvajānitabbo ’’ ti iminā nātimaññitabboti padassa atikkamma na maññitabboti dasseti .
Upajjhāyoti codakacuditakānaṃ upajjhāyo .
Sabbatthāti sabbesu ‘‘ na ācariyo pucchitabbo ’’ tiādipadesu .
Kulameva jātināmagottavasena ayanti apadisiyatīti kulapadeso .
Atrassāti ettha atra assāti padacchedaṃ katvā atrasaddo puggalavisayo , assasaddo ākhyātikoti āha ‘‘ atra puggale ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ bhaveyyā ’’ ti iminā assasaddassa sabbanāmattañca ‘‘ bhavatī ’’ ti vattamānikabhāvañca paṭikkhipati .
Parisānuvidhāyakenāti parisāya anumataṃ karontena .
Iminā no parisakappikenāti ettha kappa saddo vijhatthoti dasseti .
Yan ti vacanaṃ .
Na hatthamuddāti mudanti etāyāti muddā , sakkharamaṅguliyaṃ hatthassa muddā avayaviavayavavasena sambandhattāti hatthamuddā .
Tassā vikāro ‘‘ hatthamuddā ’’ ti gahetabboti āha ‘‘ hatthavikāro ’’ ti .
‘‘ Atthaṃ anuvidhiyantenā ’’ ti ettha atthan ti vinicchayatthaṃ .
Anuvidhiyantenāti sallakkhentena .
Iti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ vinicchayapaṭivedhameva sallakkhentenā ’’ ti .
Sannipātamaṇḍaleti sannipātāya parisāya samūhe , sannipātamaṇḍalassa majjheti attho .
Na vītihātabban ti ettha vītiharaṇaṃ nāma atthato hāpananti āha ‘‘ na vinicchayo hāpetabbo ’’ ti .
Duruttavācan ti codakacuditakānaṃ duruttavācaṃ .
Hitaparisakināti ettha hitaṃ pari esatīti hitaparisako , karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca , so etassatthīti hitaparisakī , puggalo , tena hitaparisakinā .
Tamevatthaṃ dassento āha ‘‘ hitesinā hitagavesinā ’’ ti
M0.607 .Karuṇāti appanāpattā karuṇā .
Karuṇāpubbabhāgoti appanāpattāya karuṇāya pubbabhāge pavattā parikammaupacārakaruṇā .
Padadvayepīti ‘‘ hitānukampinā kāruṇikena bhavitabbaṃ .
Hitaparisakinā asamphappalāpinā bhavitabban ’’ ti padadvayepi .
Ayaṃ adhippāyo veditabboti yojanā .
‘‘ Asundaravacanan ’’ ti iminā asuruttan ti ettha sundaraṃ uttaṃ suruttaṃ , na suruttaṃ asuruttanti vacanatthaṃ dasseti .
Pariggahetabboti parivīmaṃsitvā gahetabbo .
Tassāti adhammacodakassa .
Anosaṭaṃ vatthun ti ettha ‘‘ codakacuditakehi vuttan ’’ ti padaṃ adhikāravasena veditabbaṃ .
Ettha ca anosaṭan ti vinicchayaṃ anosaṭanti attho .
Kiṃ paggaṇhitabboti
V2.234 āha ‘‘ nanu tvan ’’ tiādi .Anuyogavattan ti ‘‘ kālena vakkhāmī ’’ tiādinā ( cūḷava .399; pari .362,437) vuttaṃ ,‘‘ sacce ca akuppe cā ’’ ti ( cūḷava .401) ca vuttaṃ anuyuñjanavattaṃ .
Tañhi yasmā anena vattena codako cuditakaṃ , cuditako vā codakaṃ anuyuñjati , codakena cuditako , cuditakena vā codako anuyuñjiyati , tasmā anuyogavattan ti vuccati .
Kathāpetvāti codakacuditakeheva kathāpetvā .
Tassāti codakassa vā cuditakassa vā , sārajjan ti bhayaṃ .
Teti tava .
Vatvāpīti mukhena vatvāpi .
Pi saddena kāyavikāraṃ dassetvāpīti sampiṇḍeti .
‘‘ Anuyogavattan ’’ ti dhātukammaṃ ,‘‘ so bhikkhū ’’ ti kāritakammaṃ ajjhāharitabbaṃ , taṃ kammaṃ tabbapaccayo vadati .
Asuci vibhāvetabboti ettha natthi suci sīlametassāti asucīti vutte alajjīti āha ‘‘ alajjin ’’ ti .
Uju sīlavā kāyavaṅkādirahito hotīti yojanā .
Ettha ca kāyavaṅkādirahito hotīti iminā ujuno kāraṇaṃ dasseti .
Kāyavaṅkādirahitattā uju hotīti adhippāyo .
Soti bhikkhu .
Maddavenevāti mudubhāveneva .
Upacaritabboti kathetabbo .
Iminā ujumaddavenāti padassa sambandhaṭṭhānaṃ pāṭhasesaṃ dasseti .
Yoti bhikkhu .
Ayamevāti evasaddena na dhammagaruko , puggalagaruko , dhammesu ca puggalesu ca na majjhattoti veditabboti dasseti .
366. Tena
M0.608 ca pana anuvijjakenāti yojanā .Suttādīsūti ādisaddena vinayaanuloma paññattaanulomikāni saṅgahetabbāni .
Suttaṃ saṃsandanatthāya hotīti yojanā .
Kesaṃ saṃsandanatthāyāti āha ‘‘ āpattānāpattīnaṃ saṃsandanatthan ’’ ti .
Opammaṃ atthadassanatthāya hotīti yojanā .
Eseva nayo sesesupi .
Paccekaṭṭhāyino avisaṃvādakaṭṭhāyinoti ettha paccekasmiṃ tiṭṭhanti sīlenāti paccekaṭṭhāyino , avisaṃvādake tiṭṭhanti sīlenāti avisaṃvādakaṭṭhāyinoti dassento āha ‘‘ issa … pe … ṭhitā ’’ ti .
‘‘ Issariyādhipaccajeṭṭhakaṭṭhāne ’’ ti iminā paccekasarūpaṃ dasseti .
Teti saṅghena anumatā puggalā .
Kimatthaṃ ‘‘ vinayo saṃvaratthāyā ’’ tiādi vuttanti āha ‘‘ idānī ’’ tiādi .
Idāni dassetuṃ āhāti sambandho .
Ye mandā mandabuddhino hutvā evaṃ vadeyyunti yojanā .
Atha vā mandā mandabuddhino ye puggalā evaṃ vadeyyunti yojanā .
Sakalāpi vinayapaññatti upanissayo hotīti sambandho .
Iminā ‘‘ saṃvaratthāyā ’’ tiādīsu ‘‘ anupādāparinibbānatthāyā ’’ tipariyosānesu terasavākyesu ‘‘ upanissayo hotī ’’ ti pāṭhaseso ajjhāharitabboti dasseti .
‘‘ Paccayo ’’ ti iminā ‘‘ upanissayo ’’ ti padassa upanissayapaccayoti
V2.235 atthaṃ dasseti .Sabbatthāti sabbesu dvādasavākyesu .
Visesaṃ dassento āha ‘‘ apicetthā ’’ tiādi .
Tattha apica visesaṃ vakkhāmīti yojanā .
Etthāti ‘‘ avippaṭisāratthāyā ’’ tiādīsu .
Tan ti sukhaṃ .
Taruṇavipassanā nāma kassa adhivacananti āha ‘‘ udayabbayañāṇassetamadhivacanan ’’ ti .
Nanu ‘‘ virāgo ’’ ti ettha catubbidhassa ariyamaggassa gahitattā ‘‘ vimuttī ’’ ti etthāpi catubbidhaṃ phalaṃ gahetabbaṃ , kasmā pana ‘‘ vimuttīti arahattaphalan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ catubbidhopi hī ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Apaccayaparinibbānatthāyāti asaṅkhataparinibbānatthāya .
Natthettha hi parinibbāne koci paccayo , tasmā apaccayaparinibbānanti vuccati .
Tan ti vimuttiñāṇadassanaṃ .
Tasmiṃanuppatteti tasmiṃ vimuttiñāṇadassane
M0.609 anukkamena patte .Avassan ti dhuvaṃ ekantenāti attho .
Etadatthāti eso anupādā parinibbānasaṅkhāto attho payojanaṃ imissā kathāyāti etadatthā .
Kathāti atthassa kathā .
Mantanāti dhammassa mantanā .
Etadatthā upanisāti ettha upanisāsaddo paccayavācakoti āha ‘‘ paraṃparapaccayatāpī ’’ ti .
Paraṃparapaccayo hi yasmā ettha paraṃparaphalaṃ upagantvā nisīdati , tasmā upanisāti vuccati .
‘‘ Vinayo saṃvaratthāyā ’’ tiādikā ayaṃ paraṃparapaccayatāpīti yojanā .
Sotāvadhānan ti ogāhetvā dhiyate ṭhapiyate avadhānaṃ , sotassa avadhānaṃ sotāvadhānaṃ .
Imaṃ kathan ti ‘‘ vinayo saṃvaratthāyā ’’ tiādiṃ imaṃ kathaṃ .
Yaṃ ñāṇaṃ uppajjati , tampi etadatthanti yojanā .
Yadidaṃ anupādā cittassāti ettha ‘‘ yadidan ’’ ti nipāto ‘‘ vimokkho ’’ ti padamapekkhitvā yo ayanti atthaṃ vadati .
Anupādāti ettha ‘‘ sayaṃ abhiññā ’’ tiādīsu ( mahāva .11) viya yakāralopo hoti , tassa padassa karaṇaṃ pana ‘‘ catūhi upādānehī ’’ ti veditabbaṃ .
Iti ima matthaṃ dassento āha ‘‘ yo ayaṃ catūhi upādānehi anupādiyitvā ’’ ti .
Ettha catūhi upādānehi anupādiyitvā cittassa arahattaphalasaṅkhāto yo ayaṃ vimokkho atthi , sopi etadatthāya hotīti yojanā .
‘‘ Arahattaphalasaṅkhāto ’’ ti iminā ‘‘ vimokkho ’’ ti padassa atthaṃ dasseti .
Arahattaphalañhi yasmā viruddhehi , visesena vā sabbakilesehi muccittha , tasmā vimokkhoti vuccati .
‘‘ Apaccayaparinibbānatthāya evā ’’ ti iminā etadatthāyāti padassa atthaṃ dasseti .
367. Vatthuṃ … pe … na jānātīti etthāti yojanā kātabbā .
Tasmāti yasmā sambandho , tasmā .
Etthāti imāsu gāthāsu .
Samena cāti ettha ‘‘ samenā ’’ ti padaṃ ‘‘ aññāṇenā ’’ ti atthassa vācakaṃ rūḷhīpadanti dassento āha ‘‘ teneva pubbāparaṃ ajānanassa samena aññāṇenā ’’ ti .
Pāḷiyaṃ kena kāraṇena katākataṃ na jānātīti āha ‘‘ samenā ’’ ti .
Samena pubbāparassa aññāṇena katākataṃ na
M0.610 jānātīti attho .Evan tiādi nigamanaṃ
V2.236 .Yaṃ panetaṃ vacanaṃ vuttanti yojanā .
‘‘ Tatthā ’’ ti ca ‘‘ ākāraakovido ’’ ti ca ādhārādheyyānamabhedo hoti , tasmā avayavī ādhāro , avayavo ādheyyoti daṭṭhabbaṃ .
Ākārasaddo iṅgitatthoti āha ‘‘ kāraṇākāraṇe ’’ ti .
Kāraṇaakāraṇasaṅkhāte iṅgiteti attho .
Ākārassāti bhummatthe sāmivacanaṃ .
Ākārasminti hi attho .
Tathevāti yathā vatthuādīni na jānāti , tatheva .
Itīti evaṃ .
Yvāyan ti yo ayaṃ bhikkhu .
‘‘ Bhayenā ’’ ti iminā bhayāti ettha kāraṇatthe nissakkavacananti dasseti .
Bhayā bhayena gacchatīti yojanā .
Eseva nayo sammohena mohā gacchatīti etthāpi .
Chandāti chandena .
Dosāti dosena .
Attanā ñātuṃ asamatthatāya na saññattiyā kusaloti āha ‘‘ paraṃ saññāpetuṃ asamatthatāyā ’’ ti .
Kasmā nijjhattiyā ca akovidoti āha ‘‘ kāraṇā … pe … tāyā ’’ ti .
‘‘ Parisāya laddhattā ’’ ti iminā laddho parisasaṅkhāto pakkho yenāti laddhapakkhoti vacanatthaṃ dasseti .
Sace tādisako bhikkhu hoti , so bhikkhu ‘‘ apaṭikkho ’’ ti vuccatīti yojanā .
Eseva nayo heṭṭhāpi .
‘‘ Na paṭikkhitabbo ’’ ti iminā paṭimukhaṃ na ikkhitabboti apaṭikkhoti vacanatthaṃ dasseti .
‘‘ Na oloketabbo ’’ ti iminā ikkhadhātuyā dassanatthaṃ dasseti .
Iti cūḷasaṅgāmavaṇṇanāya yojanā samattā .